Բացել գլխավոր ցանկը

Նավթարդյունաբերություն

Նավթամշակման գործարան Կալիֆորնիայում

Նավթարդյունաբերություն, ծանր արդյունաբերության ճյուղ, ընդգրկում է նավթի և գազի հանքավայրերի հետախուզումը, հորատումը, նավթի և նավթագազերի (ուղեկցող) արդյունահանումը, նավթագազերի վերամշակումը, նավթի խողովակաշարային տրանսպորտը։ Նավթը մարդկությանը հայտնի է վաղ ժամանակներից (մ․ թ․ ա․ VI հազարամյակ)։ Այն տարբեր նպատակներով (լուսավորման, դեղանյութեր, ներկանյութեր, շինարարական շաղախ, դիազմռսման նյութ պատրաստելու և այլն) օգտագործել են Չինաստանում (մ․ թ․ ա․ 220 թվականից), Բաբելոնում, Եգիպտոսում, Հյուսիսային Ամերիկայում և այլուր։ Սկզբնական շրջանում նավթը հայթայթել են բաց եղանակով։ Հետախուզական, մեխանիկական հորատմամբ նավթի արդյունահանման գաղափարը պատկանում է ամերիկացի Զ․ Բիսելին, իսկ գործնականում այն իրականացրել է Է․ Լ․ Դրեյքը (1859, ԱՄՆՊենսիլվանիա նահանգ

Նավթարդյունաբերությունը ՌուսաստանումԽմբագրել

Ռուսաստանում առաջին նավթահորերը բացվել են 1864 թվականին, Կուբանում (Ա․ Ն․ Նովոսիլցև)։ 1890-ական թվականներին շահագործվել են Գրոզնիի, 1900-ական թվականներին՝ Ֆերգանայի նավթահանքերը։ XX դարի սկզբին նավթի հանույթով Ռուսաստանն աշխարհում առաջինն էր (1901 թվականին արդյունահանվել է 11,9, 1913 թվականին՝ 10,3 միլիոն տոննա, որից Բաքվում՝ 9,0 միլիոն տոննա)։

 
Նավթային պլատֆորմ Հյուսիսային ծովում

Բաքվի նավթարդյունաբերության զարգացումը սկսվել է 1870-ական թվականների սկզբից՝ նավթաբեր հողերի օգտագործման կապալավարձային կարգի վերացումից հետո։ Մինչ այդ, նավթաբեր հողերի մեծ մասը տնօրինում էին տեղացիները, հետագայում դրանք ավելի ու ավելի կենտրոնացան հայ կապիտալիստների (Մանթաշյաններ, Ղուկասով, Պիտոև, Արամյան, Մաիլով, Լիանոզով, Ավան-Յուզբաշև, Ծատուրով, Աբյանց, Առաքելով, Միրզոև և ուրիշներ) ձեռքին։ XIX դարի վերջին Բաքվի նավթարդյունաբերություն ներթափանցեցին և տիրապետող դարձան օտարերկրյա (շվեդիացի, ֆրանսիացի, անգլիացի) և ռուսական կապիտալները։

1918 թվականից, Ռուսաստանի նավթարդյունաբերության ազգայնացումից հետո, սովետական կառավարությունն արտակարգ միջոցառումներ իրականացրեց պատերազմի տարիներին ավերված ձեռնարկությունները վերականգնելու, հորատման տեխնիկան ու տեխնոլոգիան կատարելագործելու ուղղությամբ։ 1928 թվականին նավթի արդյունահանումը (հիմնականում կենտրոնացված էր հին նավթային շրջաններում՝ Բաքվում, Գրոզնիում, Մայկոպում) հասցվեց 11,6 միլիոն տոննա, հարվածաճոպանային հորատումն աստիճանաբար փոխարինվեց պտտականով, նավթաքաշումը՝ խորը պոմպային շահագործման և կոմպրեսորային եղանակով։ Առաջին հնգամյակների տարիներին նավթահանքեր հայտնաբերվեցին Պերմի մարզում, Բաշկիրական ԻԽՍՀ-ում, Կույբիշևի մարզում, Միջին Ասիայում և Ղազախստանում։ 1940 թվականին արդյունահանվեց 31,1 միլիոն տոննա նավթ։ Ետպատերազմյան տարիներին հայտնաբերվեցին և սկսեցին շահագործվել Վոլգա-Ուրալյան նավթագազաբեր մարզի, Արևմտյան Սիբիրի, Ադրբեջանի (ծովային շրջաններում), Արևմտյան Ղազախստանի, Բելառուսիայի, Օրենբուրգի մարզի, Ուդմուրտական ԻԽՍՀ-֊ի հանքավայրերը, իրականացվեց ճյուղի տեխնիկական վերազինումը։ Դրա շնորհիվ 1980 թվականին, 1940 թվականի համեմատ, ԽՍՀՄ-ում նավթի հանույթն ավելացավ 19,5 անգամ, գազային կոնդենսատի հետ՝ կազմեց 603 միլիոն տոննա (աշխարհում նավթի հանույթի 20,2%-ը)։ Նավթը ԽՍՀՄ-ում փոխադրվում է նավթամուղներով, որոնք նավթային բոլոր խոշոր շրջանները միացնում են նավթավերամշակման գործարանների և արտադրական կենտրոնների հետ։

Նավթարդյունաբերությունն այլ երկրներումԽմբագրել

Սոցիալիստական մյուս երկրներից նավթարդյունաբերությունը զարգացած է Չինաստանում, Ռումինիայում (1981 թվականին արդյունահանվել է 11,0 միլիոն տոննա նավթ և կոնդենսատ), Հարավսլավիայում (4,3), Լեհաստանում (0,33), Բուլղարիայում (0,09)։ 1981 թվականին նավթի համաշխարհային հանույթը կազմել է ավելի քան 2,859 մլրդ․տոննա (այդ թվում՝ Հյուսիսային Ամերիկայում՝ 552 միլիոն տոննա, Լատինական Ամերիկայում՝ 311,65 միլիոն տոննա, Մերձավոր Արևելքում՝ 811,8 միլիոն տոննա, Աֆրիկայում՝ 192,74 միլիոն տոննա, Արևմտյան Եվրոպայում՝ 124,67 միլիոն տոննա, Հեռավոր Արևելքում՝ 235,285 միլիոն տոննա)։

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 193