Բացել գլխավոր ցանկը

Լիոն (ֆր.՝ Lyon, [ljɔ̃]), քաղաք Ֆրանսիայում, Ռոն-Ալպ նահանգում, Ռոն և Սոն գետերի միախառնման տեղում։ Ռոնա դեպարտամենտի վարչական կենտրոնն է։ Ունի 6 արվարձան։ Մեծությամբ Ֆրանսիայի երրորդ քաղաքն է։

Քաղաք
Լիոն
Lyon
Դրոշ Զինանշան
Flag of Lyon.png Blason Ville fr Lyon.svg

Lyon-Paysages.jpg
Կոորդինատներ: 45°45′35″ հս․ լ. 4°50′32″ ավ. ե. / 45.75972° հս․. լ. 4.84222° ավ. ե. / 45.75972; 4.84222
ԵրկիրՖրանսիա Ֆրանսիա
ՏարածաշրջանՌոն-Ալպ
Ներքին բաժանում9 շրջան
ՔաղաքապետԺերար Կոլոմբ (Gérard Collomb)
Հիմնադրված էմ.թ.ա. 43 թվական թ.
Այլ անվանումներԼուգդունում (լատ.՝ Lugdunum)
Մակերես47.95 կմ²
ԲԾՄ162—305 մ
Խոսվող լեզուներֆրանսերեն
Բնակչություն 470․000 մարդ (2007)
Խտություն 10,000 մարդ/կմ²
ԱգլոմերացիաՄեծ Լիոն (Grand Lyon), 1,783,400
Ժամային գոտիUTC+1, ամառը UTC+2
Հեռախոսային կոդ+33 4
Փոստային ինդեքսներ69001 — 69009
Ավտոմոբիլային կոդ69
Պաշտոնական կայքlyon.fr
##Լիոն (Ֆրանսիա)
Red pog.png
##Լիոն (Ռոն-Ալպ)
Red pog.png
ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի դրոշը ՅՈւՆԵՍԿՕՀամաշխարհային ժառանգություն ,
օբյեկտ № 872
ռուս..անգլ..ֆր.

Լիոն քաղաքը «Մեծ Լիոնի» (ֆր.՝ Grand Lyon) կամ Լիոնի քաղաքների համակեցության կենտրոնն է, որը կազմված է 57 վարչական միավորից և Ֆրանսիայում նման միավորումներից ամենախոշորն է (ավելի քան 1, 2 միլիոն բնակիչ)։

Դեռևս XV դարից գոյություն ունեցող մետաքսագործական արտադրությանն այժմ փոխարինում է արհեստական և սինթետիկ գործվածքեղենի (առաջին տեղը երկրում) արտադրությունը։ Զարգացած է մեքենաշինությունը, այդ թվում էլեկտրատեխնիկական և տեքստիլ մեքենաշինությունը, հաստոցաշինությունը, ավտոմեքենաշինությունը, քիմիական արդյունաբերությունը։ Լավերա-Ստրասբուր նավթամուղով ստացվող նավթի բազայի վրա Ֆայզեն արվարձանում կա նավթավերամշակման գործարան։

Լիոնն առևտրաբանկային խոշոր կենտրոն է։ Ունի երկու համալսարան, մետաքսագործական արտադրության թանգարան։

Բովանդակություն

ԱնվանումԽմբագրել

Հնում եղել է գալլական բնակավայր։ Մ․թ․ա․ 43 թվականին եղել է հռոմեական գաղութ և կոչվել Lagdunum, որի ձևափոխությունն է այժմյան ֆրանսերեն Lyon անվանումը։ Lugdunum անվանումը ծագում է գալլական հնամյա ձևից․ կազմված է Lugu (գալլերի հեթանոսական աստծո անունը) և Dunum «ամրոց» բառերից[1]։

ՊատմությունԽմբագրել

ԼուգդունումԽմբագրել

Լիոն քաղաքի հիմնադրման պատմությունը կարելի է բաժանել երեք փուլի.

  • Առաջին փուլը վերաբերում է մոտավորապես մ.թ.ա. 600-ական թվականներին, երբ գալլական ցեղերը և հին հույները Ռոն և Սոն գետերի միախառնման վայրում հիմնադրում են Ֆորումը։ Սրանք ժամանակավոր բնակավայրեր էին, ինչպիսիք սովորաբար կազմավորվում էին տոնավաճառների ընթացքում։ Ֆորումը տեղակայված էր Սոն գետի վերևում գտնվող բլրի գլխին։ Ֆուրվիեր բլուրը իր ժամանակակից անվանումը ստացել է forum vetus-ից «հին ֆորում», որը դարերի ընթացքում վերափոխվում է Ֆուրվիեր-ի (Forvieil > Forviere > Fourvieres)։ Այս դարաշրջանում Լիոնը ոչ քաղաք էր, ոչ ռազմական ամրություն, և ոչ էլ մշտական բնակության տարածք, այլ այն, ինչ հռոմեացիները անվանում էին Conciliabule՝ բեռնափոխադրման և մարդկանց առևտրի վայր։
  • Երկրորդ փուլը (մոտ մ.թ.ա. 3-րդ դար) արտացոլում է ֆրանսիական ներկայիս Ռոն-Ալպ տարածաշրջանի տարածքներում գալլական (կելտական) ցեղերի բնակեցման ժամանակաշրջանը։ Տեղանքի ռազմավարական նշանակությունն այլ երկրների հետ առևտրային հարաբերությունների, գետային բեռնափոխադրման, պատերազմներ վարելու տեսակետից նպաստել Ռոն և Սոն գետերի ափերին մշտական բնակեցման վայրերի և գաղութների առաջացմանը։
  • Երրրորդ փուլ Որպես Լիոն քաղաքի հիմնադրման պաշտոնական տարեթիվ ընդունված է համարել մ.թ.ա. 43 թ։ Հռոմի սենատի որոշմամբ՝ զորապետ Լուցիոս Մունացիոս Պլանկը՝ Հուլիոս Կեսարի նախկին զինակիցներից մեկը, զորք է մտցնում գալլերի բնակավայրերը՝ հռոմեական գաղութ հիմնելու ու Լուգուդումն ընդլայնելու նպատակով։ Մ․թ․ա․ 1-ին - մ․թ․ 1-ին դդ․ աստիճանաբար զարգանում է շինարարությունը, հայտնվում են նոր վարչական և մասնավոր կառույցներ։ Քարե շինությունները գալիս են փոխարինելու փայտե և հողային շինվածքներին։ Կառուցվում են ճանապարհներ։ Քաղաքի աշխարհագրական դիրքը կարևոր տնտեսական, սոցիալական, կրոնական և ռազմական նշանակություն ունի։ Լունգուդումը ուշադրության առարկա է դառնում բազում հռոմեական կայսրերի համար։ Օգոստոսը, Կլավդիոսը, Կալիգուլան և ուրիշներ գալիս են այս քաղաքը տեսնելու։

Լիոնի պատմական միջուկը կազմավորվել է Սոնի աջ ափին, հռոմեական 2 թատրոնների մոտ։ Հռոմեական ժամանակաշրջանից կառուցապատվել է Ռոնի և Սոնի միախառնման տարածքը։ Պահպանվել են Սեն-ժան (12—15-րդ դդ.) ռոմանա-գոթական տաճարը, Սեն-Մարտեն դ’էնե (6—13-րդ դդ.) ռոմանական, Սեն-Պոլ, Սեն-Բոնավանտյուր գոթական եկեղեցիները, բարոկկոյի ոճով քաղաքապետարանը, կլասիցիստական Դյո հյուրանոցը (17411842

20-րդ դարի կառույցներից են սպանդանոցը և անասնաշուկան, ստադիոնը, Դրանժ-Բլանշ հիվանդանոցը (բոլորը՝ 1910-ական թթ.), Կոնգրեսների պալատը (1960 թ․), Դյուշեր բնակելի շրշանը (1960—1966)։ Լիոնում գործում են գեղարվեստի, Դիմե և գալլահռոմեական քաղաքակրթության թանգարանները։

Աշխարհագրություն և կլիմաԽմբագրել

Աշխարհագրական դիրքԽմբագրել

Քաղաքը տեղակայված է Ֆրանսիայի հարավ-արևմուտքում, Ռոնի դաշտավայրում, որը հարուստ է խաղողի այգիներով։ Լիոնից արևմուտք և Ալպերից արևելք ձգվում է Կենտրոնական լեռնազանգվածը։ Լիոնը տարանցիկ քաղաք է Ֆրանսիայի հարավից Միջերկրական ծով և արևելքից դեպի Ատլանտյան ուղիների համար։

Տեղագրական հատկանիշներԽմբագրել

Լիոնը տեղակայված է Ռոն և Սոն գետերի միաձուլման վայրում, որը գտնվում է ծովի մակերևույթից 174 մետր բարձրության վրա, և որից վեր են խոյանում երեք բլուրներ՝ Ֆուրվիեր (ֆր.՝ Fourvière, 299 մ), Կրուա Ռուս (ֆր.՝ La Croix-Rousse, 250 մ) և Դյուշեր (ֆր.՝ La Duchère

ԿլիմաԽմբագրել

 
Հին հռոմեական ամֆիթատրոն Ֆուրվիեր բլրի վրա

Լիոնի կլիման հիմնականում մայրցամաքային է։

Լիոն (1981–2010)ի կլիմայական տվյալները
Ամիս հունվ փետ մարտ ապր մայ հուն հուլ օգոս սեպ հոկ նոյ դեկ Տարի
Ռեկորդային բարձր °C (°F) 18.5
(65.3)
21.9
(71.4)
25.7
(78.3)
30.1
(86.2)
34.2
(93.6)
38.4
(101.1)
39.8
(103.6)
40.5
(104.9)
35.8
(96.4)
28.4
(83.1)
23.0
(73.4)
20.2
(68.4)
40.5
(104.9)
Միջին բարձր °C (°F) 6.4
(43.5)
8.4
(47.1)
13.0
(55.4)
16.3
(61.3)
20.8
(69.4)
24.6
(76.3)
27.7
(81.9)
27.2
(81)
22.7
(72.9)
17.4
(63.3)
10.8
(51.4)
7.1
(44.8)
16.9
(62.4)
Միջին օրական °C (°F) 3.4
(38.1)
4.8
(40.6)
8.4
(47.1)
11.4
(52.5)
15.8
(60.4)
19.4
(66.9)
22.2
(72)
21.6
(70.9)
17.6
(63.7)
13.4
(56.1)
7.6
(45.7)
4.4
(39.9)
12.5
(54.5)
Միջին ցածր °C (°F) 0.3
(32.5)
1.1
(34)
3.8
(38.8)
6.5
(43.7)
10.7
(51.3)
14.1
(57.4)
16.6
(61.9)
16.0
(60.8)
12.5
(54.5)
9.3
(48.7)
4.3
(39.7)
1.6
(34.9)
8.1
(46.6)
Ռեկորդային ցածր °C (°F) −23.0
(−9.4)
−22.5
(−8.5)
−10.5
(13.1)
−4.4
(24.1)
−3.8
(25.2)
2.3
(36.1)
6.1
(43)
4.6
(40.3)
0.2
(32.4)
−4.5
(23.9)
−9.4
(15.1)
−24.6
(−12.3)
−24.6
(−12.3)
Տեղումներ մմ (դյույմ) 47.2
(1.858)
44.1
(1.736)
50.4
(1.984)
74.9
(2.949)
90.8
(3.575)
75.6
(2.976)
63.7
(2.508)
62.0
(2.441)
87.5
(3.445)
98.6
(3.882)
81.9
(3.224)
55.2
(2.173)
831.9
(32.752)
Միջ. տեղումների օրեր (≥ {{{միավոր տեղումների օրեր}}}) 9.0 7.8 8.4 9.3 11.3 8.4 6.9 7.1 7.6 10.2 9.0 9.1 104.1
Միջ. ձնառատ օրեր 5.5 3.9 2.5 1.1 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 2.0 4.6 19.6
% խոնավություն 84 80 74 71 72 70 65 70 76 82 84 86 76.2
Միջին ամսական արևային ժամ 73.9 101.2 170.2 190.5 221.4 254.3 283.0 252.7 194.8 129.6 75.9 54.5 2001,9
Աղբյուր #1: Météo France[2][3]
Աղբյուր #2: Infoclimat.fr (humidity, snowy days 1961–1990)[4]

ԴեմոգրաֆիաԽմբագրել

 
Վերածննդի ժամանակաշրջանի Վարդագույն աշտարակ
 
Հայկական Սուրբ Հագոբ եկէղեցին (ներքին տէսք)
 
Սուրբ Հագոբ եկէղեցին

Բնակչության դինամիկա (Insee[5][6] и Cassini[7]).

 

ՏոներԽմբագրել

Լույսի տոն (ֆր.՝ fête des lumières), նշվում է XIX դարի կեսերից դեկտեմբերի սկզբին Լիոնում։ Տոնի օրը քաղաքի բնակիչներն իրենց տների պատուհաններին դնում են վառվող մոմեր, իսկ քաղաքի փողոցները լուսավորվում են հազարավոր լամպերով ու կրակներով։ Տոնն ի սկզբանե նվիրված էր Մարիամ Աստվածածնին, ով քաղաքը փրկել էր ժանտախտից։ Ներկայումս այն իսկական զբոսաշրջային իրադարձություն է։ Ամեն տարի տոնի օրերին Լիոն են այցելում մինչև երեք միլիոն զբոսաշրջիկներ[8]։

  • Լիոնի Լյումիեր եղբայրների անվան կինոփառատոն։
  • Նյուի դե Ֆուրվեր (ֆր.՝ Les Nuits de Fourvière, "Ֆուրվերյան գիշերներ"), երաժշտության, կինոյի ու թատրոնի փառատոն։ Անցկացվում է ամեն տարի բաց երկնքի տակ Ֆուրվեր անտիկ թատրոնի տարածքում։
  • Նյուի Սոնոր (ֆր.՝ Nuits sonores, «Գիշերվա ձայնները»), էլեկտրոնային երաժշտության փառատոն (մայիսի վերջ)։

Հայերը ԼիոնումԽմբագրել

Լիոնի հայ համայնքը կազմավորվել է 1923—1924 թթ․-ին, երբ այստեղ ապաստանել են Արևմտյան Հայաստանից ու Կիլիկիայից տեղահանված բազմաթիվ հայեր։ Նրանց մեծ մասը բանվորություն է արել ավտոմեքենաների, մետաղագործական, վագոնաշինական, ներկարարական գործարաններում։ Ոմանք հաջողության են հասել գործվածքեղենի, սննդի արտադրության, ինչպես նաև առևտրի, շինարարության բնագավառներում (Դանիելյան, Թովմասյան, Իոսյիկյան եղբայրներ, Ն. Բուլուկյան և ուրիշներ)։ Գաղութի կազմավորման առաջին տարիներին ստեղծվել է «Ազգային միություն», որը կազմակերպել է համայնքի կյանքը։ Միության վարչությունը (երկարամյա նախագահներն են եղել Ա. Փափազյանը և Ա. Կյուլպենկյանը) կառուցել է մատուռ, վարձակալել ընդարձակ հողամաս հայ ընտանիքների բնակության համար։

1965 թ․-ին կառուցվել է Ս. Հակոբ եկեղեցին, որին կից գործում է հայկական մեկօրյա դպրոց։ Մինչև 1939 թ․-ը գործել է ՀՕԿ -ի Լիոնի մասնաճյուղը, 1928 թ․-ից՝ ՀԲԸՄ, իսկ հետագայում՝ նաև Ֆրանսահայ մշակութային միության Լիոնի մասնաճյուղերը։

Լիոնում լույս են տեսել հայերեն (նաև ֆրանսերեն) տարբեր բնույթի պարբերականներ, որոնք տպագրվել են «Եփրատ» հայկական տպարանում։ Լիոնի հայերը մասնակցել են ֆաշիզմի դեմ ֆրանսիական ժողովրդի ազատագրական պայքարին։

Լիոնում էր Հայ ազգային ճակատի (Ֆրանսիա) կենտրոնատեղին։ Լիոնաբնակ շատ հայեր պատսպարել են գերմանական ճամբարներից փախած սովետական ռազմագերիներին։

1977 թ․-ին Լիոնում և շրջակայքում բնակվում էր շուրջ 40 հազար հայ։

Քույր-քաղաքներԽմբագրել

Լիոնի քույր (ընդգծված) և գործընկեր քաղաքների ցանկ (համաձայն Լիոնի քաղաքապետարանի պաշտոնական կայքի)[9])

 
Քաղաքի համայնապատկերը։ Աջից երևում է Ֆուրվիերի Նոտր Դամ բազիլիկ եկեղեցին

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. Հ. Ղ. Գրգեարյան, Ն. Մ. Հարությունյան (1987)։ Աշխարհագրական անունների բառարան։ Երևան: «Լույս» 
  2. «Données climatiques de la station de Lyon» (French)։ Meteo France։ Վերցված է դեկտեմբերի 16, 2014 
  3. «Climat France» (French)։ Meteo France։ Վերցված է դեկտեմբերի 16, 2014 
  4. «Normes et records 1961-1990: Lyon-Bron (69) - altitude 198m» (French)։ Infoclimat։ Վերցված է դեկտեմբերի 16, 2014 
  5. Lyon sur le site de l’INSEE, Ֆրանսերեն Վիքիպեդիայի տվյալների համաձայն
  6. Population municipale 2008 sur le site de l’Insee., Ֆրանսերեն Վիքիպեդիայի տվյալների համաձայն
  7. Lyon sur le site de Cassini, Ֆրանսերեն Վիքիպեդիայի տվյալների համաձայն
  8. Жеральд Гамбье. Открытие Лиона и его всемирного наследия. Editions La Taillanderie-2010 ISBN 978-2-87629-381-6
  9. Գործընկեր-քաղաքների ցանկը Լիոնի պաշտոնական կայքում

Արտաքին հղումներԽմբագրել

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։