Բացել գլխավոր ցանկը

Դմիտրի Իվանովիչ Մենդելեև (ռուս.՝ Дмитрий Иванович Менделеев (1834 թվական հունվարի 27 [փետրվարի 8], Տոբոլսկ — 1907 թվական հունվարի 20 [փետրվարի 2 ], Սանկտ-Պետերբուրգ), հունվարի 27 (փետրվարի 8), 1834[1][2][3], Տոբոլսկ, Ռուսական կայսրություն[1][4][5][2][3] - հունվարի 20 (փետրվարի 2), 1907[1][5], Սանկտ Պետերբուրգ, Ռուսական կայսրություն[5][4][3]), ռուս գիտնական-հանրագետ՝ քիմիկոս, ֆիզիկոքիմիկ, ֆիզիկոս, երկրաբան, տնտեսագետ, նավթային մասնագետ, չափագետ, տնտեսագետ, սարքաշինարար, տեխնոլոգ, տեխնոլոգ, բազմակողմանի գիտնական, ուսուցիչ, գյուտարար։ Սանկտ-Պետերբուրգի համալսարանի պրոֆեսր, Սանկտ-Պետերբուրգի Գիտությունների Ակադեմիայի թղթակից անդամ։ 1869 թվականին բացահայտել է քիմիական տարրերի պարբերականության օրենքը՝ բնագիտության հիմնական օրենքներից մեկը։ Թողել է մոտ 500 տպագիր աշխատություններ, որոնց մեջ է դասական «Քիմիայի հիմունքները»՝ առաջին կառուցվածքային շարադրանքը անօրգանական քիմիայից։

Picto Info sciences exactes.png
Դմիտրի Մենդելեև
Дмитрий Менделеев
DIMendeleevCab.jpg
Ծնվել է հունվարի 27 (փետրվարի 8), 1834[1][2][3]
Տոբոլսկ, Ռուսական կայսրություն[1][4][5][2][3]
Մահացել է հունվարի 20 (փետրվարի 2), 1907[1][5] (72 տարեկանում)
Սանկտ Պետերբուրգ, Ռուսական կայսրություն[5][4][3]
բնական մահով[3]
Գերեզման Լիտերատորսկիե մոստկի[3]
Քաղաքացիություն Ռուսական կայսրություն[3]
Դավանանք Դեիզմ
Մասնագիտություն քիմիկոս, ֆիզիկոս, համալսարանի պրոֆեսոր և տնտեսագետ
Հաստատություն(ներ) Սանկտ Պետերբուրգի կայսերական համալսարան[3], Richelieu Lyceum[3] և Q51882723?
Գործունեության ոլորտ քիմիա[3], ֆիզիկա, տնտեսագիտություն[3], երկրաբանություն[3], չափագիտություն[3] և տնտեսություն[3]
Պաշտոն(ներ) պրիվատ-դոցենտ և senior professor
Անդամակցություն Լոնդոնի թագավորական ընկերություն, Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիա, Սերբական գիտությունների և արվեստների ակադեմիա, Շվեդիայի թագավորական գիտությունների ակադեմիա, Գյոթինգենի Գիտությունների ակադեմիա, Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիա, Հունգարիայի գիտությունների ակադեմիա, Արվեստների և գիտությունների ամերիկյան ակադեմիա, Ամերիկական փիլիսոփայական ընկերություն[6] և Իտալիայի գիտությունների ազգային ակադեմիա
Ալմա մատեր Գլխավոր մանկավարժական ինստիտուտ
Գիտական աստիճան պրոֆեսոր (1865) և համալսարանի պրոֆեսոր (1867)
Տիրապետում է լեզուներին ռուսերեն[7][3]
Գիտական ղեկավար Alexander Abramowitsch Woskressenski
Հայտնի աշակերտներ Դմիտրի Կոնովալով, Gemilian, Valery Alexandrovich, Alexander Baykov, Alexey Lavrentievich Potylitsyn և Սերգեյ Պրոկուդին-Գորսկի
Պարգևներ Սուրբ Ալեքսանդր Նևսկու ասպետական շքանշան Կոպլիի մեդալ Ֆարադեյի դասախոսության նրցանակ Demidov Prize Սուրբ Աննայի Առաջին Փառքի շքանշան Սուրբ Աննայի 2-րդ աստիճանի շքանշան Սպիտակ արծվի շքանշան Սուրբ Ստանիսլավի 1-ին աստիճանի շքանշան Սուրբ Վլադիմիրի 2-րդ աստիճանի շքանշան Սուրբ Վլադիմիրի 1-ին աստիճանի շքանշան Պատվո լեգեոնի շքանշանի ասպետ Սուրբ Ալեքսանդր Նևսկու շքանշան Պատվավոր Լեգեոնի շքանշան և Davy Medal
Ամուսին(ներ) Աննա Պոպովա[3]
Երեխա(ներ) Վլադիմիր Մենդելեև[3], Լուբով Բլոկ[3] և Վասիլի Մենդելեև[3]
Ստորագրություն
Mendelejew signature.jpg
Քաղվածքներ Վիքիքաղվածքում
Dmitri Mendeleev Վիքիպահեստում

Դ. Ի. Մենդելեևը գիտության շատ բնագավառների հիմնարար հետազոտությունների հեղինակ է, ինչպիսիք են քիմիան, քիմիական տեխնոլոգիաները, ֆիզիկան, չափագիտությունը, օդագնացությունը, օդերևութաբանությունը, գյուղատնտեսությունը, տնտեսագիտությունը և այլ գիտություններ, որոնք սերտորեն կապ ունեին Ռուսաստանի արտադրողական ուժերի զարգացման կարիքների հետ։ Նա դրել է լուծույթների տեսության հիմքը, առաջարկել է նավթի բաժանման ֆրակցիոն մեթոդը, հայտնագործել է անծուխ վառոդի տեսակներից մեկը, պրոպագանդել է հանքանյութերի օգտագործումը, երաշտային հողերի ոռոգումը։ 1865-1890 թվականներին եղել է Պետերբուրգի համալսարանի պրոֆեսոր։

Բովանդակություն

ԿենսագրությունԽմբագրել

ԾագումԽմբագրել

Դմիտրի Իվանովիչ Մենդելևը ծնվել է 1834 թվականի փետրվարի 8-ին Սիբիրի Տոբոլսկ քաղաքում Իվան Պավլովիչ Մենդելեևի (1783—1847) և Մարիա Դմիտրևնա Մենդելեևայի (1793—1850) ընտանիքում: Նա ընտանիքի վերջին՝ 17-րդ երեխան էր[8] (по другим данным, четырнадцатым[9]): Հայրն ամենաերևելիներից մեկն էր քաղաքում, որովհետև վարում էր Տոբոլսկի նահանգի գիմնազիայի և ուսումնարանների տնօրենի պաշտոնը։ Բայց Միտյայի ծնվելուց հետո նա ծանր հիվանդացավ, և կարիքի մեջ ընկած ընտանիքի հոգսն անցավ մոր ուսերին։ Ձեռներեց կինը հոգսերի մեջ չմոռացավ երեխաների ուսման մասին և ամեն գնով կրթության տվեց նրանց։

Իր «Ջրային լուծույթների հետազոտումն ըստ տեսակարար կշռի» առաջին խոշոր աշխատության մեջ, որը նվիրված էր մորը, Դմիտրի Իվանովիչը պատմում է[10].

  ...Ձեր վերջին 17-րդ երեխային Դուք ոտքի եք կանգնեցրել, հայրիկի մահից հետո ձեր աշխատանքով կերակրել: Դուք սովորեցրել եք սիրել բնությունը իր ճշտությամբ, գիտությունը` իր ճշարտացիությամբ, հայրենիքը` իր հարստությամբ և բարիքներով..., ամենից շատ սիրել աշխատանքը իր դժվարություններով և ուրախություններով... Դուք պարտադրել եք սովորել աշխատել և նրանում տեսնել միակ հենարանը: Դուք ներշնչել եք և վստահորեն ինձ հանձնել եք գիտությանը` գիտակցաբար զգալով, որ դա կլինի ձեր վերջին գործը: Դուք, մահանալով, ներշնչել եք սեր, աշխատասիրություն և կայունություն: Ձեզնից ստանալով այդքան շատ` ես պաշտում եմ ձեզ և ձեր մասին հիշողությունները  


Մենդելեևի հորական պապը՝ Պավել Մաքսիմովիչ Սոկոլովը (1751—1808) հոգևորական էր Տվերի նահանգի Վիշնեվոլոցկոյ նահանգի Տիխոմանդրիցա գյուղում, որը գտնվում է Ուդոմլյա լճի հյուսիսային ծայրամասից երկու կիլոմետր հեռավորության վրա[11]։ Նրա չորս որդիներից միայն Տիմոֆեյն է պահպանել հայրական ազգանունը։ Ինչպես այն ժամանակ ընդունված էր հոգևորականության շրջանում, հոգևոր սեմինարիան ավարտելուց հետո Պ․ Մ․ Սոկոլովի երեք որդիներին տրվեցին տարբեր ազգանուններ․ Ալեքսանդրին՝ Տիխոմանդրիցկի (գյուղի անունով), Վասիլիին՝ Պոկրովսկի (համայնքի անունով, որտեղ ծառայել է Պավել Մաքսիմովիչը), իսկ Իվանը՝ Դմիտրի Իվանովիչի հայրը որպես մականուն ստացավ հարևան կալվածատեր Մենդելեևների ազգանունը (ինքը՝ Դմիտրի Իվանովիչն այսպես էր մեկնաբանում ազգանվան ծագումը․ «տրվել է հորը, երբ նա ինչ-որ բան փոփոխում էր, ինչպես հարևան կալվածատեր Մենդելեևն էր փոխում ձիերին»)[10][12]։

 
Իվան Պավլովիչ Մենդելեև՝ Դ․ Ի․ Մենդելեևի հայրը։ 19-րդ դարի առաջին կեսի անհայտ նկարիչ։ Յուղաներկ

1804 թվականին, ավարտելով հոգևոր ուսումնարանը, Դմիտրի Իվանովիչի հայրը ընդունվել է Սանկտ Պետերբուրգի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը։ Այն ավարտելով՝ Իվան Պավլովիչը Տոբոլսկում դառնում է փիլիսոփայության, կիրառական արվեստների և քաղաքատնտեսության ուսուցիչ, որտեղ էլ 1809 թվականին ամուսնացել է Մարիա Դմիտրիևնա Կոռնիլևայի հետ (սերում է սիբիրյան վաճառականների և արդյունաբերողների հին սերնդից[13][14]), որը Յակով Գրիգորևիչ Կոռնիլինի թոռնուհին էր։ 1818 թվականի դեկտեմբերին նա նշանակվել է Տամբովի շրջանի ուսումնարանների տնօրեն։ 1823 թվականի ամռանից մինչև 1827 թվականի նոյեմբեր Մենդելեևների ընտանիքը ապրել է Սարատովում, իսկ հետագայում վերադարձել են Տոբոլսկ, որտեղ Իվան Պավլովիչը ստացել է Տոբոլսկի դասական գիմնազիայի տնօրենի պաշտոնը։ Նրա արտասովոր խելքը, բարձր ստեղծագործականությունն ու զարգացածոթւյունը որոշեցին այն մանկավարժական սկզբունքները, որոնցով նա առաջնորդվում էր իր առարկաները դասավանդելիս։ Դմիտրիի ծնվելու տարում Իվան Պավլովիչը կուրանում է, որի պատճառով էլ անցնում է թոշակի։ Կատարակտը բուժելու համար նա աղջկա հետ գնում է Մոսկվա , որտեղ հաջող վիրահատությունից հետո վերականգնվում է նրա տեսողությունը։ Բայց նա չկարողացավ անցնել հին աշխատանքին, և ընտանիքը ապրում էր նրա թոշակով[10]։

 
Մարիա Դմիտրիևնա Մենդելեևա (ծննդյամբ Կոռնիլևա),Դ․ Ի․ Մենդելևի մայրը

Մարիա Դմիտրիևնան Դմիտրի Իվանովիչ Մենդելեևի մայրն է։ Այս խելացի և աշխույժ կինը մեծ դեր է խաղացել ընտանիքի կյանքում։ Չունենալով ոչ մի կրթություն՝ նա իր եղբայրների հետ անցել է գիմնազիայի ինքնուրույն կուրս։ Իվան Պավլովիչի հիվանդության պատճառով ընտանիքը տեղափոխվել էր Վերխնիե Արեմզյանի, որտեղ գտնվում էր Մարիայի եղբոր ապակու գործարանը։ Դմիտրի Մենդելեևի մայրը սկսում է ղեկավարել այդ ֆաբրիկան և Ի․ Պ․ Մենդելեևի մահից հետո ընտանիքն ապրում էր այդ ֆաբրիկայից ստացված միջոցներով։ Դմիտրի Իվանովիչը հիշում է․ «Այդ ապակու գործարանում, որը ղեկավարում էր մայրս, ստացել եմ իմ առաջին տպավորությունները բնությունից, մարդկանցից, արդյունաբերական գործերից։ 1848 թվականի հունիսի 27-ին ֆաբրիկան այրվում է»[15]։ Տեսնելով կրտսեր տղայի հատուկ ընդունակությունները՝ նա իր մեջ ուժ է հավաքում լքել իր հարազատ Սիբիրը, որպեսզի Դմիտրիին բարձրագույն կրթություն ստանալու հնարավորություն տա։ Նրանք գալիս են Մոսկվա։ Երկու տարի անց, երբ որդին ընդունվել էր Պետերբուրգ մանկավարժական ինստիտուտ, Մարիա Դմիտրիևնան մահանում է։

ՄանկությունԽմբագրել

Դ․ Ի․ Մենդելեևի մանկությունը համընկել է աքսորված դեկաբրիստների Սիբիր գալու ժամանակաշրջանի հետ։ Ա․ Մ․ Մուրավյովը, Պ․ Ն․ Սվիստունովը, Մ․ Ա․ Ֆոնվիզինը ապրում էին Տոբոլսկի նահանգում։ Դմիտրի Իվանովիչի քույրը՝ Օլգան, դարձավ դեկաբրիստների հարավային ընկերության նախկին անդամ Ն․ Վ․ Բասարգինի կինը, և նրանք երկար ժամանակ ապրել են Յալուտորովսկում՝ Ի․ Ի․ Պուշչինի հարևանությամբ, որի հետ էլ օգնում էին Իվան Պավլովիչի մահից հետո ծայրահեղ վիճակում հայտնված Մենդելեևների ընտանիքին։

Ապագա գիտնականի աշխարհաճանաչողության վրա մեծ ազդեցություն է գործել նրա քեռին՝ Վ․ Դ․ Կոռնիլյովը, վերջինիս մոտ հաճախ են ապրել Մենդելեևները[10]։ Վասիլի Դմիտրևիչը կալվածատեր Տրուբեցկիների կառավարիչն էր։ Նրա տուն հաճախ էին այցելում մշակույթի բնագավառի ներկայացուցիչներ, որոնց թվում գրական երեկոներին կամ առանց որևէ առիթի կային գրականագետներ Ֆ․ Ն․ Գլինկան, Ս․ Պ․ Շեվիրյովը, Ի․ Ի․ Դմիտրիևը, Մ․ Պ․ Պոգոդինը, Ե․ Ա․ Բարատինսկին, Ն․ Վ․ Գոգոլը, հյուր է եղել նաև Պուշկինի հայրը՝ Ս․ Լ․ Պուշկինը, նկարիչներ Պ․ Ա․ Ֆեդոտովը, Ն․ Ա․ Ռամազանովը, գիտնականներ Ն․ Ֆ․ Պավլովը, Ի․ Մ․ Սնեգիրյովը, Պ․ Ն․ Կուդրյավցևը։ 1826 թվականին Կոռնիլյովը և նրա կինը՝ կոմանդոր Բիլինգսի աղջիկը, իրենց մոտ Պոկրովում հյուրընկալել են Ա․ Ս․ Պուշկինին, որը աքսորից վերադարձել էր Մոսկվա[16]։

Տեղեկություններ են պահպանվել, որոնցում ասվում է, որ Դ․ Ի․ Մենդելեևը Կոռնիլյովների տանը մի անգամ հանդիպել է Ն․ Վ․ Գոգոլին։

Այդ ամենով հանդերձ Դմիտրի Իվանովիչը մնացել է այնպիսին, ինչպես իր հասակակից տղաները։ Դմիտրի Իվանովիչի որդին՝ Իվան Մենդելեևը հիշում է, որ մի անգամ, երբ հայրը հիվանդ էր, իրեն ասել է․ «Ամբողջ մարմինս այնպես է ցավում, ինչպես Տոբոլսկի կամուրջի վրա մեր դպրոցական ծեծկռտուքից հետո»։

Հարկ է նշել, որ գիմնազիայի ուսուցիչների մեջ առանձնացել է ռուս գրականություն և բանահյուսություն դասավանդող հայտնի գրող Պ․ Պ․ Երշովը։ Հետագայում նրանք Դմիտրի Իվանովիչի հետ բարեկամներ են դարձել։

Ընտանիք և երեխաներԽմբագրել

Դ․ Ի․ Մենդելեևը ամուսնացել է երկու անգամ։ 1862 թվականին ամուսնացել է բնիկ տոբոլսկցի Ֆեոզվա Նիկիտովնա Լեշչեվոյի (գրող Երշովի խորթ աղջկա) հետ։ Կինը (կրճատ անունը՝ Ֆիզա) իրենից մեծ էր 6 տարով։ Այս ամուսնությունից ծնվեցին երեք երեխաները՝ աղջիկը՝ Մարիան (1863), մահացել է մանկական հասակում, տղան՝ Վլադիմիրը (1865—1898) և մյուս աղջիկը՝ Օլգան (1868—1950)։ 1876 թվականին 42-ամյա Դմիտրի Մենդելեևը ծանոթացել է սիրահարվել է 16-ամյա Աննա Իվանովնա Պոպովին (1860—1942՝ դոնյան կազակի աղջկան[17]։ Երկրորդ ամուսնությունից ծնվել են 4 երեխաները՝ Լյուբով (1881—1939), Իվան (1883—1936) և երկվորյակներ Մարիան ու Վասիլին (1886—1922)[10][18][19][20]։ 21-րդ դարում Մենդելեևների սերնդից կար միայն Ալեքսանդր Կամենսկին՝ Մենդելեևի աղջիկ Մարիայի թոռը[21]; он умер от последствий алкоголизма, не оставив потомков[22][23]։

Դ․ Ի․ Մենդելեևը եղել է ռուս գրող Ա․ Բլոկի աները, որը նրա աղջիկ Լյուբովի ամուսինն էր։

Դ․ Ի․ Մենդելեևը եղել է ռուս գիտնականներ Մ․ Յ․ Կապուստինի (պրոֆեսոր-առողջաբան) և Ֆ․ Յ․ Կապուստինի (պրոֆեսոր-ֆիզիկոս) քեռին։ Նրանք իր դուստր Եկատերինա Իվանովնա Մենդելեևի որդիներն էին[24]։

Ստեղծագործական կյանքի ժամանակագրությունԽմբագրել

1841-1859Խմբագրել

 
Դ․ Ի․ Մենդելեևի լուսանկարը 1861 թվականին Սերգեյ Լվովիչ Լեվիցկիյ
  • 1841 թ. օգոստոսի 1-ին ընդունվում է Տոբոլսկի գիմնազիայի առաջին դասարանը։ Միտյան իր զարգացմամբ ետ չէր մնում ավագ եղբորից, և, երբ վերջինիս գիմնազիա տարան, որոշեցին նրա հետ ուղարկել նաև Միտյային։ Հենց սկզբից Միտյան սկսեց հեշտ յուրացնել բնագիտական առարկաները, իսկ լատիներենի, ռուս գրականության դասերին մասնակցում էր մեծ տառապանքների գնով։ Եվ, եթե հաջողությամբ փոխադրվում էր դասարանից-դասարան, միայն ի հաշիվ մաթեմատիկայի, ֆիզիկայի փայլուն իմացության։
  • 1841 թվականի օգոստոսի 9-ին նա ընդունվում է Պետերբուրգի գլխավոր մանկավարժական ինստիտուտը։ Եթե գիմնազիստ Մենդելեևի համար կային սիրած ու չսիրած առարկաներ, ապա ուսանող Մենդելեևը անհագ ծարավով էր լցված ընդհանրապես գիտելիքների նկատմամբ։ Լինելով ֆիզիկոմաթեմատիկական ֆակուլտետի ուսանող, ժամանակ էր գտնում դասախոսություններ ունկնդրելու պատմաբանասիրական, կենսաբանական ֆակուլտետներում։ Այնուամենայնիվ, ինստիտուտում սովորելու տարիներն ուղեկցվեցին առողջական աստիճանաբար վատացող վիճակով։ Բժիշկների կարծիքով նա տառապում էր թոքախտով և գտնվում էր անհույս վիճակում, բայց այդ ախտորոշումը հետագայում հերքվեց։
  • 1855 թ. հունիսի 20-ին ոսկե մեդալով ավարտում է գլխավոր մանկավարժական ինստիտուտը։ Ավարտական քննություններին Մենդելեևը ներկայացավ ոչ թե իբրև սովորական մի ուսանող, այլ որպես իսկական հետազոտող։ Ուսանողական տարիները ցույց տվեցին, որ նա կարողանում է «ընդգրկել ու միացնել գիտության տարբեր բնագավառները»։ Իսկ քննությունից հետո նրա ուսուցիչ, ակադամիկոս Ֆրիցշեն խնդրագիր է ներկայացնում ինստիտուտի տնօրինությանը.
  « …երիտասարդը լիովին տիրապետում է քիմիական գիտության մինչև իսկ նորագույն ուղղությանը։ Խոնարհաբար խնդրում եմ աջակցել, որպեսզի ծառայության նշանակելիս պարոն Մենդելեևին հնարավորություն տրվի կատարելագործվելու քիմիայի մեջ»:  
  • 1855 թ. նոյեմբերի 14-ին նշանակվում է ավագ ուսուցիչ Օդեսայում։ Այստեղ ամեն ինչ կար գիտական առաջին քայլերն անող պատանու համար. լաբորատորիա, գրադարան, ժամանակ։ Եվ ընդամենը վեց ամիս հետո պաշտպանեց տեսակարար ծավալներին նվիրված դիսերտացիան, ստանալով ֆիզիկայի և քիմիայի մագիստրոսի առաջին աստիճանը։ Նրա ուսումնասիրությունները գիտական հիմքերի վրա դրեցին ապակու ստացման ողջ գործընթացը։
  • 1856 թվականին պաշտպանել է դիսերտացիան «դասախոսություններ կարդալու իրավունքի համար»՝ «Կայծքարահողային միացությունների կառուցվածքը» (ընդդիմախոսներ Ա․ Ա․ Վոսկրեսենսկի և Մ․ Բ․ Սկոբլիկով),հաջողությամբ վարել է առաջին դասախոսությունը՝ «Սիլիկատային միացությունների կառուցվածքը»։ Այնուհետև հունվարին առանձին հրատարակությամբ Պետերբուրգում լույս է տեսել Մենդելեևի թեկնածուական դիսերտացիան՝ «Իզոմորֆիզը կապված կազմության բյուրեղային ձևի այլ հարաբերությունների հետ»[25]; հոկտեմբերի 10-ին տրվել է քիմիայի մագիտրոսի գիտական աստիճան։
  • 1857 հունվարի 9-ին Սանկտ Պետերբուրգի համալսարանի քիմիայի ամբիոնում ստացել է պրիվատ-դոցենտի կոչում։
  • 1857—1890 թվականներին դասավանդել է Ցարական Սանկտ Պետերբուրգի համալսարանում (1865 թվականից՝ քիմիական տեխնոլոգիաների պրոֆեսոր, 1867 թվականից՝ ընդհանուր քաիմիայի պրոֆեսոր), կարդացել է դասախոսությունների քիմիայից, միաժամանակ 1863-1872 թվականներին եղել է Սանկտ Պետերբուրգի պետական տեխնոլոգիական ինստիտուտի պրոֆեսոր, ղեկավարել է այդ ինստիտուտի քիմիական լաբորատորիան, դասավանդել է նաև Նիկոլաևյան ինժեներական ակադեմիայում և ուսումնարանում։
  • 1859—1861 թվականներին գիտական գործուղումով եղել է Գերմանիայում։

Հայդելբերգյան շրջան (1859-1861)Խմբագրել

1859 թ. ապրիլին երկու տարով մեկնում է արտասահմանյան գործուղման։ Սկզբում Մենդելեևը եղավ եվրոպական տասը համալսարանական քաղաքներում, մինչև որ կանգ առավ գերմանական Հայդելբերգի վրա։

 
Կատետոմետր և կոմպարատոր, Դ․ Մենդելեևի համար պատրաստել է հայտնի ֆրանսիացի մեխանիկ Սալերոնը
 
Դ․ Ի․ Մենդելեևի պիկնոմետրը

Այնտեղ նա հանդիպել է Ջ․ Ու․ Գիբսի հետ։ Հայդելբերգում ստեղծել է սարքավորումներով հարուստ լաբորատորիա՝ հայտնի ֆրանսիացի մեխանիկներ Պերրոյի և Սալերոնի մոտ պատվիրելով կատետոմետրեր և միկրոսկոպներ[10]։ Նա պրպտուն աշխատանքով ժխտել է «հաստատուն գազերի» գոյությունը և ցույց տվել, որ դրանք, ինչպես և բոլոր հեղուկները, ունեն այսօր գիտական աշխարհում ընդունված Մենդելեևյան «եռման բացարձակ ջերմաստիճանը»։

Արտասահմանում Մենդելեևի հետ աշխատակցում էին գիտնականներ Բորոդինն ու Սեչենովը։ Նրանց հետ Մենդելեևը քննարկման առարկա էր դարձրել նյութի մի միասնական չափ գտնելու անհրաժեշտությունը։ Դրա համար Մենդելեևն սկսեց զբաղվել իրենց հատկություններով մոտ նյութերի փոխազդեցություններն ուսումնասիրելով, որը հետագայում հիմք հանդիսացավ քիմիական գիտության բնագավառում արված հեղաշրջման համար։

Այժմ «մոլեկուլյար մեխանիկան», որը փորձում էր ձևավորել Դ․ Ի․ Մենդելեևը, ունի միայն պատմական նշանակություն, չնայած գիտնականի այդ հետազոտությունները թույլ են տալիս դիտարկել նրա հայացքների արդիականությունը, որն ընդհանուր տարածում գտավ միայն Կառլսրուեում տեղի ունեցած քիմիկոսների միջազգային կոնգրեսում(1860)[10][18][19][20]։

Հայդելբերգում Մենդելեևը սիրավեպ է ունեցել դերասանուհի Ագնեսա Ֆոյխտմանի հետ, արդյունքում Մենդելեևը նրան փող էր ուղարկում երեխայի համար, չնայած համոզված չէր, որ հայրը ինքն էր[21]։

1860-1907Խմբագրել

 
Ռուսական քիմիական ընկերության հիմնադիրները։ Ձախից աջ կանգնած են Ֆ․ Ռ․ Վրեդենը, Պ․ Ա․ Լաչինովը, Գ․ Ա․ Շմիդտը, Ա․ Ռ․ Շուլյաչենկոն, Ա․ Պ․ Բորոդինը, Ն․ Ա․ Մենշուտկինը, Ն․ Ա․ Սոկովնին, Ֆ․ Ֆ․ Բեյլշտեյնը, Կ․ Ի․ Լիսենկոն, Դ․ Ի․ Մենդելեևը, Ֆ․ Ն․ Սավչենկովը, նստած են՝ Վ․ Յու․ Ռիխտերը, Ս․ Ի․ Կովալևսկին, Ն․ Պ․ Նեչաևը, Վ․ Վ․ Մարկովնիկովը, Ա․ Ա․ Վոսկրեսենսկին, Պ․ Ա․ Իլյենկովը, Պ․ Պ․ Ալեքսեևը, Ա․ Ն․ Էնգելգարդտը (ձեռագրով գրել է Մենդելեևը)

1861 թվականի փետրվարի 14-ին արտասահմանյան գործուղումից վերադառնում է Պետերբուրգ։ Այստեղ ստանալով համալսարանի քիմիայի ամբիոնի վարիչի պաշտոնը, գիտական լայն գործունեություն է ծավալում։ Զբաղվում է հողերի պարարտացման, նավթարդյունաբերության հետ կապված մի շարք հարցերի ուսումնասիրություններով։ Երեսունմեկ տարեկան հասակում պաշտպանում է ջրի հետ սպիրտի միացման մասին դոկտորական դիսերտացիան։

1869 թ. փետրվարի 17-ին տպագրության է ստորագրում պարբերական համակարգի առաջին ուրվագիրը։ Մենդելեևի պարբերական աղյուսակը քիմիական նոր տարրերի հայտնաբերման միակ ու անփոխարինելի բանալին է։ Գիտնականը նրա վրա աշխատել է շուրջ 40 տարի, մինչև որ վերջապես գտավ բոլոր միացությունների հիմնական նմանությունը՝ ատոմականությունը։ Շուտով նա հրատարակեց այն նյութերի մանրամասն բնութագրերը, որոնք աշխարհում դեռ ոչ-ոք չէր տեսել։ Շուտով աշխարհի տարբեր ծայրերում սկսեցին հայտնաբերել նկարագրված հատկություններն ունեցող նյութերը՝ գալլիումը, սկանդիումը, ռադիումը և այլն, որոնք հաստատեցին աղյուսակի ճշմարտացիությունը։

1886 թ. Մենդելեևը կատարեց իր երրորդ և չորրորդ ուղևորությունը Կովկաս՝ նավթարդյունաբերության ուսումնասիրման նպատակով։ Այս ուղևորությունների և քրտնաջան հետազոտությունների արդյունքն են Մենդելեևի ներդրումները նավթամուղների, նավթատար նավերի, նավթի թորման կաթսաների ստեղծման գործում։ Նույն ձևով արդյունավետ էին գիտնականի ուղևորությունները Դոնեցկի ավազան՝ քարածխի արդյունաբերության ուսումնասիրման նպատակով, Ուրալ և Սիբիր՝ մետաղագործական արդյունաբերությունն ուսումնասիրելու համար և այլն։

 
Մենդելեևի գերեզմանը գրականագետների կամրջակների վրա Սանկտ Պետերբուրգում

1893 թ. հուլիսի 1-ին նշանակվում է չափ ու կշիռների գլխավոր պալատի կառավարիչ։ Խոշոր գործնական նշանակություն ունեն չափաբանության բնագավառում Մենդելեևի կատարած աշխատանքները։ Նրա ջանքերով 1899 թ. Ռուսաստանում ներդրվեց չափման մետրական համակարգը։ Ձեռնամուխ լինելով օդերևութաբանական հետազոտությունների, Մենդելեևն աշխատում է այնպիսի չափիչ սարքերի պատրաստման ուղղությամբ, որոնցով հնարավոր են դառնում ճշգրիտ չափումները մթնոլորտի տարբեր կետերում՝ առանց օդաչուի բարձրացող օդապարիկներով։

1894թ. հունիս - Օքսֆորդի և Քեմբրիջի համալսարանների դոկտորի կոչման հանդիսավոր շնորհում։

1905 թ. նոյեմբեր - ուղևորություն Լոնդոն՝ թագավորական ընկերության ամենաբարձր պարգևը՝ Կոպլեյի մեդալն ստանալու։

1907թ. հունվարի 20 - սրտի կաթվածից վախճանվեց Դ. Ի. Մենդելեևը։

Գիտական գործունեությունԽմբագրել

 
Դմիտրի Մենդելեև, 1885 թ․[26]

Նա 21-դ դարի հանճարեղ քիմիկոսներից մեկն է, տվել է ֆիզիկական հաստատուն մեծությունների միացությունների բազմաթիվ բնորոշումներ (տեսակարար կշիռներ, ընդարձակում և այլն), ուսումնասիրել է քարածուխի դոնեցկյան հանքավայրերը, մշակել է լուծույթների հիդրատային թեորիան։ Գրել է «Քիմիայի հիմունքները» (1868—1871) աշխատությունը, որի բազմաթիվ հրատարակությունները մեծ ազդեցություն են ունեցել քիմիկոսների վրա։

 — Մ․ Ջուա (իտալ.՝ Michele Giua)[27]

Դ․ Ի․ Մենդելեևը հեղինակ է քիմիայի, ֆիզիկայի, չափագիտության, օդերեևութաբանության, տնտեսագիտության մի շարք մեծալուրջ հետազոտությունների, օդագնացության, գյուղատնտեսության, քիմիական տեխնոլոգիաների հիմնարար աշխատությունների, ժողովրդական լուսավորության և Ռուսաստանի արտադրական ուժերի զարգացման պահանջների հետ կապված այլ աշխատությունների։

1854-1856 թվականներին նա հետազոտել է միացությունների բյուրեղային ձևի և քիմիական կազմության միջև հարաբերությունները բացահայտող իզոմորֆիզմի երևույթը, ինչպես նաև քիմիական տարրերի հատկությունների կախվածությունը իրենց ատոմային զանգվածից։

1860 թվականին ցույց է տվել «եռման բացարձակ ջերմաստիճանը» կամ կրիտիկական ջերմաստիճանը։

1860 թվականի դեկտեմբերի 16-ինՄենդելեևը Հայդելբերգից գրում է Սանկտ Պետերբուրգի ուսանողական շրջանի հոգաբարձու Ի․ Դ․ Դելյանովին․ «… իմ պարապմունքների գլխավոր առարկան ֆիզիկական քիմիան է»[28].

Դ․ Ի․ Մենդելեևը հանդիսանում է «Օրգանական քիմիա» առաջին ռուսերեն դասագրքի հեղինակը (1861 թվական)։

1859 թվականին հորինել է պիկնոմետրը՝ հեղուկների խտությունը որոշող սարք։ 1865-1887 թվականներին ստեղծել է լուծույթների հիդրատային թեորիան։ Զարգացրել է միացությունների փոփոխական կազմի գոյության մասին գաղափարներ։

Հետազոտելով գազերը՝ Մենդելեևը 1874 թվականին գտել է իդեալական գազային վիճակի ընդհանուր հավասարումը՝ ներառելով ինչպես եզակիություն, գազային վիճակի կախվածությունը ջերմաստիճանից, որը 1834 թվականին հայտնաբերել էր ֆիզիկոս Կլապեյրոնը (Կլապեյրոն-Մենդելեև հավասարում

1877 թվականին Մենդելեևը առաջ է քաշել ծանր մետաղների կարբիդներից նավթի ծագման հիպոթեզը (որը սակայնայսօր չի ընդունվում գիտնականների մեծամասնության կողմից); նաև առաջարկել է նավթի մշակման կոտորակային թորման սկզբունքը։

1880 թվականին առաջ է քաշել ստորգետնյա գազաֆիկացման գաղափարը։ Զբաղվել է գյուղատնտեսության քիմիականացման հարցերով, պրոպագանդել է ապարային հավելումների օգտագործումը, չորացած հողերի ոռոգումը։ 1890-1892 թվականներին Ի․ Մ․ Չելցովի հետ համատեղ մասնակցել է անծուխ վառոդի մշակմանը։ Մի շարք աշխատությունների հեղինակ է չափագիտության ոլորտում։ Ստեղծել է կշիռների ճշգրիտ թեորիան, մշակել է լծակների կոնստրուկցիան, առաջարկել է կշռման ճշգրիտ միջոցներ։

Ժամանակի Դ․ Ի․ Մենդելեևի հետաքրքրությունները մոտ են եղել հանքագիտությանը, նրա ապարների հավաքածուն պահպանվում է Սանկտ Պետերբուրգի համալսարանի հանքագիտության ամբիոնի թանգարանում, իսկ նրա սեղանի լեռնային բյուրղի բյուրեղաբույլը հանդիսանում է քվարցի լավագույն ցուցանմուշներից մեկը։ Այդ բյուրեղաբույլի նկարը նա տեղադրել է «Ընդհանուր քիմիա» աշխատության առաջին հրատարակությունում (1903 թվական)։ Դ․ Ի․ Մենդելեևի ուսանողական աշխատանքը նվիրված է եղել ապարների իզոմորֆոզին։

Պարբերական օրենքԽմբագրել

 
Դ․ Ի․ Մենդելեև։ «Տարրերի համակարգի փորձ՝ հիմնված նրանց ատոմային կշռի և քիմիական նմանության վրա» ձեռագիրը, հանդիսանում է պարբերական օրենքի առաջին տարբերակը։ 1869 թվական, փետրվարի 17 (մարտի 1)

1869 թվականի փետրվարի 17-ին ավարտելով աշխատանքը «Տարրերի համակարգի փորձ՝ հիմնված նրանց ատոմային կշռի և քիմիական նմանության վրա», Դ․ Ի․ Մենդելեևը բացահայտեց բնության հիմնարար օրենքներից մեկը՝ քիմիական տարրերի պարբերական օրենքը[29]։

1869 թվականի մարտի 6-ին (մարտի 18) Ռուսական քիմիական ընկերությունում Ն․ Ա․ Մենշուտկինը կարդաց Մենդելեևի հայտնի զեկույցը՝ «Տարրերի առանձնահատկությունների հարաբերակցությունը ատոմային կշռի հետ»[30] և շուտով հրատարակվեց Ռուսական քիմիական ընկերության ամսագրում[31]։ Այդ նույն տարում այդ զեկույցը գերմաներենով հայտնվեց «Zeitschrift für Chemie» ամսագրում, իսկ 1871 թվականին «Annalen der Chemie» ամսագրում տեղադրվեց Դ․ Ի․ Մենդելեևի ծավալուն հրատարակությունը՝ նվիրված նրա բացմանը՝ «Die periodische Gesetzmässigkeit der Elemente» (քիմիական տարրերի պարբերական օրինաչափությունը)։

Մի շարք երկրներում որոշ գիտնականներ, հատկապես Գերմանիայում, բացման համահեղինակ են համարում Լոտարա Մեյերին։ Այս համակարգերի էական տարբերությունը կայանում է նրանում, որ Մեյերի աղյուսակը այդ ժամանակվա հայտնի քիմիական տարրերի դասակարգման տարբերակ է, իսկ Մենդելեևի կողմից առաջարկած պարբերականությունը համակարգ է, որը տալիս է այն ժամանակ ոչ հայտնի տարրերի տեղը որոշելու թույլտվություն տվող օրինաչափության ընկալում, կանխագուշակել ոչ միայն գոյությունը, այլև տալ նրանց բնութագրումը[10][32]։

Պարբերական համակարգը, ատոմի կառուցվածքի մասին պատկերացումներ չտալով հանդերձ, մոտենում է այդ խնդրին, և նրա լուծումը հայտնաբերվել է ի շնորհիվ Մենդելեևի։ Հենց այս համակարգով են առաջնորդվել հետազոտողները՝ ցույց տալով իրենց հետաքրքրող գործոնները այլ ֆիզիկական բնութագրիչների հետ։ 1984 թվականի ակադեմիկոս Վ․ Ի․ Սպիցինը գրում է․ «Ատոմների կառուցվածքի և քիմիական վալենտականության բնույթի մասին առաջին պատկերացումները հիմնվել են պարբերական համակարգի օգնությամբ տեղադրված տարրերի առանձնահատկությունների օրինաչափության վրա»[33]։

Գերմանացի գիտնական, անօրգանական, ֆիզիկական և անալիտիկ քիմիաները միավորող «Անօրգանիկում» հիմնարար ձեռնարկի խմբագիր, ակադեմիկոս Լ․ Կոլդիցը այսպես է մեկնաբանում Մենդելեևի հայտնագործության առանձնահատկությունները[34]

  Գիտնականներից ոչ մեը չի կարողացել ձևակերպել այդ օրինաչափությունը այնպես հստակ, ինչպես Մենդելեևը։ Մասնավորապես դա վերաբերում է Ջոն Նյուլենդսին և Լ․ Մեյերին։ Դեռ չհայտնաբերված տարրերի կանխագուշակումը, նրանց առանձնահատկությունների բացահայտումը պատկանում է միայն Մենդելեևին։ Նա լավագույն կերպով իր ստեղծած պարբերական համակարգում կարողացավ կիրառել իր մեթոդը ուղղահայաց, հորիզոնական, անկյունագծի միջադրությամբ  

1869—1871 թվականներին զարգացնելով պարբերականության գաղափարները, Դմիտրի Մենդելեևը ներմուծել է քիմիական պարբերական համակարգում տարրի տեղի հասկացությունը որպես նրա հատկությունների ամբողջացում՝ այլ տարրերի հատկությունների համեմատության հետ։ Մասնավորապես, այս հիման վրա, հենվելով ապեկի առաջացնող օքսիդների հաջորդականության փոփոխության ուսւմնասիրությունների արդյունքների վրա, ուղղել է 9 տարրերի (բերիլիում, ինդիում, ուրան և այլն) ատոմային զանգվածների արժեքները։ 1870 թվականի նոյեմբերի 29-ին (դեկտեմբերին 11) թվագրված հոդվածում կանխագուշակել է երեք դեռևս չբացահայտված տարրերի գոյությունը, հաշվել է ատոմային զանգվածները և նկարագրել է նրանց հատկությունները՝ «էկաալյումինիումը» (հայտնագործվել է 1875 թվականին և անվանվել հելիում), «էկաբորը» (հայտնագործվել է 1879 թվականին և անվանվել սկանդիում) և «էկասիլիցիումը» (հայտնագործվել է 1885 և անվանվել գերմանիում)[35]։ Հետո կանխագուշակել է ևս ութ տարրերի գոյությունը, այդ թվում նաև «դվիտելլուրայինը»՝ պոլոնիոմ (հայտնագործվել է 1898 թվականին), «էկաիոդը»՝ աստատ (հայտնագործվել է 1942-1943 թվականներին), «էկամարգանեցը»՝ տեխնեցիում (հայտնագործվել է 1937 թվականին), «դվիմարգանեցը»՝ ռենիում (հայտնագործվել է 1925 թվականին), «էկացեզիումը»՝ ֆրանսիում (հայտնագործվել է 1939 թվականին)։ 1900 թվականին Դմիտրի Մենդելեևը և Ուիլյամ Ռամզայը եկան այն եզրակացության, որ պարբերական համակարգում անհրաժեշտ է ընդգրկել իներտ գազերի հատուկ, զրոյական խումբ։

Տեսակարար ծավալներ։ Սիլիկատների և ապակենման վիճակների քիմիաԽմբագրել

 
Դմիտրի Մենդելեևի «Ֆինլանդիայից օրտրիտի քիմիական անալիզը» հրատարակչության կազմը։ 1854

Դմիտրի Մենդելեևի գործունեության իրական բաժինն է՝ բնագիտության մասշտաբների ամբողջ արդյունքների ոչ լրիվ արտահայտմամբ, որը, ինչպես և ամեն ինչ նրա հետազոտական պրակտիկայում, լինելով դրանց անքաքտելի մասն ու ուղենիշը, իսկ առանձին դեպքերում նաև հիքը, արտակարգ կարևոր է այդ հետազոտությունների զարգացման ու ըմբռնման համար։ Ինչպես նկատելի կդառնա հետագայում, այն նեղ մասնագիտական կերպով կապված է գիտնականի աշխարհայացքի հիմնական բաղադրիչների հետ, որոնք ընդգրկում են իզոմորֆիզմից և «քիմիայի հիմունքներից» մինչև պարբերական օրենքի բազիսը, լուծույթների վարքից մինչ նրանց վերաբերյալ տեսակետները՝ նյութի կառուցվածքին վերաբերող հարցերն ու ոլորտները[10]։ 1854 թվականի Դմիտրի Մենդելեևի առաջին աշխատանքները իրենցից ներկայացնում են սիլիկատների քիմիական անալիզներ։ Դրանք «Ֆիննլանդիայից օրտրիտի» և «Ֆինլանդիայոււմ Ռուսկիալից պիրօքսենի» հետազոտություններ են, իսկ հանքային կավայնությամբ ումբրայի մասին երրորդ վերլուծությունը պահպանված է, Ռուսական աշխարհագրական ընկերությունում, Ստեփան Սեմյոնովիչ Կուտորգային ուղղված հազորդագրության մեջ։ Սիլիկատների քիմիայի անալիտիկ հարցերին Մենդելեևը անդրադարձել է մագիստրոսական քննությունների կապակցությամբ՝ գրավոր պատասխանը վերաբերում է լիթիում պարունակող սիլիկատների վերլուծությանը։ Այս աշխատանքների ոչ մեծ ցիկլը առիթ է հանդիսացել հետազոտողի մոտ դեպի իզոմորֆիզմը հետաքրքրության առաջացմանը՝ օրտրիտի բաղադրությունը գիտնականը համեմատում է այլ համանման հանքանյութերի բաղադրության հետ և գալիս այն եզրակացության, որ այսպիսի հակադրումը նպաստում է կառուցել քիմիական բաղադրությունը փոփոխող իզոմորֆային շարք[36]։ 1856 թվականի մայիսին, Մենդելեևը, Օդեսայից վերադառնալով Սանկտ-Պետերբուրգ, ատենախոսական աշխատանք է գրել «Տեսակարար ծավալներ» ընդհանուր վերնագրով, որը ինքնատիպ տրիոլոգիայով բազմապլան հետազոտություն է, նվիրված XIX դարի կեսերի քիմիայի ակտուալ հարցերին։ Աշխատանքի հսկայական ծավալը (մոտ 20 տպագրական թերթ) չթույլատրեց այն ամբողջովին հրատարակել։ Հրատարակվեց միայն առաջին մասը, որը ինչպես ամբողջ աշխատությունը կրում էր «Տեսակարար ծավալներ» անվանումը, երկրորդ մասից հետագայում միայն մի դրվագ է հրատարակվել «Մարմինների որոշ ֆիզիկական հատկությունների կապը քիմիական ռեակցիաների հետ» վերնագրով հոդվածի տեսքով, իսկ երրորդ մասը, Մենդելեևի կենդանության օրոք, ամբողջովին չի հրատարակվել, այն համառոտ կերպով 1864 թվականին ներկայացվել է «Տեխնիկական հանրագիտարանի» ապակու արտադրությանը նվիրված չորրորդ լույս ընծայման մեջ։ Աշխատանքում լուսաբանված հարցերի փոխկապակցվածությամբ, Մենդելեևը հաջորդաբար մոտեցել էր, իր գիտական գործունեության, ավելի էական պրոբլեմների հարցադրմանն ու լուծմանը՝ տարրերի դասակարգման օրինաչափությանը, համակարգերի կառուցմանը, բաղադրությանբ բնութագրիչ միացությանը, կառուցմանն ու հատկություններին, լուծույթների հասուն տեսության նախադրյալների ձևավորման ստեղծմանը[10]։

 
Դ․ Ի․ Մենդելեևի կողմից պատրաստված կշեռք՝ նախատեսված գազանման և պինդ նյութերի կշռման համար

Մենդելեևի աշխատանքի առաջին մասում, նրա կողմից օրիգինալ միտք է արտահայտված գազանման մարմինների ծավալի և զանգվածի մոլեկուլային կապի մասին։ Գիտնականը գազի մոլեկուլային զանգվածի հաշվման բանաձև է դուրս բերել, այսինքն առաջին անգամ տրվել է Ավոգադրո-Ժերարի օրենքի ձևակերպումը։ Հետագայում ռուս ֆիզիկոքիմիկ Եվգենի Վլադիսլավովիչ Բիրոնը կգրի՝

  Ինչքանով ինձ է հայտնի, Դ․ Մենդելեևը առաջինն է սկսել համարել, որ հնարավորն էարդեն խոսել Ավոգադրոյի օրենքի մասին, քանի որ այն հիպոթեզը, որի տեսքով սկզբից ձևակերպված է եղել օրենքը, ստուգվել է փորձարարական ճանապարհով․․․  

[37] Հենվելով, «Տեսակարար ծավալներ և սիլիկահողերի բաղադրություն» բաժնում հսկայական[38] փաստացի նյութի վրա, Դ․ Մենդելեևը գալիս է համընդհանուր հանրագումարի։ Ի տարբերություն (Գերման Կոպի, Ի․ Շրեդերի և այլոց) շատ հետազոտողների չեմ հավակնում, միացությունների ծավալների մեխանիկական բացատրությանը՝ որպես նրանց բաղադրիչների առանձին տարրերի ծավալների գումարի, բայց հարգելով այդ գիտնականների կողմից ստացված արդյունքները, Մենդելեևը որոնում է ծավալների ոչ ձևական քանակական օրինաչափություններ, ձգտելով կապ հաստատել ծավալների քանակական հարաբերակցության և նյութի որակական բնութագրիչների միջև։ Այսպիսով գալիս է այն եզրակացության, որ բյուրեղային ձևի նման ծավալը, հանդիսանում է տարրերի ու նրանցով կազմված միացությունների նմանության և տարբերության սհմանագիծը, քայլ անելով պարբերական համակարգի ձևավորման ուղղությամբ, միևնույն ժամանակվ ուղղակի ձևով մատնանշելով, որ ծավալների ուսումնասիրությունը «կարող է օգտակար լինել հանքանյութերի և օրգանական մարմինների բնական դասակարգման համար»։ Առավել մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում «Սիլիկահողերի բաղադրության մասին» բաժինը։ Մենդելեևը բացարձակ խորությամբ և հանգամանորեն առաջին անգամ սիլիկատների՝ որպես միացություններ, տեսակետ է հայտնել, որպես օքսիդային համակարգերի հալույթներ։ Գիտնականի կողմից կապ է հաստատվել (MeO)x(SiO)x տիպի սիլիկատային միացությունների և այլ տիպի «անորոշ» միացությունների միջև, մասնավորապես, լուծույթների, որը ճշգրտորեն արտահայտվել է ապակենման վիճակ բացատությամբ[10]։ Հենց ապակեգործության պրոցեսների ուսումնասիրմամբ էլ սկսվել է գիտության մեջ Մենդելեևի ուղին։ Հնարավոր է, որ հենց այս փաստն է կարևոր դեր կատարել նրա ընտրության մեջ, համենայն դեպս, տվյալ թեման, որը անմիջականորեն կապված է սիլիկատների քիմիայի հետ, օրինաչափորեն առնչվում է նրա ուրիշ որոնումներին[36]։ Բնության մեջ սիլիկատների տեղը լակոնիկ է, բայց լիովին որոշված է Մենդելեևի կողմից[39]՝

  Որպես օրգանիկ միացությունը պայմանավորված է ածխածնի առկայությամբ և նրանով հարուստ է, այնպես էլ հանքանյութերի թագավորությունը հարուստ է սիլիկահողային միացություններով։  

Այս արտահայտությունը մատնանշում է գիտնականի կողմից սիլիկատային նյութերի առաջնահերթային գործնական նշանակության ըմբռնմանը, պրակտիկայում նրանց տարածվածությանն ու հնագույն լինելուն, և սիլիկատների քիմիայի բարդությանը, այդ իսկ պատճառով գիտնականի հետաքրքրությունը տվյալ դասի նյութերի նկատմամբ, զուգահեռ նրանց պրակտիկ կիրառությանն, կապված է եղել քիմիայում կարևորագույն հասկացության՝ քիմիական միացության զարգացման, միացությունների համակարգման ստեղծման հետ, հասկացությունների հարաբերակցության հարցի լուծման՝ որպես քիմիական միացություն (որոշյալ ու անորոշ) լուծույթի։ Որպեսզի հարցադրման բուն գիտական նշանակությունը և կարևորությունը գիտակցվի, բավական է միայն մեջբերել սիլիկատների քիմիայի մասնագետ, ակադեմիկոս Միխաիլ Միխաիլովիչ Շուլցի խոսքերը, ասված նրա կողմից Մենդելեևի 150-ամյակին նվիրված մենդելեևյան XIII համագումարի ժամանակ՝

  Մինչ այժմ չկան ընդհանուր որոշումներ, որոնք հստակ համապատասխանություն կստեղծեյին միացություն և լուծույթ հասկացությունների միջև։ ․․․Հենց որ գազում ատոմներն ու մոլեկուլները սկսում են փոխազդել միմյանց հետ նրանց կոնցենտրացիայի մեծացման հետ, չանդրադառնալով արդեն խտացված փուլերի մասին, ապա անմիջապես հարց է ծագում, թե փոխազդեցության էներգիայի որ մակարդակում և փոխազդող մասնիկների թվի ինչպիսի հարաբերակցւթյան դեպքում է կարելի իրարից տարանջատել մասնիկների քիմիական միացություն և փոխադարձ լուծույթ հասկացությունները՝ դրա համար չկան օբյեկտիվ չափանիշներ, նրանք դեռևս որոշված չեն, չնայած այս թեմայի վերաբերյալ անթիվ աշխատանքներին ու թվացող պարզությանը։[39]  

Ապակու ուսումնասիրումը օգնել է Մենդելեևին խորությամբ հասկանալու սիլիկահողային միացությունների բնույթը և այդ ինքնատիպ նյութի վրա տեսնելու միացությունների քիմիական առանձնահատկություններն ընդհանրապես։[36] Ապակեգործության, սիլիկատների քիմիայի և ապակենման վիճակների թեմաների վերաբերյալ Մենդելևը գրել է շուրջ 30 աշխատանք։

Գազերի հետազոտումԽմբագրել

 
Դ․ Ի․ Մենդելեև. Համաշխարհային եթերի քիմիական կոնցեպցիայի փորձը։ Նյու-Յորք-Լոնդոն-Բոմբեյ։ 1904
 
Դ․ Ի․ Մենդելեև. Համաշխարհային եթերի քիմիական ըմբռնման փորձը։ Սանկտ-Պետերբուրգ։ 1905

Մենդելեևի գործունեության մեջ այս թեման կապված է ամենից առաջ հաջորդականության ֆիզիկական պատճառների հետ։ Քանի որ տարրերի հատկությունները գտնվում էին ատմային զանգվածներից հաջորդական կապի մեջ, գիտնականը հնարավորություն էր փնտրում, որպեսզի լույս սփռի այս պրոբլեմի վրա, դրա հետ մեկտեղ բացահայտելով ձգողականության ուժերի պատճառները։ XIX դարոում «Եթեր (ֆիզիկա)» կոնցեպցիան մեծ ազդեցություն ունեցավ տվյալ պրոբլեմի լուծման վրա։ Ենթադրվում էր, որ միջմոլորակային տարածքը լցված «եթերը», հանդիսանում է լույս, գրավիտացիա և ջերմություն փոխանցող միջավայր։ Գերնոսր գազերի ուսումնասիրությունը նշված միջավայրի ապացուցման համար հնարավոր միջոց էր հանդիսանում, այն ինչ «սովորական» նյութերը արդեն ի զորու չէին թաքցնելու «եթերի» հատկությունները։ Մենդելեևի հիպոթեզներից մեկը տանում էր նրան, որ օդի գազերի գերնոսրացման դեպքում նրա յուրահատուկ վիճակ կարող է լինել «եթերը» կամ շատ փոքր զանգվածով ինչ-որ գազ։ Դ․ Մենդելեևի կողմից «Քիմիայի հիմունքներ» տպվածքում, 1871 թվականին պարբերական համակարգում, գրվել է՝ «Բոլորից թեթևը եթերն է, միլիոն անգամ», իսկ 1874 թվականի աշխատանքային տետրում գիտնականը ավելի պարզ մտքերի շարք է արտահայտել՝ «Օդի զրոյական ճնշման դեպքում առկա է որոշակի խտություն,այսինքն դա հենց եթերն է»։ Այնուամենայնիվ, այդ ժամանակաշրջանի նրա հրատարակություններում այսպիսի հստակ գաղափարներ արտահայտված չեն։ Տիեզերական տարածությունում, գերնոսրացված գազերի վարքի հետ կապված ենթադրությունների ենթատեքստում, Դ․ Մենդելեևը հենվում է աստղագետ Արիստրախ Ապոլոնովիչ Բելոպոլսկու կողմից ստացված տեղեկությունների վրա՝ «Միավորների միջազգային համակարգի տեսուչը, պարտադիր ինձ էր տրամադրում նորագույն հետազոտությունների արդյունքները, այդ թվում նաև պարոն Բելոպոլսկու»։ Իսկ հետո, իր եզրահանգումներւմ, նա ուղղակիորեն հենվում էր այդ տվյալների վրա[41][42]։ Այս հետազոտությունների ելքային ենթադրությունների բոլոր հիպոթեզային ուղղություններով, հիմնված հենց իր՝ Մենդելեևի կողմից ֆիզիկայի բնագավառում հայտնագործած, առավել կարևոր արդյունքների վրա, կարևորագույնը հանդիսանում է ունիվերսալ գազային հաստատուն պարունակող իդեալական գազի հավասարումը։ Նաև, շատ կարևոր, բայց փոքր ինչ վաղաժամկետ է Մենդելեևի ջերմաստիճանի թերմոդինամիկ սանդղակի ներմուծումը։ Գիտնականի կողմից, նաև, ճիշտ ուղի էր ընտրվել իրական գազերի հատկությունների ուսումնասիրման համար։ Իրական գազերի ներկայիս հայտնի հավասարումները համապատասխանում են նրա գունային տարալւծումների առաջին հաշվարկները։ Գազերի և լուծույթների վերաբերյալ բաժնում, Մենդելեևը ունի 54 աշխատանք։[10]

Լուծույթների ուսմունքԽմբագրել

1905 թվականին Դ. Մենդելեևը կասի՝ «Ավելի քան չորս բան որոշեցին իմ անվանումը՝ պարբերական օրենքը, գազերի առաձգականության ուսումնասիրությունը, լուծույթների ընկալումը որպես ասոցիացիա և «Քիմիայի հիմք»: Այստեղ է իմ հարստությունը: Այն վերցված չէ ոչ մեկից, այլ ստեղծված է իմ կողմից...»:

 
Նիկոլայ Յարոշենկո. Դ. Մենդելեևը 1886 թ.: Յուղաներկ: Յարոշենկոյի նկարում Մենդելեևը երեք ոտք ունի: Բնորդելու ժամանակ Մենդելևը փոխել է դիրքը, իսկ Յարոշենկոն մոռացել է ծածկել նախկինը:

Իր ողջ կյանքի ընթացքում Մենդելևը չթուլացրեց հետաքրքրությունը «լուծույթային» թեմատիկայի նկատմամբ: Նրա առավել կարևոր հետազոտությունները, այդ բաժնի նկատմամբ, վերագրվում են 1860-ականների կեսերին, իսկ կարևորագույնները՝ 1880-ական թվականներին: Այնուամենայնիվ, գիտնականի հրատարակումները ցույց են տալիս, որ իր ստեղծագործական աշխատանքի այլ ժամանակաշրջաններում էլ նա չի դադարեցրել լուծույթների ուսմունքի հիմքերը դնելու հնարավորությունների որոնումները: Ուսմունքի ստեղման ժամանակ Դ. Մենդելեևի կոնցեպցիան էվոլյուցիայի է ենթարկվել այս երևույթի հակասական և ոչ կատարյալ պնդումներից մինչև նրա վերաբերյալ զարգացումների այլ ուղղությունները, առաջին հերթին՝ քիմիական միացությունների ուսմունքը: Դ. Մենդելեևը ցույց է տվել, որ լուծույթների ճիշտ ընկալումը հնարավոր չէ առանց դրանց քիմիական մեխանիզմի իմացության, նրանց դասումը որշված միացությունների դասին և լուծույթներում բարդ քիմիական հավասարակշռության՝ այս երեք անքակտելի տեսակետերի մշակումով էլ հենց եզրակացվում է լուծույթների հիմնական նշանակությունը: Սակայն ինքը Մենդելեևը երբեք իր գիտական ենթադրությունները լուծույթների ուսումնասիրման մեջ տեսություն չէր անվանում, իսկ նրա հակախոհները և հետնորդները հենց այդպես անվանեցին այն, ինչ ինքը անվանում էր «հասկացություն» և «ենթադրություն», իսկ տվյալ ուղղության աշխատանքները՝ «հիպոթեզային մտածելակերպով լուծույթների տվյալների համախումբը բացահայտելու փորձ», որը «...տեսությունից դեռ շատ հեռու էր», ձևակերպման մեջ հիմնական խոչընդոտը գիտնականը համարում էր «նյութի հեղուկ վիճակի տեսությունը»: Ավելորդ չէ նկատել, որ, այս ուղղությունը զարգացնելով, Դ. Մենդելեևը, ի սկզբանե ապրիորիկ կերպով առաջադրելով այն ջերմաստիճանի գաղափարը, որի դեպքում հեղուկի բարձրությունը մենիսկում համընկնում է զրոյական մակարդակին, 1860-ական թվականներին դրա վերաբերյալ կատարեց մի շարք փորձեր: Որոշակի ջերմաստիճանում, որը փորձնականորեն անվանել էր «եռման բացարձակ ջերմաստիճան», հալափակված ծավալով պարաֆինե վաննայում եռացված սիլիցիումի հեղուկ քլորիդը (SiCl4) «անհետանում է», վերածվելով գոլորշու: Հետազոտությանը վերաբերող հոդվածում, Մենդելևը տեղեկացնում է, որ եռման բացարձակ ջերմաստիճանում, հեղուկի ամբողջությամբ գոլորշու վերածվելու պրոցեսը ուղեկցվում է մակերևույթային լարվածության և ջերմության փոքրացմամբ մինչև զրո արժեքը: Այս աշխատանքը գիտնականի առաջին նշանավոր ձեռքբերումն է: Կարևոր է նաև այն փաստը, որ էլեկտրոլիտների լուծույթների տեսությունը ձեռք է բերել բավարաված ուղղություն, միայն ընդունելով Դ. Մենդելեևի այն գաղափարները, երբ այդ լուծույթներում իոնների գոյության վերաբերյալ հիպոթեզը համընկավ լուծույթների մասին մենդելևյան տեսության հետ: Հիդրատների և լուծույթների վերաբերյալ Մենդելեևը ունի 44 աշխատանք[10][43]:

Ոգեմիջնորդութական երևույթների ուսումնասիրման հանձնախումբԽմբագրել

XIX դարի կեսերին Արևմտյան Եվրոպայում և Ամերիկայում կողմնակիցներ ունեցող, և ռուսական մշակույթում, 1870-ականներին, արդեն որոշակի տարածում գտած մարդիկ, որոնք ունեին այնպիսի մտածելակերպ, որ պրոբլեմի լուծման համար կարծեցյալ բանալին գտնում էին խորհրդամոլություն և էզոթերիզմի վուլգար ձևերի անճանաչելի օգտագործումը, մասնավորապես՝ այն երևույթների, որոնք կոչվում էին պարանորմալ, իսկ գիտական ըմբռնումից զուրկ, կենցաղային լեքսիկոնում՝ սպիրիտուալիզմը, սպիրիտիզմը կամ մեդիումիզմը: Այս շարժումների հետևորդների կողմից սպիրիտիկ սեանսի բուն պրոցեսը մատուցվում է որպես նյութի և էներգիայի միասնակության խախտման վերականգնման պահեր և դրանով, իբր, պահպանվում է նրանց առանձին առանձին գոյության բացատրությունը: Դ. Մենդելեևը հիմնական «շարժողների» հետաքրքրություների մասին գրում էր մտահայեցողական փիլիսոփայության ենթագիտակցական և խոհաըմբռնման եզրույթների բախման տեսանկյունից[44][45]:

  Այս կապակցությամբ հին սնահավատությունը նոր գիտության հետ&nbsp՝ ահա ամբողջ հետաքրքրությունը ոգեմիջնորդության նկատմամբ: Միթե մենք շատ կգրեինք և կխոսեինք ցանկացած այլ գիտական տարաձայնության մասին, եթե չլինեին այստեղ ոգին, դայակը, և շատերին ցանկալի, ժողովուրդների մանկությունը:  

Աշխարհաընկալման այսպիսի լիիրավ լիդերների շրջանակի մեջ էին՝ ռուս քիմիկ Ալեքսանդր Բուտլերովը (այն ժամանակ՝ նյութի «չորրորդ» ագրեգատային վիճակի մասին ուսմունքի կողմնակից, հաստատակամ ոգեմիջնորդ Ուիլյամ Կրուկսի հետևորդ), կենսաբան Նիկոլայ Պետրովիչ Վագները և հայտնի հրապարակախոս Ալեքսանդր Նիկոլաևիչ Աքսակովը[44]: Ոգեմիջնորդության բացահայտման սկզբնական փորձերը ձեռնարկեցին ակադեմիկոս Պաֆնուտի Լվովիչ Չեբիշևը և պրոֆեսոր Մ. Ֆ. Ցիոնը, ով հայտնի բժիշկ, Իվան Պետրովիչ Պավլովի ուսուցիչ Իլյա Ֆադեևիչ Ցիոնի եղբայրն էր: 1870-ականների կեսին Դմիտրի Մենդելեևի նախաձեռնությամբ, դեռևս երիտասարդ Ռուսական ֆիզիկո-քիմիական ընկերությունը սուր քննադատությամբ հանդես եկավ ոգեմիջնորդության դեմ: 1875 թվականի մայիսի 6-ին որոշում ընդունվեց «ստեղծել ոգեմիջնորդական սեանսները ուղեկցող բոլոր «երևույթների» ստուգման համար հանձնախումբ»[44]: «Ոգեմիջներդներ», եղբայրներ Պետտիների և տիկին Կլեյերի գործողությունների ուսումնասիրման փորձերը, Ա. Աքսակովի խնդրանքով սկսվեցին 1875 թվականի գարնանը: Որպես ընդիմադիրներ ելույթ ունեցան Ա. Բուտլերովը, Ն. Վագները և Ա. Աքսակովը: Առաջին նիստը կայացավ մայիսի 7-ին (նախագահում էր Ֆյոդոր Էվալդը), երկրորդը՝ մայիսի 8-ին: Դրանից հետո նիստը հետաձգվեց մինչ աշուն, որից հետո երրորդ նիստը կայացավ հոկտեմբերի 27-ին, իսկ արդեն հոկտեմբերի 28-ին, մանկավարժ, քաղաքային դումայի գործիչ Ֆյոդոր Էվալդը, ով ընդգրկված էր հանձնախմբում, գրում է Դ. Մենդելեևին՝ «...Պարոն Աքսակովի կողմից գրված գրքերը ընթերցելուց հետո, իմ մոտ առաջացավ կտրուկ զզվելի տպավորություն այն ամենի նկատմամբ, ինչը վերաբերում է ոգեմիջնորդությանը և մեդիումիզմին», որից հետո նա հրաժարվում է շարունակել մասնակցել հանձնախմբի աշխատանքներիրն: Չնայած իր մանկավարժական աշխատանքի ծանրաբեռնվածությանը, նրան հաջորդում են ֆիզիկոսներ Դմիտրի Կոնստանտինովիչ Բոբելյովը և Դմիտրի Ալեքսանդրովիչ Լաչինովը[44][45]: Հանձնախմբի գործունեության տարբեր փուլերում (1875-ի գարնանից մինչ 1875—1876 թվականների ձմեռը) նրա կազմում էին գտնվում՝ Դ. Կ. Բոբելյովը, Իվան Բորգմանը, Նիկոլայ Բելուգինը, Նիկոլայ Գեզեխուսը, Նիկոլայ Եգորովը, Ա. Ելենեվը, Ս. Կովալսկին, Կոնստանտին Կրաեևիչը, Դ. Լաչինովը, Դ. Մենդելեևը, Նիկոլայ Պետրովը, Ֆյոդոր Պետրուշեվսկին, Պյոտր Ֆան-դեր-Ֆլիտը, Ա. Խմոլովսկին, Ֆյոդոր Էվալդը[45]: Հանձնախմի կողմից մի շարք մեթոդներ ու տեխնոլոգիական փորձեր արվեցին, որոնք բացառում էին մանիպուլյացիաների համար ֆիզիկական օրինաչափությունների օգտագործումը «մագնիտիզյորների» կողմից՝ մանոմետրական և բրգաձև սեղանները, արտաքին ազդեցությունների բացառումը, և այլ բաներ, որոնք խոչընդոտում էին իլյուզաներ պարունակող փորձի լիարժեք ընկալմանը և իրականության թյուրըմբռնմանը: Հանձնախմբի գործունեության արդյունքը հանդիսացավ մի շարք հատուկ վարժաձևերի դուրս բերումը, որոնք գցում էին մոլորության մեջ, հերթական ստի ու խաբեության բացահայտումը, կորեկտ պայմաններում որևիցէ էֆեկտի բացակայության հաստատումը, որը կնպաստեր երևույթի ոչ միանշանակ բացատրությանը, այսինքն սպիրիտիզմը ընդունվեց որպես «մեդիումների» կողմից օգտագործվող հոգեբանական ֆակտոր՝ մասսաներին ղեկավարելու համար[45]: Խնդրի շուրջ բանավեճը և հանձնախմբի աշխատանքը առաջացրեց առողջ քննադատություն հասրակության մեջ, որը հիմնականում ողջամտության կողմնակիցն էր: Դ. Մենդելեևը, մի խոսքով, լրագրողներին վերջնական նիստի ժամանակ, հետ է պահում թեթևմտությունից, սնոտիապաշտության դերի ոչ ճիշտ և միակողմանի մեկնաբանությունից: Իրենց գնահատականը տվեցին Պյոտր Դմիտրևիչ Բոբյորկինը, Նիկոլայ Սեմյոնովիչ Լեսկովը, շատ ու շատ ուրիշներ, ամենից առաջ, Ֆյոդոր Միխայիլովիչ Դոստոևսկին: Վերջինս քննադատական նկատառումները ուղղված էին ոչ այնքան բուն սպիրիտականությանը, որի հակառակորդն էր ինքը, այլ Դ. Մենդելեևի ռացիոնալիստական հայացքներին:[45][46]: Ֆ. Մ. Դոստոևսկին մատնանշում է՝ «անգամ «հավատալու ցանկության» դեպքում, ցանկությանը կարող է նոր զենք տվացվի»: Վերջնական արդյունքը տալով, Դ. Մենդելեևը նշում է այն տարբերությունը, որը արմատավորվել է գիտնականի ելակետային տեսակետների՝ դրսևորված «բարեխիղճ մոլորության» կամ գիտակցական խաբեության մեջ: Հենց բարոյական սկզբունքներն էլ նա գերադասում է ֆենոմենի բոլոր տեսակետների գնահատման մեջ, նրա բացատրությունը, և առաջնահերթ, գիտնականի համոզմունքները, անկախ նրա անմիջական գործունեությունից էլ հենց պիտի ունենա նա: «Ընտանիքի մոր» նամակին ի պատասխան, որում գիտնականի մեղադրել էին կոշտ նյութապաշտության (Մատերիալիզմ) տարածման մեջ, նա հայտարարում է, որ «պատրաստ է ծառայել, այսպես թե այնպես, նրա համար, որ քչանան մատերիալիստներն ու կեղծ բարեպաշտները, և ավելի շատ լինեն այն մարդիք, որոնք իրոք կհասկանան, որ բարոյական սկզբունքների ու գիտության մեջ վաղնջորեն միասնություն կա»[45]:

  «Ընտանիքի մորն» որպես խրատ հավելեմ միայն հետևյալ միտքը, որը եթե չեմ սխալվում պատկանում է Ֆրիդրիխ Ֆրյոբելին[47]՝ սպիրիտիզմը առաջացնում է դժգոհություն, փիլիսոփայության և բարոյականության հասկացությունների անբավարարություն, խոսելով ոգիների մասին փիլիսոփաները ապացուցում էին գերբնական աշխարհի գոյությունը, իսկ սպիրիտները այդ աշխարհը իջեցնում էին գետին, ասելով որ ոգիները մատերիալական են:  

Դ. Մենդելեևի գործունեության մեջ այս թեման, ինչպես նաև ամեն ինչ նրա հետաքրքրությունների շրջանակում, օրինաչափորեն կապված է նրա գիտական գործունեության միանգամից մի քանի ճյուղի հետ՝ հոգեբանություն, փիլիսոփայություն, մանկավարժություն, գիտելիքների հասրակայնացում, գազերի ուսումնասիրում, օդագնացություն, մետերոլոգիա և այլն, այն, որ նա ընկած է այդ խաչմերուկում, երևում է նաև հանձնախմբի գործունեությունը որակավորող հրատարակությունից: Այն ժամանակ, երբ գազերի հետազոտումը խաչաձև, «համաշխարհային եթերի» մասին հիպոթեզների միջոցով, օրինակ, հարաբերվում է քննարկվող թեմանի վերաբերյալ հիմնական արարողությունների «հիպոթեզային ֆակտորներին», օդագնացության և մետերոլոգիայի կապը հաստատելու դեպքում կարող է հիմնավոր անճշտության տանել: Սակայն նրանք թվարկվածներում հանդիսանում էին ոչ պատահական սահմանակից թեմաներ, իսկ Դ, Մենդելեևի Սոլյանյան քաղաքում ունեցած հասրարակական ելույթի բառերը ավելի լավ են պատասխանում մետերոլոգիայի մասին հարցերին՝

  Ինչքան հեռու չեն իրարից երկու այնպիսի բաներ, որոնք են սպիրիտիզմը և մետերոլոգիան, սակայն նրանց միջև գործում է որոշակի կապ, իհարկե առանձին: «Սպիրիտականությունը սնոտիապաշտություն է»,&nbsp, ինչպես եզրակացրել է մեդիումական երևույթներ ուսումնասիրող հանձնախումբը,  իսկ մետերոլոգիան պայքարում է և դեռ երկար ժամանակ կպայքարի սնոտիապաշտության դեմ, որը տիրում է եղանակի շուրջ:  

ՕդագնացությունԽմբագրել

 
Ա. Ժիֆարի մեծ աէորոստատը, որով Փարիզում 1878 թվականի բարձացել է Դ. Մենդելեևը
 
«Ռուսական» օդապարիկը, որով 1887 թվականի օգոստոսի 7-ին կատարվել է արևի լրիվ խավարման դիտումը Դ. Մենդելեևի կողմից

Զբաղվելով դագնցության հարցերով Դ. Մենդելեևը, առաջին, շարունակում է իր հետազոտությունները գազերի և եղանակաբության մեջ, երկրորդ՝ զարգացնում է իր աշխատանքների թեմաները, որոնք առնչվում էին միջավայրի դիմադրությանն ու նավաշինարարությանը: 1875 թվականին նա մշակում է մոտ 3600 մ³ ծավալ ունեցող ստրատոստատի նախագիծը, որը ենթադրվում է, որ մթնոլորտի վերին շերտեր կարող է բարձրանալ (առաջին այդպիսի թռիչքները իրականցվել են Օգյուստ Պիկարի կողմից 1924 թվականին): Դ. Մենդելեևը նաև նախագծել է ղեկավարվող շարժիչներով աէրոստատը: 1878 թվականին, գտնվելով Փարիզում, գիտնականը իրականցրել է Անրի Ժիֆարի կապված աէրոստատով թռիչք: 1887 թվականի ամառը Դ. Մենդելեևը իրականացրել է օդապարիկով իր հանրահայտ թռիչք: Դա հնարավոր դարձավ նաև ի շնորհիվ Ռուսական տեխնոլոգիական հասրակության միջամտության: Մջոցառման համար գլխավոր դեր ունեցան նաև Վյաչեսլավ Սրեզնեվսկին և գյուտարար ու աէրոգնաց Ստեփան Ջեվցկին:[10][48] Դ. Մենդելեևը պատմելով այս թռիչքի մասին, հստակեցնում է Ռուսական տեխնոլոգիական ընկերությունը դիմեց հենց իրեն այդպիսի առաջարկով՝ «Տեխնիկական ընկերությունը, առաջարկելով ինձ, արևի լրիվ խավարման ժամանակ, իրականցնել աէրոստատից դիտումները ցանկանում էր, իհարկե, ծառայել գիտությանը և տեսնում էր, որ դա վերաբերում է աէրոստատների այն պատկերացմանը, որը իմ կողմից նախկինում զարգացվել էր»:[10] Թռիչքի նախապատրաստական հանգամանքները ևս մեկ անգամ խոսում են Դ. Մենդելեևի մասին, որպես արտակարգ գյոտարարի (այստեղ կարևոր է հիշել այն մասին, որ նա համարում էր՝ «Պրոֆեսորը, որը միայն կարդում է տեսությունը, իսկ ինքը չի աշխատում գիտության մեջ և առաջ չի գնում, ոչ միայն օգտակար չէ, այլ ուղղակի վնասատու է: Նա սկսնակների մեջ սերմանում է կլասիցիզմի մահացած հոգիները, սպանում նրանց ձգտումը»)[20]: Դ. Մենդելեևը ահավոր կերպով հրապուրված էր աէրոստատի հնարավորություններով: Նա առաջարկեց գնդի լիցքվորման համար օգտագործել լուսագազի փոխարեն ջրածին, որը կթույլատրեր ավելի վերև բարձրանալ, որն էլ կընդլայներ արևի խավարման դիտման հնարավորությունները: Եվ այստեղ նորից խոսվեց Դմիտրի Լաչինովի հետ համագործակցությունը, ով մոտավորապես այդ ժամանակ աշխատում էր ջրածնի և թթվածնի էլեկտրական ճանապարհով ստացման վրա, որոնց լայն կիրառության մասին Դ. Մենդելեև խոսում է «Քիմիայի հիմունքներում»»[48]: Բնագետը ենթադրում էր, որ արևապսակի ուսումնասիրումը կարող է տալ աշխարհների ստեղծման հարցերի պատասխանը: Տիեզերածնական հիպոթեզներից ելնելով նրա ուշադրությունը գրավում էր այն ժամանակ, տիեզերական փոշուց մարմինների առաջացումը՝ «Երբ Արեգակը համարվում է անվերջ փոքր մասնիկների համախումբ, որոնք սփռված են տարածության մեջ, և Արեգակնային համակրգի ողջ ուժը սկիզբ է առնում այդ անվերջ աղբյուրից ու կախված է միայն միասնականությունից, փոքրագույն մասնիկների բաղադրությունից որոնք կկազմավորեն անհատական համակարգեր: Այդ ժամանակ պսակը, հնարավոր է, կազմված է փոքրագույն մասնիկների խտացված զանգվածից, որը Արեգակի բաղադրության մեջ է ու առաջացնում է նրա ձգողական ուժը»: Համադրելով մեկ այլ հիպոթեզի հետ, որը նույնպես վերաբերում էր Արեգակնային համակարգի մարմինների ծագմանը, նա արտահայտում է հետևյալ մտքերը՝ «Ինչքան էլ, որ առաջին հայացքից հակասակն չթվան այս հասկացությունները, նրանք այսպես թե այնպես կդասավորվեն, կհաշտվեն, այդպիսին են գիտության հատկությունները, որը պարունակում է գաղափարների եզրահանգումներ, որոնքք փորձված ու ստուգված են: Պետք է միայն չբավարարվել ձեռք բերվածով, չքարանալ հնով, և անվերջ առաջ ու խորը, ճշգրտորեն ու մանրամսնորեն ուսումնասիրել այն բոլոր երևույթները, որոնք կնպաստեն հետևյալ հիմնարցերի լուծմանը: Պսակի ուսումնասիրումը այս պրոցեսում բավականին կօգնի»: Այդ թռիչքը գրավեց լայն հասրակության ուշադրությունը: Ռազմական նախարարությունը տրամադրեց 700 մ³ ծաալով «Ռուսական» գունդը: Բոբլովո, մարտի 6 -ին, ժամանեցին Իլյա Ռեպինը, նրա հետևից Դ. Մենդելեևը և Կոնստանտին Կրաեվիչը:

 
Ա. Ի. Մենդելեև: Դ. Մենդելեևի դիմանկարը: 1885: Անավարտ:

Օգոստոսի 7-ին մեկնարկի վայրում՝ քաղաքի հյուսիս-արևմտյան մասում, Յամսկոյ հրապարկի մոտ, չնայած վաղ ժամին, հավաքվեց հանդիսատեսների բազմություն: Դ. Մենդելեևի հետ պետք է թռներ նաև օդաչու-աէրոնավտ Ալեքսանդր Կովանկոն, սակայն նախորդ օրը տեղացած անձրևի պատճառով բարձացել էր օդի խոնավությունը, գունդը խոնավացել էր՝ երկու հոգի ի վիճակի չէր բարձրացնելու: Դ. Մենդելեևի պնդմամբ նրա ուղեկիցը իջավ օդապարիկի զամբյուղից, նախապես գիտնականի համար դասախոսություն կարդալով օդապարիկի ղեկավարման մասին, ցույց տալով ինչ և ոնց անել[49]: Մենդելեևը ուղևորվեց մենակ: Հետագայում նա այսպես մեկնաբանեց իր որոշումը՝

  ..Իմ որոշման մեջ իր դերը ունեցավ...այն պատկերացումը, որ մեր մասին, պրոֆեսորներս և ընդհանրապես գիտնականների, սովորաբար մտածում են ամենուր, որ մենք խոսում և խորհուրդ ենք տալիս, իսկ գործնականորեն ոչինչ անել չենք կարող, որ մեզ, ոնց որ շեդրինական գեներալներին, միշտ հարկավոր է մի տղամարդ, նրա համար, որ անի աշխատանքը, թե չէ մենք ոչինչ չենք կարողանա անել: Իմ մոտ ցանկություն առաջացավ ի ցույց դնել, որ այդ կարծիքը, ճշմարիտ է միայն առանձինն դեպքերում, իսկ բնագետների հարցում, ոնքեր ամբողջ կյանքը անց են կացնում լաբորատորիաներում, էքսկուրսիաներում և ընդհանրապես բնության ուսումնասիրություններում, այդպես չէ: Մենք պետք է պարտադիր կերպով տիրապետենք գործնականին, և ինձ թված, որ դա ավելի լավ կցուցադրվի այնպես, որ բոլորը միանգամից հրաժարվեն նախկին մտածելակերպից: Եվ հենց այդ ժամանակ ծագեց դրա հնարավորությունը:  

Աէրոստատը չկարողացավ այնքան բարձրանալ, ինչպես պահանջվում էր փորձի նախապատրաստական պայմաններում՝ արևը մասնավորապես ծածկված էր ամպերով: Գիտնականի օրագրում առաջին գրառումը համապատասխանում է 6 ժ 55 ր՝ թռիչքից 20 րոպե հետո: Գիտնականը նշում է աներոիդի ցուցմունքը 525 մմ և օդի ջերմաստիճանը՝ 1,2°՝ «Գազի հոտ է գալիս: Վերևում ամպեր են: Շուրջբոլորը պարզ է: Ամպը ծածկեց արևը: Արդեն երեք վերստ է: Կսպասեմ ինքնավայէջքին: 7 ժ 10—12 ր՝ 3,5 վերստ բարձրության վրա եմ, մոտավորապես 9 ժ սկսեց իջնել: Կալյազինի և Պերեսլավլ-Զալեսկու միջև, Սպաս-Ուգոլ գյուղի մոտ (Սալտիկով-Շեդրինի կալվածք) տեղի ունեցավ բարեհաջող վայրէջքը: Արդեն գետնին եմ, 9 ժ 20 ր, Դ. Մենդելեևը գրառում է աներոիդի ցուցմունքը՝ 750 մմ, օդի ջերմաստիճանը 16,2° է: Թռիչքի ժամանակ գիտնականը ուղղում է գլխավոր կափույրի անսարքությունը, որը և ապացուցում է նրա օդագնացության տեսության և գործնական կիրառության վարպետությունը:» Հայտնվել է այն կարծիքը, որ հաջողված թռիչքը երջանիկ պատահականությունների արդյունք է՝ աէրոնավտը չէր կարող դրա հետ համաձայնվել, կրկնելով Ա. Սուվորովի հայտնի խոսքերը «երջանկություն, մեղա Տեր Աստված, երջանկություն», նա հավելում է՝ «Բայց ինչ-որ ուրիշ բան էլ է հարկավոր դրա համար: ԻՆձ թվում է, որ ամենից առավել, քան մեկնարկն է՝ կափույրը, բալաստը և խարիսխը, գործի վերաբերյալ հանգիստ ու խելացի մոտեցումն է: Ինչպես գեղեցկությունը պատասխանում է, երբեմն ոչ միշտ, ապա ավելի հաճախ նպատակասլացության բարձր աստիճանով, այնպես էլ հաջողությունը՝ մինչև վերջ նպատակի և միջոցների նկատմամբ հետևողական վերաբերմունքի արդյունք է»: Փարիզի աէրոնավտիկայի Միջազգային կոմիտեն այս թռիչքի համար Դ. Մենդելեևին արժանացրել է Ֆրանսիական աէրոնավտիկական եղանակաբանության ակադեմիայի շքանշանին: Գիտնականը իր այս փորձը գնահատում է հետևյալ կերպ՝ «Եթե իմ Կլինից թռիչքը, ոչինչ չավելացրեց պսակի մասին եղած գիտելիքների մեջ, ծառայի եղանակաբանական ուսումնասիրությունների զարգացման նպաստմանը Ռուսաստանում, եթե այն, ավելացնի ընդհանուր համոզմունքը նրանում, որ աէրոստատով թռիչքները հարմար են նույնիսկ նորեկին, ապա այդ ժամանակ ես իզուր չեմ թռել 1887 թվականի օգոստոսի 7-ին»: Դ. Մենդելեևը մեծ հետաքրքրություն ցուցաբերեց օդից ծանր թռչող սարքերի նկատմամբ, նա հետաքրքրվեց օդային պտուտակներով ինքնաթիռներից առաջինով, որը հայտնագործվել էր Ալեքսանդր Ֆյոդորովիչ Մոժայսկին: Դ. Մենդելեևի միջավայրի դիմադրության հարցերին նվիրված հիմնարար մենախոսությունում, օդագնացության վերաբերյալ բաժին կա, իսկ ընդհանրապես այս թեմայով գիտնականը ունի մոտ 23 հոդված:[10][18][48]

Նավաշինություն: Հեռավոր Հյուսիսի նվաճումԽմբագրել

Միջավայրի դիմադրության և օդագնացության վերաբերյալ Դ. Մենդելեևի աշխատանքները իրենց շարունակությունն են ֆտնում նավաշինության և արկտիկական ծովագնացության հիմնադրման աշխատանքներում՝ զարգացնելով հեղուկների ու գազերի ուսումնասիրությունները:

 
Դ. Ի. Մենդելեևի դիմանկարը

Դ. մենդելեևի գործունեության այս բաժինը որոշակի կերպով կապված է ծովակալ Ստեպան Օսիպովիչ Մակարովի հետ համագործակցությանբ, վերջինիս օվկիանոսագիտական արշավների ժամանակ ձեռք բերած գիտական տեղեկությունների քննությունը , նրանց համատեղ աշխատանքները, որոնք կապված էին փորձնական ջրամբարի կառուցման հետ, իրենց դերն են ունեցել Դ. Մենդելեևի գործունեության վրա: Ջրամբարի գաղափարը պատկանել է Դմիտրի Մենդելեևին, ով ակտիվ մասնակցություն է ունեցել այս գործի բոլոր փուլերում, սկսած նախագծային աշխատանքներից մինչ տեխնիկական և կազմակերպչական արարողությունները՝ ընդհուպ շինարարական, և նավերի մոդելների փորձարկումները, այն բանից հետո, երբ 1894 թվականին ջրամբարը, վերջապես կառուցվեց: Դ. Մենդելեևը ոգևորվածությամբ պաշտպանում էր Ս. Մակարովի արկտիկական մեծ սառցահատի կառուցման ջանքերը:

 
Դ. Մենդելեևի կողմից XX դարեսկզբին նախագծված սառցահատ: Գիտնականի գծագրերով մոդելը պատրաստվել է Ա. Դուբրավինի ղեկավարությամբ 1969 թվականին: Դ. Մենդելեևի արխիվ-թանգարան: (ՍՊՊՀ)

Երբ Դ. Մենդելեևը 1870-ականների վերջերին զբաղվում էր միջավայրի դիմադրության ուսումնասիրմամբ, նա միտք արտահայտեց նավերի փորձարկման համար նախատեսված փորձնական ջրամբարի կառուցան համար: Սակայն միայն 1893 թվականին, Ծովային նախարարության ղեկավար Նիկոլայ Չիխաչյովի խնդրանքով գիտնականը գրեց «Նավային մոդելների փորձարկման համար ջրամբարի մասին» և «Ջրամբարի դիրքի մասին» գրառումները, որտեղ խոսեց ոչ միայն ջրամբարի, որպես գիտա-տեխնիակական ծրագրի մասի, ստեղծման հեռանկարի մասին, որը իր մեջ ներառում էր ռազմա-տեխնիկական նավաշինության և առևտրային կտրվածքով խնդիրների լուծում, այլև որ այն հնարավորություն կտար գիտական հետազոտություններ կատարել: Դ. Մենդելեևը զբաղվելով լուծույթների ուսումնասիրմամբ, 1880-ականների վերջին մեծ հետաքրքրություն է ցուցաբերում ծովաջրի խտությանը, որը Ս. Մակարովը իր Վիտյազ (հետախուզական ռազմանավ, 1883) հետախուզական ռազմանավով շուրջերկրյա նավագնացության ժամանակ էր հաշվել: Այդ թանկարժեք տվյալները բարձ գնահատականի արժանացան Դ. Մենդելեևի կողմից, ով ներառեց դրանք տարբեր ջերմաստիճանների դեպքում ծովաջրի խտության ամար աղյուսակում, որը տեղ էր գտել գիտնականի «Ջերմաաստիճանի բարձրացումից ջրի խտության փոփոխությունը» հոդվածի մեջ: Ա. Մակարովի հետ, ծովային հրետանու համար նախատեսված վառոդի մշակման ժամանկ առաջացած համագործակցությունը շարունակելով, Դ. Մենդելեևը միանում է Հյուսիսային Սառուցյալ օվկիանոսում սառցահատման կազմակերպման արշավին: Ա. Մակարովի կողմից այս արշավի գաղափարը պաշտպանվեց Դ. Մենդելեևի կողմից, ով այսպիսի նախաձեռնությունը իրական ճանապարհ էր համարում մի շարք կարևոր տնտեսական պրոբլեմների լուծման համար՝ Բերինգի նեղուցի կապը այլ ռուսական ծովերի հետ, սկիզբ կդներ Հյուսիսային ծովային ճանապարհի հմնադրմանը, որը Սիբիրի և Հեռավոր Հյուսիսի շրջանները մատչելի կդարձներ:

  Ձեր գաղափարը փայլուն է, — գրում է նա Ս. О. Մակարովին, — շուտ թե ուշ իրականանալու է ու վեր է ածվելու ոչ միայն գիտա-աշխարհագրական խոշոր նշանակության գործի, այլև գործնական նշանակություն է ունենալու:[10]  

Նախաձեռնությունը պաշտպանվեց Ս. Վիտտեի կողմից և արդեն 1897 թվականի աշնանը կառավարությունը որոշում է կայացնում սառցահատի կառուցման ֆինանսավորման համար: Դ. Մենդելեևը ընդգրկվում է սառցահատի կառուցմանը վերաբերող հարցերով զբաղվող հանձնախմբի մեջ, սառցահատի մի քանի նախագծերից առավելություն է տրվում անգլիական ձևի մոդելին: Armstrong Whitworth նավաշինարանում պատրաստված, աշխարհում առաջին սառցահատին տրվեց Սիբիրի լեգենդար նվաճողի Երմակի անունը՝ «Երմակ», որը 1898 թվականի հոկտեմբերի 29-ին այն Անգլիայում Թայն գետի վրա իջեցվեց ջուրը: 1898 թվականին Դ. Մենդելեևը և Ա, Մակարովը դիմեցին Ս. Վիտտեին «Հյուսիսային Սառուցյալ օվկիանոսի հետազոտման մասին, Երմակ սառցահատի փորձնական նավարկության ժամանակ» զեկույցով, որտեղ շարադրված էր 1899 թվականին նախատեսված աստղագիտական, մագնիսական, օդերևույթաբանական, հիդրոլոգիական, քիմիական և կենսաբանական հարցերի հետազոտման արշավի ծրագիրը: Ծովային նախարարության փորձնական ջրամբարում կառուցվող սառցահատի մոդելը ենթարկվեց հիդրոդինամիկ պտուտակների արագության և հզորության որոշման հետ զուգակցված նաև նրանց կայունություն (նավի լողալու ժամանակ) փորձարկմանը, բեռնավորվածության դիմադրությանը լայնակի ճոճքի ժամանակ, որի փոխազդեցության թուլացման համար ներառվեց Դ. Մենդելեևի կողմից առաջարկված թանկարժեք կատարելագործական համակարգ, որը առաջին անգամ էր կիրառվում նավաշինության մեջ: 1901—1902 թվականներին Դ. Մենդելեևը ստեղծեց արկտիկական սառցահատի պրոեկտը: Նրա կողմից մշակվում է լայնամասշտաբ «արդյունաբերական» ծովային ուղի, որը նախատեսում էր նավերի անցումը Հյուսիսային բևեռի մոտով:

ՉափագիտությունԽմբագրել

Մենդելեևը ժամանակակից չափագիտության, մասնավորապես՝ քիմիական չափագիտության նախակարապետն է: Նա հանդիսանում է չափագիտական մի շարք աշխատանքների հեղինակը: Ստեղծել է կշռման ճշգրիտ տեսությունը, մշակել է լծակի և արրետիր լավագույն նախագծերը, առաջարկել է կշռման ճշգրիտ հնարքները:

Գիտությունը սկսվում է այն ժամանակ, երբ սկսում են չափել: Ճշգրիտ գիտությունը անհավատալի է առանց չափումների:

Դ. Ի, Մենդելեև

1893 թվականին Դ. Մենդելեևը ստեղծում է Չափերի և կշեռքների գլխավոր պալատը (ներկայումս՝ Դ. Ի. Մենդելեևի անվան գիտա-հետազոտական ինստիտուտ), 1901 թվականի հոկտեմբերի 8-ին Դմիտրի Մենդելեևի նախաձեռնությամբ Խարկովում բացվեց Ուկրաինայում առաջին առևտրային չափերի ու կշեռքների ստուգման վերստուգիչ պալատը: Այս իրողությունից է սկիզբ առնում Ուկրաինայում, ոչ միայն չափագիտության և ստանդարտավորման, այլև «Չափագիտության ինստիտուտի» ավելի քան հարյուրամյա պատմությունը:

ՎառոդագիտությունԽմբագրել

Անծուխ վառոդի վերաբերյալ Դ. Մենդելեևի աշխատանքների վերաբերյալ մի շարք տարբեր կարծիքներ կան: Վավերագրական տվյալները խոսում են հետևյալ զարգացումների մասիին: 1890 թվականի մայիսին Ռուսական կայսրության ծովային նախարարության կողմից փոխծովակալ Նիկոլայ Չիխաչյովը Դ. Մենդելեևին առաջարկեց «ծառայել ռուսական վառոդային գործի գիտական հիմնադրմանը», որին գիտնականը, ով արդեն հեռացել էր համալսարանից, նամակով տվեց իր համաձայնությունը և առաջարկեց պայթուցիկ նյութերի մասնագետների՝ Ականների սպայական դասի պրոֆեսոր Ի. Չելցովին և պիրոքսիլինի գործարանի ղեկավար Լ. Ֆեդոտովի ներգրավվմամբ արտասահմանյան գործուղման անհրաժեշտությունը, որի նպատակը պայթուցիկ նյութերի լաբորատորիայի կազմավորումն էր:[10] Լոնդոնում Դ. Մենդելեևը հանդիպում է իր հեղինակությունը հարգող մի շարք գիտնականների հետ՝ Ֆրեդերիկ Ավգուստ Աբելի (կորդիտի գյուտարար, պայթուցիկ նյութերի կոմիտետի ղեկավար), Ջեյմս Դյուարի (կոմիտետի համաղեկավար, կորդիտի համագյուտարար), Ու. Ռամզիայի, Ա. Տիլլոյի, Ու. Անդերսոնի և Լ. Մոնդի, Ռ. Յունգի, Ջորջ Ստոքսի և Է. Ֆրանկլադի հետ: Այցելելով Ու. Ռամզայի լաբորատորիան, արագահարված զենքերի և վառոդի Նորդենֆելդ-Մաքսիմ գործարանը, որտեղ ինքը անձամբ կատարում է փորձարկումներ, Վուլվիչևյան արսենալի հրաձգարանը, նա նշում է նոթատետրում՝ («Անծուխ վառոդը՝ պիրոքսիլին+գերչակի ձեթ+նիտրոգլիցերին, ձգում, կտրում են թեփուկներ և մետաղեձողեր: Տվեցին նմուշներ... »): Հետո՝ Փարիզ: Ֆրանսիական պիրոքսիլային վառոդը խստիվ գաղտնիացված էր (տեխնոլոգիան հրապարակվեց միայն 1930-ականներին): Հանդիպում է Լուի Պաստերի, Պոլ Էմիլ Լեկոկ դը Բուաբորդրանի, Անրի Մուասսանի, Անրի Լուի Լե Շատելյի, Մարսելեն Բերտլոի (վառոդի աշխատանքների ղեկավարներից), ինչպես նաև պայթուցիկ նյութերի մասնագետներ Ա. Գոատյեի և Է. Սարրոյի (Ֆրանսիայի վառոդային գործարանի լաբորատորիայի տնօրեն) և այլոց հետ: Գիտնականը դիմում է Ֆրանսիայի պաշտպանության նախարար Շարլ Ֆրեյսինեին, որպեսզի թույլատվություն ստանա մտնելու զենքի գործարան, և երկու օր հետո նրան իր լաբորատորիայում ընդունում է Է Սարրոն, ցույց է տալիս վառոդի փորձարկումը, և տալիս (2 գ) «անձնական օգտագործման» նմուշ, սակայն գիտնականը ելնելով բաղադրությունից և հատկություններից, հասկանում է, որ այն պիտանի չէ խոշորտրամաչափի հրազենի համար:[10]

ՃանաչումԽմբագրել

Մրցանակներ, ակադեմիաներ և ընկերություններԽմբագրել

Դ․ Ի․ Մենդելեևի գիտական ինքնակենսագիրը հսկայական է։ Մրցանակների և կոչումների ցանկը ընդգրկում է համարյա հարյուր անվանում։ Պրակտիկորեն բոլոր ռուսական և հայտնի արտասահմանյան հարգված ակադեմիաների, համալսարանների և գիտական ընկերությունների կողմից, նա ճանաչվել է պատվավոր անդամ։ Այնուամենայնիվ, իր աշխատանքները, մասնավոր և պաշտոնական դիմումները ստորագրել է առանց դրանք նշելուէ «Դ․Մենդելեև» կամ «պրոֆեսոր Մենդելեև», ծայրահեղ դեպքում նշելով իր պատվավոր կոչումներից որևէ մեկը։ Տարբեր ժամանակներում Դմիտրի Մենդելեևը արժանացել է ոչ միայն ռուսական կայսրության այլև արտասահմանյան մրցանակների՝

Դմիտրի Մենդելեև՝

Դ․ Ի․ Մենդելեևին իրենց պատվավոր անդամ են ընտրել նաև՝

  • Ռուսական ֆիզիկո-քիմիական ընկերությունը (1880),
  • Ռուսական տեխնիկական ընկերությունը (1881),
  • Ռուսական աստղագիտական ընկերությունը (1900),
  • Սանկտ Պետերբուրգի հանքարդյունաբերական (1890) ընկերությունը,
  • ևս մոտ 30 գյուղատնտեսական, բժշկական,դեղագործական և այլ ռուսական ինքնուրյուն և համալսարանական ընկերություններ,
  • բիոլոգիական քիմիայի ընկերությունը( 1899),
  • Բրունշվեյգի բնափորձարարական ընկերությունը (1888),
  • Անգլիայի քիմիական ընկերությունը (1883),
  • Ամերիկայի քիմիական ընկերությունը (1889),
  • Գերմանական քիմիական ընկերությունը (1894),
  • Մայնի Ֆրանկֆուրտի ֆիզիկական ընկերությունը (1875),
  • Բուխարեստի ֆիզիկական գիտությունների ընկերությունը(1899),
  • Մեծ Բրիտանիայի դեղագործական ընկերությունը (1888),
  • Ֆիլադելֆիայի դեղագործական քոլեջը (1893),
  • Գյոթեբորգի գիտությունների թագավորական ընկերությունը (1886),
  • Մանչեստրի փիլիսոփաբանասերական ընկերությունը (1889),
  • Քեմբրիջի փիլիսոփայական ընկերությունը (1897),
  • Գլազգոյի թագավորականփիլիսոփայական ընկերությունը (1904),
  • Անտոնիո Ալցանտեյի գիտական ընկերությունը (Մեխիկո, 1904),
  • Միավորների միջազգային կոմիտետը (1901)
և այլ հայրենական ու արտասահմանյան գիտական հաստատություններ։

Գիտնականը արժանացել է՝

և այլ մրցանակների[10][18].

«Երազում տեսած» տարրերի պարբերական համակարգի մասինԽմբագրել

Տարրերի պարբերական համակարգի մասին իր պատկերացումները Դ․ Ի․Մենդելեևը երկար ժամանակ չէր կարղանում ներակայացնել պարզ համադրության տեսքով։ Եռօրյա լարված աշխատանքից հետո նա մի օր պառկում է հանգստանալու և ննջում է։ Հետո նա պատմում է՝ «Երազում հստակ տեսնում եմ աղյուսակը, որտեղ տարրերը դասավորված են ինչպես հարկն է։ Արթնանում եմ, և հենց նույն պահին նոթագրում թղթի ծայրին ու նորից քուն մտնում։ Միայն մի տեղում, հետագայում, հարկ եղավ ճշգրտումներ անել»։ Ալեքսանդր Ալեքսանդրովիչ Ինոստրանցևը, այս ֆենոմենի մեջ տեսել էր «մարդկային ուղեղի և մտքի լարված աշխատանքի հոգեբանական ազդեցության օրինակներից մեկը»[50][51][52]Այս պատմվածքը ծնել է բազմաթիվ գիտական մտքեր և առասպելներ։ Միևնույն ժամանակ, ինքը գիտնականը, «Պետերբուրգյան թերթի» թղթակցի այն հարցին, թե ինչպես է ծնվել պարբերական աղյուսակի գաղափարը, պատասխանել է՝ «…Մի տողի համար հինգ կոպեկանոցով չէ։ Ոչ այնպես, ինչպես դուք։ Ես նրա վրա, հնարավոր է, քսան տարի եմ մտորել, իսկ դուք ենթադրում եք, որ՝ նստած էի, ու մեկ էլ հինգ կոպեկանոց ամեն տողի համար, ու պատրաստ է…!»[53]

Սանկտ Պետերբուրգում հասցեներԽմբագրել

[54][55]

 
Տեխնոլոգիական ինստիտուտի շենքի հուշատախտակը

Մենդելեևը որպես անձԽմբագրել

Հանրագիտակ այս մարդու ողջ գործունեության ետևում թաքնված է նրա անձնական կյանքը՝ իր բազում ալեկոծություններով։

Ահա թե ինչպես է նրան նկարագրում անգլիացի քիմիկոս պրոֆեսոր Տորպեն. «… Նրա բարձր ու պատկառազդու հասակը, գեղեցիկ գլուխը, թավ ու երկար մազերը, արտահայտիչ դիմագծերը, կոկորդային ձայնը, իմաստալից և ինքնատիպ խոսքը, խորաթափանցությունն ու հումորի զգացումը՝ այս ամենը բնորոշում էր նրան իբրև ուժեղ և արտասավոր անհատի, և նրա ներկայությունն անմիջապես զգացվում էր ցանկացած միջավայրում։ Չնայած բնածին համեստությանը, նա մեծ հեղինակություն էր վայելում…»։

Մենդելեևի որդին՝ Իվան Դմիտրևիչ Մենդելեևը, այսպես է բնութագրել իր հորը. «Ես չեմ հիշում, որ նա, դյուրաբորբոք ու անզուսպ լինելով մեծահասակների նկատմամբ և լինելով ուժեղ մարդ, երբևէ ձայնը բարձրացներ մեզ վրա, կոպիտ խոսք ասեր։ Նա միշտ հույսը դնում էր բացառապես մեր բանականության ու բարձր գիտակցության վրա, երբեք ոչինչ չէր պահանջում, չէր հրամայում, բայց մենք զգում էինք, թե ինչպես կվշտանար մեր թուլությունների համար և սա հորդորներից ու հրամաններից ավելի խիստ էր ազդում»։

ՀիշողություններԽմբագրել

ՀուշարձաններԽմբագրել

 
Տեխնոլոգիայի համալսարանի ֆակուլտետներից մեկի դիմապատի ռելիեֆը Բրատիսլավա
Կլին (քաղաք)|Կլին]]
Սանկտ Պետերբուրգ
Մոսկվա
Տյումենի մարզ
Կիև
Ռուբեժնոյե (Ուկրաինա, Լուգանսկի մարզ)
  • Մենդելեև փողոցում Դ․ ի․Մենդելեևի հուշարձանը։
Բաքու

Ֆեդերալ նշանակության հուշարձաններԽմբագրել

ճարտարապետական
մոնումենտալ արվեստ

ԹանգարաններԽմբագրել

Բնակավայրեր և կայարաններԽմբագրել

Աշխարհագրության և աստղագիտության մեջԽմբագրել

Գիտական, ուսումնական, արտադրական կազմակերպություններԽմբագրել

Ընկերություններ, համագումարներ, ամսագրերԽմբագրել

  • Դ․ Ի․ Մենդելեևի անվան ռուսական քիմիական ընկերություն
  • Ընդհանուր և կիրառական քիմիայից մենդելեևյան համագումարներ
  • Ուսուցիչների համառուսական սեմինար քիմիայից Տոբոլսկում, նվիրված Դ․ Ի․ Մենդելեևի 175-ամյակին[62]

Արդյունաբերական ձեռնարկություններԽմբագրել

Նավեր և ինքնաթիռներԽմբագրել

ԳրականությունԽմբագրել


Դրամագիտություն, ֆիլատելիզմ, ստորագրություն, բոնիստիկաԽմբագրել

Դ․ Ի․ Մենդելեևը պատկերված է նաև Բուլղարիայի 1984 թվականի փոստային նամականիշի վրա։

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 Л. Чугаев Менделеев, Дмитрий Иванович // Новый энциклопедический словарьСПб.: 1915. — Т. 26. Мацеевский — Молочная кислота. — С. 263–269.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 И. Чельцов, В. К. Менделеев, Дмитрий Иванович // Энциклопедический словарьСПб.: Брокгауз—Ефрон, 1896. — Т. XIX. — С. 82–85.
  3. 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 3,10 3,11 3,12 3,13 3,14 3,15 3,16 3,17 3,18 3,19 3,20 3,21 3,22 https://www.biography.com/people/dmitri-mendeleyev-9405465
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 Погодин С. А. Менделеев Дмитрий Иванович // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1974. — Т. 16 : Мёзия — Моршанск. — С. 67–69.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 5,6 5,7 5,8 Mendeléeff, Dmitri Ivanovich // 1911 Encyclopædia Britannica — 11 — New York City: 1911.
  6. NNDB — 2002.
  7. data.bnf.fr: տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  8. Сторонкин А. В., Добротин Р. Б. Летопись жизни и деятельности Д. И. Менделеева. М.: 1984. С. 21
  9. Ходаков Ю. В. Общая и неорганическая химия: пособие для учителей. М.: 1959. С. 68
  10. 10,00 10,01 10,02 10,03 10,04 10,05 10,06 10,07 10,08 10,09 10,10 10,11 10,12 10,13 10,14 10,15 10,16 10,17 10,18 10,19 Летопись жизни и деятельности Д. И. Менделеева. Л.: Наука, 1984
  11. Подушков Д. Л. Удомельские корни Дмитрия Ивановича Менделеева. Удомельская старина. 2004. № 35
  12. Մի շարք հրապարակումներում նշվում է, որ Դմիտրի Իվանովիչ Մենդելեևի պապը՝ Պավել Մաքսիմովիչը եղել է ինչ-որ Եմելիանա Պետրովիչի (ծնվ․ 1676) ծոռը և Եվդոկիմ Եմելիանովիչի (ծնվ. 1725) թոռը․ ինչպես հայտնի է, գյուղացիական ու հոգևորական դասերը ոչ անձնական փաստաթղթերում հիմնականում գրվում էին առանց ազգանվան։ Դմիտրի Իվանովիչ Մենդելևը գրել է․ «Հայրս՝ Իվան Պավլովիչ Մենդելեևը ծննդյամբ Սոկոլով է»։ Իսկ հեղինակային աղբյուրներում նշվում է, որ քիմիկոսի հայրը Պավել Մաքսիմովիչ Սոկոլովն է։
  13. Կոռնիլովների մասին առաջին տեղեկությունները պատկանում են 17-րդ դարի սկզբին։ Վասիլի Յակովլևիչի ապուպապը 1789 թվականին տպագրատուն է բացել, որտեղ տպագրվել են Սիբիրում առաջին պարբերական հրատարակությունները։ 1796 թվականին գրատպությունը դադարեցվեց, իսկ 1802 թվականին Կոռնիլովները վաճառեցին իրենց պատկանող թղթի ֆաբրիկան։ Ծանր հիվանդանալով՝ Դմիտրի Վասիլևիչը սննկացավ և իր կյանքի վերջին օրերն անցկացրեց Ի․ Պ․ և Մ․ Դ․ մենդելեևների ընտանիքում։ Դ․ Ի․ Մենդելեևի կյանքի և գործունեության տարեգրություն․ Գիտություն, 1984
  14. Գոյություն ունի վարկած, ըստ որի Դ․ Ի․ Մենդելեևը մայրական կողմից կիրգիզական ծագում ունի, այս վարկածը պատկանում է փորձառու արխիվային աշխատող Թամարա Սերգեյևնա Կուդրյավցեվային՝ [http://www.nasledie-rus.ru/podshivka/8718.php Դ․ Ի․ Մենդելեևի երեխաների կենսագրությունը և նրա արխիվի հետմահու պատմությունը․ Գերման Սմիրնով։ «Մենդելեևները՝ Վլադիմիր, Օլգա, Լյուբով, Իվան, Մարիա, Վասիլի․․․»՝ «Մեր ժառանգությունը» ամսագիր, 2008, № 87]
  15. Վալենտին Իվանովիչ Ստարիկով. Д. И. Менделеев։ Ուրալյան գրահրատարակություն, 1984. հ. 36.
  16. Ա․ Ա․ Վասկին. «Ես չեմ սիրում մոսկովյան կյանքը», կամ ինչ է մնացել պուշկինյան Մոսկվայից։ — М.: Спутник+. 2010. С. 33—42 ISBN 978-5-9973-0599-4
  17. «Lib.ru/Классика: Менделеева Анна Ивановна. Менделеев в жизни»։ az.lib.ru։ Վերցված է 2015-12-17 
  18. 18,0 18,1 18,2 18,3 Д. И. Менделеев. Художественный альбом. АН СССР. — Л.: Издательство ЛГУ, 1964
  19. 19,0 19,1 Младенцев М. Н., Тищенко В. Е. Дмитрий Иванович Менделеев, его жизнь и деятельность. М.—Л., 1938
  20. 20,0 20,1 20,2 Тищенко В. Е., Младенцев М. Н. Дмитрий Иванович Менделеев, его жизнь и деятельность. Университетский период 1861—1890 годы. — М.: Наука, 1993. ISBN 5-02-001590-3
  21. 21,0 21,1 Биографии детей Д. И. Менделеева и посмертная история его архива. Менделеевы: Владимир, Ольга, Любовь, Иван, Мария, Василий… : [судьба детей Д. И. Менделеева]
  22. Потомки Менделеева жили по-черному — Общество — МК
  23. Правнук Дмитрия Менделеева сидел в тюрьме и спился | Собеседник.ру
  24. Меркулов В. Д.։ «А.С.Попов, Д.И.Менделеев в Московской области: первый сеанс радиосвязи»։ QRZ.RU։ Վերցված է 2013-09-25 
  25. Менделеев Д. И. Изоморфизм в связи с другими отношениями кристаллической формы к составу. Дисс., предст. при окончании курса в глав. пед. ин-те студентом Д. Менделеевым. — СПб., 1856. — 234 с.
  26. Դմիտրի Իվանովիչ Մենդելեևի դիմանկարը Էդինբուրգի համալսարանի պրոֆեսորի արտահագուստով(ռուս.)։ Նկարիչ Իլյա Ռեպին, 1885 թ., ստվարաթուղթ, ջրաներկ, 57.5x46 սմ։ Տրետյակովյան պատկերասրահ, Սանկտ-Պետերբուրգ, Ռուսաստան։
  27. Джуа М. История химии. — М.: Мир, 1966
  28. Младенцев М. Н., Тищенко В. Е. Дмитрий Иванович Менделеев, его жизнь и деятельность. М.—Л., 1938. С. 254—256
  29. Периодический закон химических элементов // Энциклопедический словарь юного химика. 2-е изд. / Сост. В. А. Крицман, В. В. Станцо. — М.: Педагогика, 1990. — С. 185. — ISBN 5-7155-0292-6.
  30. См. также статью: Трифонов Д. Н. Несостоявшееся выступление Менделеева (6 (18) марта 1869 г.) // Химия, № 04 (699), 16-28.02.2006
  31. Менделеев Д. И. Соотношение свойств с атомным весом элементов // Журнал Русского химического общества. — 1869. — Т. I. — С. 60—77.
  32. Семишин В. И. Периодическая система химических элементов Д. И. Менделеева. — М.: Химия, 1972
  33. Спицын В. И. Периодический закон Д. И. Менделеева с точки зрения современных представлений о веществе // Д. И. Менделеев. 150 лет со дня рождения. 1834—1984. — М.: Наука, 1986.
  34. Колдиц Л. О современном состоянии химии элементов, предсказанных Д. И. Менделеевым // Д. И. Менделеев. 150 лет со дня рождения. 1834—1984. — М.: Наука, 1986.
  35. Менделеев Д. И. Естественная система элементов и применение её к указанию свойств неоткрытых элементов // Журнал Русского химического общества. — 1871. — Т. III. — С. 25—56.
  36. 36,0 36,1 36,2 Барзаковский В. П., Добротин Р. Б. Труды Д. И. Менделеева в области химии силикатов и стеклообразного состояния. — М.—Л.: АН СССР, 1960.
  37. Бирон Е. В. Учение о газах и жидкостях. Пг., 1923.
  38. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ bibl1 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  39. 39,0 39,1 Шульц М. М. Развитие учения Д. И. Менделеева о силикатах и стеклообразном состоянии // Д. И. Менделеев. 150 лет со дня рождения. 1834—1984. — М.: Наука, 1986.
  40. Менделеев Д. И. Сочинения. — М.—Л.: АН СССР, 1952. Т. 25
  41. Менделеев Д. И. Попытка химического понимания мирового эфира. — СПб.: Типолитография М. П. Фроловой. 1905. С. 5—40
  42. Летопись жизни и деятельности Д. И. Менделеева / Ответственный редактор А. В. Сторонкин. — Л.: Наука, 1984. С. 150, 178, 179.
  43. Сторонкин А. В., Добротин Р. Б. Краткий очерк учения Д. И. Менделеева о растворах. — Вестник ЛГУ № 2. 1955. С. 157—171
  44. 44,0 44,1 44,2 44,3 Ржонсницкий Б. Н. Дмитрий Александрович Лачинов. Жизнь и труды. М.—Л.: Госэнергоиздат, 1955
  45. 45,0 45,1 45,2 45,3 45,4 45,5 Материалы для суждения о спиритизме. Издание Д. И. Менделеева. Санкт-Петербург. Типография товарищества «Общественная польза». 1876 — Копия фрагментов издания без оцифровки.
  46. Ф. М. Достоевский. Дневник писателя, январь 1976 года и март 1976 года
  47. Д. И. Менделеев всегда использовал для характерного фонетического выделения «о» с надстрочным знаком — «ӧ»
  48. 48,0 48,1 48,2 Воздухоплавание и авиация в России до 1907 г. Сборник документов и материалов, под ред. В. А. Попова. М.: Государственное издательство Министерства оборонной промышленности, 1956
  49. Грибанов С. В. Пилоты Его Величества. — М.: ЗАО Центрполиграф, 2007 ISBN 978-5-9524-2707-5
  50. Метрологи улыбаются. Л., 1969
  51. День открытия. 100 лет назад. // Химия и жизнь. 1969, № 3. С. 24, 25
  52. Иностранцев А. А. Воспоминания (Автобиография). СПб.: Центр «Петербургское востоковедение», 1998. С. 144 ISBN 5-85803-109-9
  53. День открытия. 100 лет назад. // Химия и жизнь. 1969, № 3. С. 24
  54. Макареня А. А., Нутрихин А. И. Менделеев в Петербурге. Л.: Лениздат, 1982
  55. Городские имена сегодня и вчера. Петербургская топонимика. Справочник-путеводитель. Издание 2-е. СПб.: «ЛИК», 1997. ISBN 5-86038-023-2
  56. Памятник Д. И. Менделееву — Неформальные достопримечательности
  57. Памятник Д. И. Менделееву — Энциклопедия Санкт-Петербурга
  58. Микеладзе Г. Асмер Нариманбекова. Свой путь наследницы – Очерк // 1news.az. — 2011.
  59. proza.ru/2009/11/21/19 Менделеев во Вселенной. Валентин Стариков
  60. Циркуляры малых планет за 8 ноября 1984 года — в документе надо выполнить поиск Циркуляра № 9215 (M.P.C. 9215)
  61. Официальный сайт академии Неофициальный сайт академии
  62. Всероссийский семинар учителей химии, посвященный 175-летию со дня рождения Д. И. Менделеева
  63. Кузнецов О.А., Алейник Д.Л. Научно-исследовательское судно «Дмитрий Менделеев» и его экспедиции 1969—1993 гг. — М.: ГЕОС, 2002. — 396 с. — ISBN 5-89433-015-7

ԳրականությունԽմբագրել

Արտաքին հղումներԽմբագրել