Բացել գլխավոր ցանկը
HS Disambig.svg Անվան այլ կիրառումների համար տես՝ Կրակով (այլ կիրառումներ)

Կրակով (լեհ.՝ Kraków [ˈkrakuf]), ամբողջական պաշտոնական անվանումը՝ Մայրաքաղաքային թագավորական քաղաք Կրակով (լեհ.՝ Stołeczne Królewskie Miasto Kraków , լատ.՝ Cracovia, գերմ.՝ Krakau) Լեհաստանի ամենահին քաղաքներից մեկն է, որը տեղակայված է Վիսլա գետի վրա: Ըստ 2017 թվականի տվյալների՝ բնակչությունը կազմում է 766 739 մարդ, մերձակա քաղաքների հետ մեկտեղ՝ ավելի քան 1 միլիոն: Բնակչությամբ և տարածքով Լեհաստանի երկրորդ քաղաքն է՝ Վարշավայից հետո: Ենթադրվում է, որ հիմնադրվել է մոտավորապես 7-9-րդ դարերում, չնայած որ հնագետների կարծիքով, մարդիկ այս տարածքում ապրել են սկսած պալեոլիթից (մոտավորապես 8 հազ. տարի առաջ մ.թ.ա.)։

Քաղաք
Կրակով
Kraków
Դրոշ Զինանշան
Flag of Krakow.svg POL Kraków COA.svg

20091114 Krakow Wawel 7770.jpg
Կոորդինատներ: 50°04′0″ հս․ լ. 19°57′0″ ավ. ե. / 50.06667° հս․. լ. 19.95000° ավ. ե. / 50.06667; 19.95000
ԵրկիրԼեհաստան Լեհաստան
ՔաղաքապետՅացեկ Մայխրոլովսկի
Հիմնադրված էանհայտ թ.
Առաջին հիշատակում965
Տվյալ կարգավիճակում1257 թվականից
Մակերես326,8 կմ²
ԲԾՄ219 մ
Խոսվող լեզուներլեհերեն
Բնակչություն759 131 մարդ (2012)
Խտություն2325,6 մարդ/կմ²
Ագլոմերացիա1,2 մլն.
Կրոնական կազմկաթոլիկներ
Ժամային գոտիUTC+1, ամառը UTC+2
Հեռախոսային կոդ+48 12
Փոստային ինդեքսներ30-024 մինչև 31-962
Ավտոմոբիլային կոդKR
Պաշտոնական կայքkrakow.pl
##Կրակով (Լեհաստան)
Red pog.png
ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի դրոշը ՅՈւՆԵՍԿՕՀամաշխարհային ժառանգություն ,
օբյեկտ № 29
ռուս..անգլ..ֆր.

10-րդ դարում՝ 990 թվականին, Միեշկո I-ը Կրակովում հիմք է դրել Լեհաստանի Թագավորությանը։

Լեհաստանի մայրաքաղաքն էր 1038-1596 թվականներին, մինչև 1734 թվականը՝ լեհական թագավորների թագադրման վայր: Հարուստ է պատմական հուշարձաններով, քաղաքի կենտրոնը գտնվում է ՅՈւՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության ցանկում: Լեհաստանի գիտական, մշակութային, տնտեսական և կրոնական խոշորագույն կենտրոններից մեկն է, զբոսաշրջության հայտնի վայր:

2000 թվականին ճանաչվել է Եվրոպայի մշակութային մայրաքաղաք:

Բովանդակություն

ԱնվանումԽմբագրել

Հիշատակվում է 10-րդ դարից։ Առաջացել է վիսլյաններ ցեղի 8-9-րդ դարերի բնակավայրի տեղում։ Քաղաքը լեհերեն կոչվում է Կրակուվ (լեհ.՝ Kraków)։ Ոմանք ենթադրում են, որ անվանումն առաջացել է Կրակ անձնանունից (ամրոցի հիմնադիրը կամ տերը, որը ենթադրաբար կառավարում էր 6-7-րդ դարերում), ոմանք էլ գտնում են, որ այն առաջացել է լեհերեն kruk ― «ագռավ» բառից, այսինքն՝ «ագռավատեղ»[1] կամ կելտերեն լեզուներից:

Կրակովի պատմությունԽմբագրել

Լեհաստանի հնագույն մայրաքաղաքԽմբագրել

Կրակովի հիմնադրման մասին վկայող ժողովրդական առասպելի մասին, տես՝ Վավել: Գիտնականներն այդ լեգենդի մեջ տեսնում են խորը անցյալի մասին վկայող պատմություն, ոմանք, հիմնվելով բանասիրական սկզբունքների վրա, դրա հիմնադրումը թվագրում են այն դարաշրջանին, երբ սլավոնական ցեղը գոյություն ուներ ամբողջական տեսքով: Բարեհաջող տեղակայված էր այն վայրում, որտեղ Վիսլա նավարկելի է դառնում, Կրակովը արագ աճում և զարգանում էր: 1000 թվականին Բոլեսլավ Քաջը Կրակովում եպիսկոպոսություն ստեղծեց: Ավատատիրական ժամանակաշրջանում Կրակովում բազմաթիվ գերմանացիներ հիմնվեցին: Կարևորելով իրենց դերը և հույս ունենալով ստանալ Սիլեզիայի իշխանների աջակցությունը՝ Կրակովի գերմանացիները 1311 թվականին ապստամբություն բարձրացրին թագավոր Վլադիսլավ Լոկետեկի դեմ, սակայն ճնշվեցին և պատժվեցին՝ զրկվելով արտոնություններից և առավելություններից, իսկ Վլադիսլավը քաղաքում հիմնադրեց իր նստավայրը:

14-րդ դարից սկսվում է Կրակովի ծաղկման շրջանը: Վլադիսլավ 1-ին Լոկետեկը այդ քաղաքը դարձնում է իր նստավայրը (Գնեզնոյի փոխարեն) և 1319 թվականին թագադրվում է այստեղ: Կազիմիր Մեծը քաղաքում նոր շինություններ է կառուցում և հովանավորում է արդյունաբերության և առևտրի զարգացմանը: 1386 թվականի փետրվարի 14-ին Կրակովում կայացավ Յագայլոյի մկրտությունը և նրա պսակադրությունը Յադվիգայի հետ: Յագելլոների դարաշրջանում Կրակովի առաջնային նշանակությունը վերջնականապես ամրապնդվում է, քաղաքը հարստանում, բնակչության թիվը հասնում է մինչև 100 հազարի: 1610 թվականից թագավորների նստավայրը տեղափոխվում է Վարշավա, սակայն լեհ թագավորները շարունակում են թագադրվել Կրակովում: Թշնամիների հաճախակի դարձած հարձակումները հետզհետե կործանում էին քաղաքի բարեկարգությունը, 1787 թվականին Կրակովում 9.5 հազար բնակիչ կար:

19-րդ դար, Կրակովի հանրապետություն, ավստրիական տիրակալությունԽմբագրել

1795 թվականին՝ երրորդ բաժանումից հետո, Կրակովն անցավ Ավստրիայի իշխանության տակ. 1809-1815 թվականներին պատկանում էր Վարշավայի դքսությանը:

1815 թվականի Վիեննայի վեհաժողովի համաձայն՝ Կրակովը դարձավ ազատ քաղաք (անկախ, չեզոք հանրապետություն, չեզոք հանրապետություն ազատ քաղաք Կրակով, դրա տարածքում՝ 1220 կմ², բնակվում էր 140 հազար մարդ): Դա դրական ազդեցություն ունեցավ քաղաքի վրա. Կրակովը սկսեց վերականգնվել: Օրենսդիր մարմինը գտնվում է Ազգային ժողովի ձեռքում, գործադիրը՝ սենատի: Իր անկախ կարգավիճակի հետևանքով Կրակովը ապաստան դարձավ բոլոր նրանց համար, ովքեր ճնշված էին օտարի լծի տակ գտնվող լեհական հողերի վրա գտնվելուց: 1830-1831 թվականներին Կրակովը միացավ ապստամբությանը և ժամանակավոր գրավվեց ռուսական զորքի կողմից: Դրանից հետո Կրակովի օկուպացիան կրկնվեց ևս երկու անգամ, չնայած հանրապետության կառուցվածքում տեղի ունեցած բարեփոխումներին 1833 թվականին: Երբ 1846 թվականին դավադրվում էր ապստամբություն նախկին Լեհաստանի բոլոր մասերում, Կրակովը օպերացիոն կետ էր նշանակվել Գալիցայի համար: Ծրագիրը հաջողությամբ չավարտվեց, սակայն Պրուսիայի, Ռուսաստանի և Ավստրիայի իշխանությունները ուշադրություն դարձրին այն խոչընդոտներին, որոնք նրանց համար ստեղծում է Կրակովի անկախությունը, և չնայած Անգլիայի և Ֆրանսիայի դժգոհությանը, Վիեննայի վեհաժողովի համաձայն 1846 թվականի նոյեմբերի 6-ին, քաղաքը միացրին ասվտրիական տիրույթների կազմի մեջ:

1850 թվականին քաղաքը վնասվեց ուժեղ հրդեհից, վերացվեց մոտ 160 շինություն (մոտ 10 %):

19-րդ դարի վերջին Կրակովում 74 593 բնակիչ կար (1890), նրանցից 21 000 հրեաներ: Արդյունաբերական իմաստով զարգանում էր հացի, փայտի, աղի, հավկիթի և կարագի արտահանումը, արտադրվում էին մեքենաներ, մահուդ, կաշի: Քաղաքն ուներ ամրոցի ռազմական նշանակություն:

20-21-րդ դարերԽմբագրել

1918 թվականին՝ Լեհաստանի անկախության վերականգնումից հետո, Կրակովը նորից դառնում է վերածնված պետության կարևորագույն պետություններից մեկը: 1923 թվականին քաղաքում ըմբոստություն է տեղի ունենում, որն առաջացել է երկրում քաղաքական և տնտեսական ճգնաժամով:

1939 - 1945 թվականներին օկուպացվեց Նացիստական Գերմանիայի կողմից: Գեներալ - նահանգապետության մայրաքաղաքն էր, Լեհաստանի տարածքում գաղութային վարչություն: Նացիստները ձերբակալեցին 128 կրակովցի գիտնականների, որոնք հրավիրվել էին վարչության հետ հանդիպման և նրանց ուղարկեցին համակենտրոնացման ճամբարներ: Քաղաքում ստեղծվեց Կրակովյան գետտոՇինդլերի ցուցակը» ֆիլմի պատմությունը տեղի է ունենում Կրակովում), որտեղ տարան հրեաներին, որոնք մինչ այդ ապրում էին Կազիմեժայի շրջանում: Հրեաների ոչնչացումն իրականացվում էր քաղաքի տարածքում գտնվող համակենտրոնացման ճամբարում, ինչպես նաև Կրակովից 70 կմ հեռավորության վրա գտնվող Օսվենցիմում:

1945 թվականի հունվարի 18-ից Ուկրաինական առաջին ճակատի զորքերը մտան քաղաք, որը գրեթե չէր վնասվել պատերազմի ժամանակ (պայթեցվեցին միայն մի քանի կամուրջներ Վիսլա գետի վրա)[2]: Վարկածներից մեկի համաձայն, որը ակտիվորեն առծարծվում էր ԼԺՀ-ի կողմից, դա հանրավոր դարձավ Կարմիր բանակի և լեհական Հայրենական բանակի համատեղ օպերացիայի շնորհիվ, ինչի շնորհիվ գերմանացիները չհասցրին ի կատար ածել՝ նահանջելուց Կրակովը պայթեցնելու մասին նախկինում ստացված հրամանը: Տվյալ վարկածն արտացոլվեր էր մի շարք ֆիլմերում, սակայն սոցիալիստական բլոկի տապալումից հետո, դրա հավաստիությունը սկվեց կասկածի տակ դնվել Լեհաստանում[3]: 1945 թվականի օգոստոսի 11-ին Կրակովում տեղի ունեցավ հրեաների ջարդ[4]: Այդ իրադարձություններն, ինչպես նաև հակասեմիթական կոմպանիան, որն ուղեկցվեց 1968 թվականի քաղաքական ճգնաժամով, ստիպեց հրեաների մեծ մասին, որոնք կենդանի էին մնացել Հոլոքոստից հետո՝ լքել Լեհաստանը[5]:

Սոցիալիստական Լեհաստանում ուժգնացավ Կրակովի արդյունաբերական նշանակությունը, մի շարք գործարաններ կառուցվեցին, 20-րդ դարի եկրորդ կեսին քաղաքի բնակչությունն աճեց չորս անգամ: Պատերազմից հետո Կրակովի ծայրամասում սկսվում են կառուցվել մետաղագործական գործարան Նովա Խուտան, հիմնվում է նույնանուն քաղաք (ավելի ուշ մտավ Կրակովի կազմի մեջ):

Սոցիալիստական իշխանության կործանումից հետո սկսվում է օբյեկտների ակտիվ անվանափոխումը: 1991 և 1993 թվականներին քաղաքում անց է կացվում Վիշեգրադի խմբի գագաթնաժողով:

2006 թվականի օգոստոսի 3-ի Լեհաստանի Սենատի որոշմամբ 2007 թվականը հայտարարվեց Կրակով քաղաքի տարի:

2014 թվականի մայիսի 25-ը կայացավ քաղաքային հանրաքվե, որի ժամանակ կրակովի բնակիչները ցանկություն հայտնեցին քաղաքում մետրոպոլիտենի կառուցման (55,11 % ձայն), տեսագրման համակարգի ստեղծման (69,73 % ձայն), նոր հեծանվագծերի կառուցման (85,2 % ձայն) մասին և Կրակովի՝ 2022 թվականին Օլիմպիական խաղերի անցկացման հայտի դեմ (69,72 % ձայն)[6]:

2016 թվականի հուլիսին Կրակովում անցկացվեց կաթոլիկական Երիտասարդության համաշխարհային օր՝ Հռոմի Ֆրանցիսկոս պապի մասնակցությամբ:

2017 թվականի հուլիսին քաղաքում կայացավ ՅՈւՆԵՍԿՕ-յի համաշխարհային ժառանգության կոմիտեի 41-րդ նստաշրջանը[7]:

Վարչական բաժանումԽմբագրել

Հիմնական հոդված՝ Կրակովի վարչական բաժանում

1991 մարտի 27-ին Կրակովը բաժանված էր 18 ինքնավար շրջանների, որոնք նշվում էին հռոմեական թվերով: 2002 թվականին քաղաքային իշխանությունների կողմից որոշում կայացվեց շրջաններին՝ թվերից հետո պաշտոնական անվանումներ ավելացնելու մասին, որոնք մինչ այդ օգտագործվում էին ոչ պաշտոնական: Շրջանների սահմանների վերջին փոփոխություններն իրականացվել է 2014 թվականի մարտի 12-ին[8]:

 
Կրակովի վարչատարածքային քարտեզը

Կրակովի շրջանները.

  • I շրջան (Ստարե Մյաստո) (լեհ.՝ Dzielnica I Stare Miasto)
  • II շրջան (Գժեգուժկի) (լեհ.՝ Dzielnica II Grzegórzki)
  • III շրջան (Պրոնդնիկ Չերվոնը) (լեհ.՝ Dzielnica III Prądnik Czerwony)
  • IV շրջան (Պրոնդնիկ Բյալը) (լեհ.՝ Dzielnica IV Prądnik Biały)
  • V շրջան (Կրովոդժա) (լեհ.՝ Dzielnica V Krowodrza)
  • VI շրջան (Բրոնովիցե) (լեհ.՝ Dzielnica VI Bronowice)
  • VII շրջան (Զվեժինեց) (լեհ.՝ Dzielnica VII Zwierzyniec)
  • VIII շրջան (Դեմբնիկի) (լեհ.՝ Dzielnica VIII Dębniki)
  • IX շրջան (Լագեվնիկի - Բորեկ Ֆալենտացի) (լեհ.՝ Dzielnica IX Łagiewniki-Borek Fałęcki)
  • X շրջան (Սվոշովիցե) (լեհ.՝ Dzielnica X Swoszowice)
  • XI շրջան (Պոդգուժե Դուխացկի) (լեհ.՝ Dzielnica XI Podgórze Duchackie)
  • XII շրջան (Բեժանուվ - Պրոկոչիմ) (լեհ.՝ Dzielnica XII Bieżanów-Prokocim)
  • XIII շրջան (Պոդգուժե) (լեհ.՝ Dzielnica XIII Podgórze)
  • XIV շրջան (Չիժինը) (լեհ.՝ Dzielnica XIV Czyżyny)
  • XV շրջան (Միստշեևիցե) (լեհ.՝ Dzielnica XV Mistrzejowice)
  • XVI շրջան (Բենչիցե) (լեհ.՝ Dzielnica XVI Bieńczyce)
  • XVII շրջան (Վզգուժա Կշեսլավիցկե) (լեհ.՝ Dzielnica XVII Wzgórza Krzesławickie)
  • XVIII շրջան (Նովա Հուտա) (լեհ.՝ Dzielnica XVIII Nowa Huta)

Կիրառվում է նաև քաղաքի պատմական բաժանումը 1951-1975 թվականներին վարչական 6 շրջաններում. Ստարե Մյաստո (Հին քաղաք,լեհ.՝ Stare Miasto), Զվեժինեց (լեհ.՝ Zwierzyniec), Գժեգուշկի (լեհ.՝ Grzegózki), Պոդգուժե (լեհ.՝ Podgórze), Նովա-Հուտա (լեհ.՝ Nowa Huta), ինչպես նաև բաժանում 4 շրջանների 1975 թվականից. Շրուդմեսչյե (լեհ.՝ Śródmieście), Պոդգուժե, Կրովոդժդա (լեհ.՝ Krowodrza), Նովա Հուտա:

Կրակովի շրջանների անվանումների մեծամասնությունը ծագում են ի սկզբանե բաժանված բնակավայրերից, որոնք հարյուրամյակներ շարունակ ներառվում էին քաղաքի վարչական սահմանների մեջ:

2017 թվականին Կրակովում կային 2712 փողոց (դրանցից 38 ծառուղի և 8 պուրակ) և 47 հրապարակ (դրանցից 6 ունեին «շուկա» անունը,լեհ.՝ rynek)[9]:

Տեսարժան վայրերԽմբագրել

Քաղաքի կազմված է ներքին քաղաքից և 7 արվարձաններից: 15-րդ դարի ամրոցի ավերակներ. 39 կոստյոլ, բազմաթիվ մատուռներ, 25 մենաստաններ, 7 սինագոգ: Լայն տարածում գտած 14-րդ դարի Ստանիսլավ և Վացլավ սրբերի մայր տաճարը, լեհ թագավորների, եպիսկոպոսների և հերոսների դամբարանը, Սբ Մարիամի գոթական կոստյոլը (13-րդ դար), Սբ Աննայի կոստյոլը, 13-րդ դարի հսկայական ամրոց՝ լեհ թագավորների նստավայր, Յան Մատեյկոյի կտավներով ազգային թանգարան, տեխնո-արդյունաբերական թանգարան, արքեպիսկոպոսի պալատ, Չերտորիսկիների թանգարան:

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. Հ. Ղ. Գրգեարյան, Ն. Մ. Հարությունյան (1987)։ Աշխարհագրական անունների բառարան։ Երևան: «Լույս» 
  2. FORTYCK.PL — Forty CK Twierdzy Kraków(լեհ.)
  3. Mit ocalonego Krakowa legł w gruzach(լեհ.)
  4. СОБИРАТЕЛЬНЫЙ ВИХРЬ Русский курьер
  5. Моисей Дорман. И было утро, и был вечер
  6. «REFERENDUM LOKALNE NIEDZIELA 25 MAJA 2014 R.» (լեհերեն)։ Biuletyn Informacji Publicznej Miasta Krakowa։ Վերցված է 2017-12-13 
  7. «41st session of the Committee» (անգլերեն)։ UNESCO։ Վերցված է 2017-12-14 
  8. «UCHWAŁA NR XCIX/1500/14» (լեհերեն)։ Biuletyn Informacji Publicznej Miasta Krakowa։ Վերցված է 2017-12-13 
  9. «Rejestr TERYT» (լեհերեն)