Բացել գլխավոր ցանկը

Բուլղարիա[5](բուլղարերեն՝ България, Bălgariya, ՄՀԱ՝ [bɤlˈgarijə]), պաշտոնապես Բուլղարիայի Հանրապետություն (բուլղ.՝ Република България, Republika Bălgariya, ՄՀԱ՝ [rɛˈpubliˌkə bɤlˈgarijə]), երկիր Հարավային Եվրոպայում՝ Բալկանյան թերակղզու արևելքում՝ Սև ծովի ափին։ Զբաղեցնում է թերակղզու մակերեսի 22 %-ը Բուլղարիան գտնվում է նախկին Թրակիայի տարածքում։

Բուլղարիայի Հանրապետություն
Република Българияno
Republika Bǎlgariya
Բուլղարիա դրոշ
Դրոշ
Բուլղարիա զինանշանը
Զինանշան
Նշանաբան՝
Ազգային օրհներգ՝

Мила Родиноno
Միլա Ռոդինո  (գրադարձություն)

Բուլղարիա դիրքը
Բուլղարիայի տեղագրական քարտեզ
ՄայրաքաղաքBG Sofia coa.svg Սոֆիա
Ամենամեծ քաղաք մայրաքաղաք
Պետական լեզուներ Բուլղարերեն
Էթնիկ խմբեր (2011) [Ծ 1]
Կառավարում Ունիտար պառլամենտական
հանրապետություն[1]
 -  Նախագահ Ռումեն Ռադև
 -  Վարչապետ Բոյկո Բորիսով
Բուլղարիայի պատմություն
 -  Բուլղարական առաջին կայսրություն 681-1018 
 -  Բուլղարական երկրորդ կայսրություն 1185-1396 
 -  Ժամանակակից պետություն՝  
 -  Բուլղարիայի անկախության օր 3 մարտի, 1878 
 -  Անկախության օրը Օսմանյան կայսրությունից 5 հոկտեմբերի, 1908 
 -  Ջրային (%) 2.16[2]
Բնակչություն
 -  31 դեկտեմբերի, 2018 նախահաշիվը decrease 7,000,039[3]  (104-րդ)
ՀՆԱ (ԳՀ) 2019 գնահատում
 -  Ընդհանուր $170.655 միլիարդ[4] (75-րդ)
 -  Մեկ շնչի հաշվով $24,485[4] (60-րդ)
ՀՆԱ (անվանական) 2019 գնահատում
 -  Ընդհանուր $67.044 միլիարդ[4] (74-րդ)
 -  Մեկ շնչի հաշվով $9,619[4] (69-րդ)
Ջինի (2018) 39.6 
ՄԶՀ (2017) 0.813 (51-րդ)
Արժույթ Լև (BGN)
Ժամային գոտի EET (ՀԿԺ+2)
 -  Ամռանը (DST) EEST (ՀԿԺ+3)
Ազգային դոմեն .bg
.бг
Հեռախոսային կոդ ++359

Ըստ 2018 թվականի մարդահամարի տվյալների՝ Բուլղարիայի բնակչությունը կազմում է 6 999 908 մարդ[6][7][8]։ Բուլղարիայի ժողովրդագրությունը վերահսկվում է Բուլղարիայի Ազգային վիճակագրական ինստիտուտի կողմից։ Պետությունն ունի բնակչության զարգացվածության շատ բարձր մակարդակ՝ 0.782։ Այն 2012 թվականի ցուցանիշներով գտնվում է 57-րդ հորիզոնականում ամբողջ աշխարհում և պահում է 38-րդ հորիզոնականը Newsweek-ի այն երկրների ցանկում, որ ամենահարմարն են ապրելու համար[9]։ Ընդհանուր հաշվով՝ պետության մակերեսը կազմում է 110 993 կմ²։ Սահմանակից է Ռումինիային՝ հյուսիսում, Սերբիային և Մակեդոնիային՝ արևմուտքում, Հունաստանին և Թուրքիային՝ հարավում, և Սև ծովին՝ արևելքում[10][11]։ Բուլղարիայի աշխարհում տարածքով զբաղեցնում է 103-րդ տեղը, իսկ բնակչությամբ՝ 107-րդ տեղը: Եվրամիությունում տարածքով և բնակչությամբ զբաղեցնում է 11-րդ և 16-րդ տեղերը՝ համապատասխանաբար[12]:

Բուլղարիայի մայրաքաղաքն է Սոֆիա քաղաքը: Պետական լեզուն է բուլղարերենը: Երկրի բնակչության հիմնական մասը կազմում են բուլղարները: Ազգային փոքրամասնություններ են թուրքերը (8.8%) և գնչուները (4.9%)[13]:

Բուլղարիան գտնվում է բարեխառն գոտում, բնական պայմաններով անցումնային շրջան է հյուսիսում Արևելյան և Կենտրոնական Եվրոպայի, հարավում՝ Միջերկրածովայինի միջև։ Բուլղարիայի հյուսիսը զբաղեցնում է Դանուբի բլրապատ հարթավայրը, որն աստիճանաբար բարձրանում է հարավում և ձուլվում Ստարա Պլանինա լեռնային սիստեմի նախալեռներին[14]։ Ստարա Պլանինա լեռները արևմուտքից արևելք հատում են ամբողջ Բուլղարիան։ Ստարա Պլանինայի և Սրեդնա Գորա լեռնային համակարգի միջև ընկած են ենթաբալկանյան տեկտոնական գոգհովիտները։ Հարավում և հարավ-արևմուտքում տարածվում են Ռիլա, Պիրին և Ռոդոպյան լեռները։ Ռոդոպյանև Սրեդնա Գորա լեռների միջև, Մարիցա գետի երկայնքով տարածված է Վերին Թրակյան դաշտավայրը, որն ամենաբերրին է երկրում։ Բուլղարիայի սևծովյան ափերը ցածրադիր են, տեղ-տեղ՝ զառիթափ, կան շատ լողափեր[15]։

Բոսնիա և Հերցեգովինան ըստ կառավարման ձևի Խորհրդարանական հանրապետություն է[16]: Պետության գլխին է կանգնած նախագահը։ 2016 թվականին հինգ տարի ժամկետով Բուլղարիայի նախագահ է ընտրվել Ռումեն Ռադևը[17][18][19]:

Վարչական բաժանման համաձայն՝ Բուլղարիան բաժանվում է 28 մարզի (բուլղար․՝ област), որոնք բաժանվում են 264 համայնքի (բուլղար․՝ община)։ Համայնքների ղեկավարներն են կմետերը։ Մարզերում կենտրոնական պետական կառավարումը կատարում են մարզային կառավարիչները, որոնց նշանակում է Նախարարների Խորհուրդը։ Համաձայն № 1059/2003 Եվրամիության ռեգլամենտի Բուլղարիայի տարածքը բաժանվում է առաջին կարգի երկու տարածաշրջանի և երկրորդ կարգի վեց տարածաշրջանների։ Նրանք վարչա-տարածքային միավորներ չեն, այլ միայն երկրի վիճակագրական գոտիներ են[20]։

Ըստ Բուլղարիայի սահմանադրության՝ Բուլղարիայի պետական կրոնը օրթոդոքս քրիստոնեությունն է։ Բնակչության գերկշռող մասը (մոտ 78 %) դավանում են ուղղափառություն: Ուշագրավ է այն փաստը, որ 2011 թվականի մարդահամարի ժամանակ բնակչության մեկ հինգերորդը հրաժարվել է այս հարցին պատասխանելուց[21]։

Բուլղարիան ինդուստրիալ երկիր է զարգացած գյուղատնտեսությամբ: Տնտեսության կառուցվածքում գյուղատնտեսության բաժինը կազմում է 4,9%[22], արդյունաբերությանը՝ 31,2%[22], իսկ 63,9%-ը՝ բաժին է ընկնում ծառայություններին[22]։ Երկիրն ապրում է ժողովրդագրական ջգնաժամ և կյանքի տևողությամբ աշխարհում զբաղեցնում է 73-րդ տեղը:

ԱՄՀ-ի տվյալների համաձայն՝ 2018 թվականին ՀՆԱ-ի ծավալը կազմել է 159,681 մլրդ $ (մեկ շնչի հաշվով՝ $22 700): Արժույթը բուլղարական լևն է[23]:

Բուլղարիայի Հանրապետությունը ՄԱԿ-ի անդամ է համարվում 1995 թվականից, ԵԱՀԿ-ի անդամ՝ 1975 թվականից, Եվրոպայի Խորհրդի անդամ՝ 1992 թվականից, ԱՀԿ-ի անդամ՝ 1996 թվականից, ՆԱՏՕ-ի անդամ՝ 2004 թվականից և Եվրամիության անդամ՝ 2007 թվականից[24][25]:

Բուլղարիայի տարածքի հնագույն բնակիչները թրակացիներն էին։ Մ․ թ․ 1-ին դարում այն նվաճեցին հռոմեացիները։ 3-րդ դարում սկսվեց հյուսիսային բարբարոսական ցեղերի ներխուժումը Բալկաններ։ Բուլղարները հարավային սլավոններ են: Հնուց ի վեր նրանք բնակվում են Բալկանյան թերակղզու հյուսիս-արևելքում: Իրենց ամբողջ պատմության ընթացքում նրանք պայքարել են անկախության համար՝ նախ` Բյուզանդիայի, ապա՝ Օսմանյան կայսրության դեմ: Բուլղարիան մոտ 500 տարի գտնվել է, որից ազատվել է 1878 թվականի մարտի 3-ին և այդ օրը համարվում է Բուլղարիայի անկախության օր[26][24]:

Բովանդակություն

Անվան ծագումնաբանությունԽմբագրել

Երկրի անվանումը ծաֆում է թյուրքական բուլղարներ ցեղերի անվանումից, որոնք 4-րդ դարից բնակեցրել են Հյուսիսային Չեռնոմորիայից մինչև Կասպիա և Հյուսիսային Կովկաս ընկած տափաստանները և 7-րդ դարի 2-րդ կեսին գաղթել են մասամբ Պոդունավիե, իսկ ավելի ուշ՝ Միջին Պովոլժիե և մի շարք այլ շրջաններ: Որոշ պատմաբաններ հարցի տակ են դնում բուլղարների նույնականացումը որպես թյուրքական ցեղեր՝ ասելով նրանց հյուսիսիրանյան ծագման վարկածը[27][28]: «Բուլղարներ» բառը, հավանաբար, առաջացել է թյուրքական bulģha («խառնել», «թափահարել») և նրա ածանցավոր bulgak («ապստամբություն», «անկարգություն») բառից[29][30][24][31][32]: Այլընտրական ստուգաբանությունները բառի ծագումը ման են ածում bulğarak («բաժանել») բառից կամ թյուրքական bel («հինգ») և gur («նետ») բառերի միացումից՝ ենթադրվող ութիգուրների և օնոգուրների ցեղերի բաժանումից («տասը ցեղ»)[33]:

Երկրի անվանման ծագման այլընտրական վարկած, արտասանման առանծնահատկություններով պայմանավորված, կապում է Վոլգա գետի անվանման հետ, որի ափերին բնակվել են այդ ցեղերը, և աստիճանաբար ձևափոխվել են՝ Volga - Volgarii - Volgaria - Bolgaria - Bulgaria[34][24]:

ՊատմությունԽմբագրել

Բուլղարական պետականության հաջորդականությունԽմբագրել

 
Ոսկե գաձ Պանագյուրիշտեից
 
Հռոմական թատրոն, Պլովդիվ

Բուլղարիայի Հանրապետությունը համարվում է 681 թվականից բուլղարական չընդհատվող պետականության նախորդող ձևերի պատմական ժառանգորդը: Սակայն թյուրքալեզու բուլղարները միասնական էթնոս էին ավելի շուտ: Բուլղարների մասին առաջին հիշատակումը թվագրվում է 354 թվականին[35]:

Հնագույն պատմությունԽմբագրել

 
Թրակիական հողերը Հռոմեական կայսրության կազմում

Եվրոպայի հնագույն միշտ բնակվեցված քաղաք է համարվում բուլղարական 6-հազարամյա Պլովդիվը[36]: Բուլղարիայի ժամանակակից տարածքի ամենահին բնակիչներն են եղել, որոնց մասին կան ստույգ տեղեկություններ, թրակիացիները, հնդեվրոպական ցեղեր, որոնք այդտեղ են ապրել մ. թ. ա. 1 հազարամյակից[37]: Մ. թ. 1-ին դարում թրակիական հողերը մտել են Հռոմեական կայսրության կազմում և բաժանվել են Թրակիա և Մյոզիա գավառների միջև: Մի քանի դարի առաջ ափում առաջացել էին հունական գաղութներ[38], որոցից արդյունքում թրակիցիներն ընդօրինակել են հին հունարենը[39][40][41][42]: 395 թվականի Հռոմական կայսրության Արևմտյան և Արևելյան բաժանվելուց հետո երկու գավառներն էլ անցել են Արևելյան Հռոմական կայսրությանը[43][44]:

Բուլղարների առաջին պետությունը, որի մասին պահպանվել են ճիշտ պատմական տեղեկություններ, եղել է Մեծ Բուլղարիան, պետություն[45], որը մի քանի տասնամյակների ընթացքում սևծովյան և ազովյան տափաստաններում միավորվել է բուլղարների և այլ ցեղերի: Պետության մայրաքաղաքը եղել է Ֆանագորիան, իսկ նրա հիմնադիրը և կառավարիչը՝ խան Կուբրաթը[46][47]:

Բուլղարական առաջին կայսրությունԽմբագրել

 
Խան Կրումը Նիկիֆոր I-ի կայսրի գանգից իրեն բաժակ է սարքել:

Խան Կուբրաթի մահից հետո պետությունը կազմալուծվել է և որոշ ցեղեր շարժվել են տարբեր ուղղություններով. խան Բաթբայանը պաշտպանում էր իր եղբայրների հեռանալը, խան Կատրոգը Վոլգայի գետաբերանում մոտավորապես 66 թվականին հիմնադրել է Վոլգյան Բուլղարիան (66?-1237)[48], խան Ասպարուխը հեռացել է Դանուբի գետաբերան, որից հետո ուղևորվել է Բալկաններ՝ հիմնադրելով Բուլղարյան խանությունը: Գոյություն ունի առասպել, որ խան Քուբրաթն իր մահից առաջ պատգամել է լինել միասնական, ինչպես նետերի կապը, սակայն խազարները կարողացել են միացնել Մեծ Բուլղարիան Խազարական խաքանությանը[49]: Բուլղարները 6-րդ դարում և 7-րդ դարի սկզբին Բալկաններում բազմաթիվ արշավանքներ են կատարել (Մարցելին Կոմիտը 491-498 թվականներին՝ առաջին արշավանք, իսկ 558 թվականին՝ Զաբերգանը): Բյուզանդիայի տարածքում, Բալկանյան լեռներից դեպի հյուսիս, բազմաթիվ էին սլավոնական ցեղերը, բայց իրենց միասնական չլինելու պատճառով չէին կարողանում դիմադրել լավ կազմակերպված բյուզանդական զորքերին: Սլավոնները հեծելազորային զորք չունեին, աշխարհազորը միայն հետևակից էր կազմված, և իրենց հեծելազորային դաշինք էր հարկավոր: Բուլղարներն ունեին այն ժամանակի ամենալավ հեծելազորից մեկը, բուլղարների միջև «ձիախաղը» սկսվում էր 3-4 տարեկան հասակից: Ժամանակից հյուսիսային Բուլղարիայի տարածքում գոյություն ուներ Յոթ սլավոնական ցեղերի դաշինքը՝ Տիմոկ գետից դեպի արևմուտք, Բուլկանյան լեռներից՝ հարավ, Սև ծովից՝ արևելք և Դանուբից՝ հյուսիս: Այդ սլավոնական ցեղերի հետ էր խան Ասպարուխն դաշինք կնքել: Այդ դաշինքը փոխշահավետ էր, թեպետ մինչև 863 թվականի Բուլղարիայի քրիտոնեություն ընդունելը բուլղարները կազմում էին բանակի ազնվապետությունը և տիրապետությունը: Առաջին Բուլղարական խանության գոյության պաշտոնական հաշվումը համարվում է Դանուբի հովտում ռազմական վերջին պարտությունից հետո (680-681 թվականներ) Բյուզանդիայի բուլղարների հետ կնքած պայմանագիրն է, որով Բյուզանդիան բուլղարներին պարտավորվում էր տուրք վճարել[50]: Պետության մայրաքաղաքն է դարձել Պլիսկան: Պետության կազմի մեջ էին մտնում թյուրքալեզու բուլղարները, սլավոնները և տեղի թրակիացիների մի փոքր մասը[51]: Արդյունքում այդ էթնոսները կազմել են սլավոնական բուլղարների ազգը, որոնք իրենց անվանումն են ստացել ըստ երկրի և խոսացել են այն լեզվով, որից առաջացել է ժամանակակից բուլղարերենը: 9-րդդարի սկզբին սկզբին պետության տարածքն էականորեն մեծացել է նվաճված Ավարական խանության հաշվին[52][51]:

 
Առաջին Բուլղարական կայսրությունը Սիմեոն I-ի օրոք

Մինչև 865 թվականը Բուլղարիայի ղեկավարները կրում էին հայտնի տիտղոս («խանաս յուվիգիի» - մեծ խան, զորապետ և քուրմ, «սարակտ» - պետություն): Բորիս Առաջինի օրոք պետությունը պաշտպանել ընդունել է քրիստոնեությունը (այդ ժամանակ եկեղեցին դեռ բաժանված չէր արևմտյան և արևելյան ճյուղերի) և ղեկավարները սկսել են կրել իշխանի, իսկ հետո՝ ցարի տիտղոս: Սիմեոն I-ի օրոք պետությունը հասել է իր Աշխարհաքաղաքականության գագաթնակետին և ներառել է ժամանակակից Բուլղարիայի, Ռումինիայի, Հյուսիսային Մակեդոնիայի, Սերբիայի տարածքները, Հունգարիայի ժամանակակից արևելյան մասը, ինչպես նաև Ալբանիայի հարավային մասերը, Հունաստանի մայրցամաքային հատվածը, Ուկրաինայի հարավ-արևմտյան մասը և գրեթե եվրոպական Թուրքիայի ամբողջ տարածքը: Մայրաքաղաքն է դարձել Վելիկի Պրեսլավը որպես հակակշիռ նախկին հեթանոսական մայրաքաղաքին: Բորիսի և Սիմեոնի ժամանակ Բուլղարական պետությունը նաև ապրել է չտեսնված մշակութային ծաղկում, որը քրիստոնեական գրքերի թարգմանության համար սկսվել է այն ժամանակ գոյություն ունեցող Կյուրեղ և Մեթոդիոսի թթվիճի մատենագրության փոփոխությունից, որոշ սլավոնական տառերի չհասկանալու պատճառով, որոնք լուծվել էին, ստեղծվել էր միջնադարյան բուլղարական գրականության մեծ կորպուս: Բուլղարական գրականությունը, որը սլավոնականներից ամենահինն է, առաջացել է դեռ 886 թվականին՝ Պրեսլավի գրադպրոցի առաջացմամբ[53]:

Շատ հաճախ Բուլղարական կայսրությունը ստիպված է եղել պատերազմել Բյուզանդիայի հետ: Հաջող պատերազմներից և նվաճումներից հետո կրթված Սիմեոնի հավակնություններն այնպես մեծացան, որ նա կարծում էր, որ պետք է դառնա Բյուզանդիայի կայսր՝ նվաճելով այն, ինչպես նաև իր պետության և անկախ եկեղեցու համար ձգտում էր կայսրության (թագավորության) կարգավիճակի միջազգային ճանաչմանը: Նրա երազանքներտ մասամբ էին իրականանում իր որդու կառավարման ժամանակ, սակայն Սիմեոնը սխալվել է՝ ժառանգորդ նշանակելով իր երկրորդ որդուն՝ Պյոտր I-ին, որն համարում էր, որ իր կոչումը վանական լինելն է, այլ ոչ թե ցար[54]: Պյոտրի կառավարման վերջում բուլղարների կայսրությունը սկսել էր փլուզվել Բյուզանդիայի և հունգարների հարվածների տակ, իսկ վերջնական հարվածն է դարձել կիևյան իշխան Սվյատոսլավ Իգորևիչի արշավանքը, որը ոչ մեծ զորքի օգնության որոշ ժամանակով նվաճել է մայրաքաղաքը և տարածքի մի մասը: Ապագա ցար և զորահրամանատար Սամուիլը հասցրել է վերադարձնել կայսրության տարածքի մեծ մասը, սակայն կորցվել էր մայրաքաղաքը և թրակիական տարածքները, որոնց կազմում էին «պետության սիրտը», ինչպես նաև կորցվել էին հյուսիս-արևմտյան տարածքները, որոնք անցել էին հունգարներին[55]:

1018 թվականին, Սամուիլի մահից հետո[56], Բուլղարիան նվաճվել է Բյուզանդիայի և կողմից և դադարեցրել է իր գոյության մոտ երկու դար: 1018 թվականից մինչև 1187 թվականը Բուլղարիայի տարածքը համարվել է Բյուզանդիայի մարզ, թեպետ հաստատվել էր բուլղարական եկեղեցու ինքնավարությունը[57]: Պետությունն այդ ժամանակ ապրել է երկու անհաջող ապստամբություն՝ Պյոտր II Դելյանի և Կոնստանտին Բոդինի: 11-րդ դարում Բուլղարիային Բյուզանդիայի կազմում հաջորդաբար սպառնում էին հունգարները, նորմանները և պեչենեգները: 1185 թվականից մինչև 1187 թվականը եղբայրներ Իվան Ասեն I-ի և Պյոտր IV-ի գլխավորությամբ ապստամբության արդյունքում պետությունն ազատվել է բյուզանդական կառավարումից և առաջացել է Բուլղարական երկրորդ կայսրությունը[58]:

Բուլղարական երկրորդ կայսրությունԽմբագրել

Տիռնովոյում ապրող բուլղարները 1185 թվականին դեսպանություն են ուղարկում բյուզանդական կայսր Իսաակ Անելին իրենց տիրույթները հաստատելու խնդրանքով: Մերժումը և դեսպանության ծեծը դարձել էին ապստամբության ազդանշան: Կարճ ժամանակվա ընթացքում ապստամբությունը ընդգրկել է Բալկանյան լեռներից մինչև Դանուբ տարածքը[59][60]: Այդ ժամանակներից սկսել է բուլղարների պոլովցների հետ համագործակցությունը, որոնք Բուլղարիայում հայտնի էին որպես կումաններ: Պոլովցները բուլղարների կողքին բազմաթիվ անգամ կռվել են բյուզանդացիաների հետ[61][62]:

Բուլղարական երկրորդ կայսրությունը գոյություն է ունեցել 1187 թվականից մինչև 1396 թվականը, նոր մայրաքաղաքն էր դարձել Տիռնովո քաղաքը: 1197 թվակնին Ասեն I-ին սպանել է խռովարար, Իվանկոն, որն անցել էր Բյուզանդիայի կողմը: Պյոտրը՝ եղբայների միջև կրտսերը, նույնպես մահացել է մարդասպանների կողմից: Հարավային Բուլղարիայում գոյություն ունեին երկու անկախ պետություն՝ վոյեվոդա Դոբրոմիր Խրիզի և բռնապես Սլավի գլխավորությամբ, որի Ցեպինա ամրոցն այժմ գոյություն չունի: Նոր ցար Կալոյանը, որը զբաղեցրել էր գահը 1197 թվականին, դաժանորեն ճնշել է ընդդիմությունը և սկսել է Բուլղարիայի արագ ընդլայնումը: Հյուսիսային Բուլղարիայի Բյուզանդիայի վերջին ամրոցը՝ Օդեսսոսը (այժմ՝ Վառնա քաղաք), գրոհով գրավվել է 1201 թվականի մարտի 24-ին: Ամբողջ բյուզանդական կայազորը սպանվել էր: Կալոյանը, որը իր եղբոր Ասեն I-ի թագավորության օրոք գերի էր Կոստանդնուպոլիսում, ստացել է լավ հունական կրթություն: Այնուամենայնիվ, նա ստացել է «Ռոմեոսպան» մականունը: Բյուզանդական տարեգիր Գեորգի Ակրոպոլիտի խոսքերով. «Նա վրեժ էր լուծում ռոմենորից այն չարության համար, որը բուլղարների արել էր կայսր Վասիլի I-ը, և ինքն իրենց անվանում էր Ռոմեոսպան… Իսկապես, ուրիշ ոչ ոք ռոմեոներին հանդպես այքան մեծ թախիչ չէր ունեցել»: Օգտնվելով խաչակիրների կողմից Բյուզանդիայի ավերումից, նա մի քանի անգամ պարտության է մատնել Լատինական կայսրությանը՝ ջախջախելով Խաչակրաց չորրորդ արշավանքը, և ընդարձակել է իր ազդեցությունը Բալկանյան թերակղզու մեծ մասի վրա: Խաչակրաց չորրորդ արշավանքի զորքերի կողմից Կոստանդնուպոլիսի նվաճումից հետո, Կալոյանը շփվելով Հռոմի պապ Իննոկենտիոսի, նրանից «կայսրի» տիտղոս է ստանում: 1205 թվականին, խաչակիրների ջախջախումից հետո, բուլղարական զորքերը ճնշել են բյուզանդական ապստամբությունը Պլովդիվ քաղաքում, որի առաջնորդն Ալեքսեյ Ասպիետն էր[63][64]:

Կալոյանի մահից հետո Բուլղարիան կորցրել է իր տարածքի մեծ մասը, բայց հետո հասել է բարձրագույն հզորության Իվան Ասեն II-ի օրոք (1218-1241), որը վերահսկել է գրեթե ամբողջ Բալկանյան թերակղզին[65]: 1235 թվականին վերականգնվել է բուլղարական հայրիշխանությունը, բայց Իվան Ասեն II-ն իր կառավարության ընթացքում հարաբերություններ է պահպանել կաթոլիկական երկրների հետ: Իր կառավարության վերջին տարվա ընթացքում հաղթել է Հունգարիայից եկած մոնղոլներին[66]:

Իվան Ասեն II-ի մահից հետո պետությունը սկսել էր թուլանալ[67][68]: Մոնղոլները, այնուամենայնիվ 1242 թվականին ավերել են այն, և Բուլղարիան ստիպված է եղել նրանց տուրք վճարել: 13-րդ դարում Բուլղարիան կրկին կորցրել է իր տարածքների մեծ մասը, որոնք անցել են Հունգարիային և Բյուզանդիայի ժառանգորդներին, ինչպես նաև կորցրել էր Վալախիայի վերահսկողությունը: Ասենների հարստությունն ընդհատվել է 1280 թվականին: Հաջորդ հարստությունից՝ Տերտերներից Ֆեոդոր Սվյատոսլավը 1300 թվականին թաթարների հետ համաձայնագիր է կնքել, ըստ որի ստացել է Բեսարաբիան և դադարել է տուրք վճարել: 1322 թվականին պայմանագիր է կնքել Բյուզանդիայի հետ, որն ավարտում էր պատերազմների երկար շրջանը[69]:

Բուլղարիայի հետագա պատմությունն իրենից ներկայացնում է Հունգարիայի և Սերբիայի հետ մշտական պատերազմներ: Ծաղկման կարճ ժամկետ է համարվում ցար Իվան Ալեքսանդրի կառավարումը (1331-1371), երբ Բուլղարիան կարողացել է հաղթել սերբերին և հսկողություն սահմանել ռոդոպների և սևծովյան ափի վրա: Այդ ընթացքում նաև զրագանում է մշակույթը, որը ստանում է «երկրորդ ոսկե դար» անվանումը[70]:

1353 թվականին Եվրոպա են եկել թուրքերը, որոնք 1362 թվականին գրվել են Պլովդիվը, 1382 թվականին՝ Սոֆիան, իսկ 1393 թվականին, երեքամյս պաշարումից հետո՝ Վելիկա Տիռնովոն[71]: Իոան Ալեքսանդրի մահից հետո Բուլղարիան բաժանվել է երկու պետության՝ Վիդին և Վելիկո Տիռնովո մայրաքաղաքներով, և չի կարողացել օսմաններին ոչ մի դիմադրություն ցուցաբերել[72]: Տիռնովոյի թագավորության վերջին քաղաքը՝ Նիկոպոլը, թուրքերը գրավել են 1395 թվականին, իսկ Վիդինյան թագավորությունը՝ 1396 թվականին[73][74]: Բուլղարական երկրորդ կայսրությունը դադարել է իր գոյությունը[75]:

Բուլղարական Երկրորդ կայսրության տնտեսությունը հիմնված է եղել գյուղատնտեսության, հանքաքարի հատման և երկաթի հալման վրա: Բուլղարիայում նաև զարգացած է եղել ոսկու արդյունահանումը[76][77]:

Վիդինյան թագավորությունԽմբագրել

1395 թվականին Տիռնովոյի թագավորության անկումից հետո և 1396 թվականին Վիդինյան թագավորության նվաճումից հետո, Վիդինի աթոռին է նստել Իվան Սրացիմիրի որդի Կոնստանտին II Ասենը[78]: Նա կառավարում էր կա՛մ որպես թուրքական սուլթանի , կա՛մ հունգարական թագավորի վասալ, ինչպես նաև ժամանակով անկախություն էր հայտարարել, բայց այնուամենայնիվ նրա իշխանությունը տարածվում էր նախկին Վիդինյան թագավորության տարածքի վրա: 1396 թվականից մինչև 1422 թվականը Վիդինյան թագավորության այս մնացորդները ներկայացնում էին Բուլղարիան[79][80]: Տիռնովոյի և Վիդինի միջև այլևս վիճաբանություն չկար: Մի շարք այլ պետություններ ճանաչում էին Կոնստանտին II Ասենին որպես Բուլղարիայի կառավարիչ: Այդ տեսքով Բուլղարիան շարունակում էր գոյություն ունենալ մինչև 1422 թվականը, երբ Կոնստանտին II Ասենի մահից հետո Վիդինյան թագավորությունը դադարեց հիշատակվել աղբյուրներում[81]:

Օսմանյան ԲուլղարիաԽմբագրել

14-րդ դարի վերջին Բուլղարիան նվաճվել է Օսմանյան կայսրության կողմից: Սկզբնապես նա գտնվում է վասալային կախման տակ, բայց 1396 թվականին սուլթան Բայազիդ I-ը, Նիկոպոլի ճակատամարտում խաչակիրների հանդպես հաղթանակ տանելուց հետո, անեքսիայի է ենթարկել այն[82][83]: Թուրքական հինգ հարյուր տարվա կառավարման արդյունքն է դարձել երկրի ամբողջական ավերումը, քաղաքների, ամրոցների ոչնչացումը և բնակչության կրճատումը: 15-րդ դարում բոլոր քաղաքայինից բարձր բոլոր բուլղարական մարմինները կազմալուծվել էին: Բուլղարական եկեղեցին կորցրել էր ինքնուրույնությունը և ենթարկվում էր Կոնստանդնուպոլսի պատրիարքին: 1396 թվականից մինչև 1878 թվականը Բուլղարիայի պատմությունում հայտնի է որպես թուրքական լծի շրջանу[84][85]:

 
Դևշիրմե, բուլղար․՝ кръвен данък, արյունով հարկ

Հողը, ձևականորեն, պատկանում էր սուլթանին որպես Երկրի վրա Ալլախի ներկայացուցիչ, բայց իրականում դրանք ստանում էին սիպահները, որոնք սուլթանի հրամանով ռազմական իրավիճակում պետք է հանեին հեծելազորը[86]: Զորքի քանակը որոշվում էր հողային տիրության համեմատությամբ[87]: Բուլղար գյուղացիների համար այդ համակարգը սկզբնապես ավելի հեշտ էր, քան հին բուլղարական ավատատիրականը, բայց թուրքական կառավարությունը թշնամաբար էր մոտենում բոլոր քրիստոնյաներին: Չնայած դրան, որ այդ գյուղացիները, որոնք ապրում էին և այդ հողերում և պատկանում էին իսլամական կրոնական հաստատություններին՝ վակիֆներին, ունեին որոշ արտոնություններ, բոլոր բուլղարները այսպես կորված «ռայա» իրավազուրկ կարգավիճակում էին[88]: Բառացի թարգմանությամբ այդ բառը նշանակումը է այն, որը քրիստեական եկեղեցական երգչախմբի մոտ «հոտ» բառը (ինչպես սահմանել են պատմաբաններին, ռայայի մեջ էին մտնում նաև որոշ մուսուլմաններ՝ հիմնականում գյուղացիներ, արհեստավորներ և այլ չքավորներ և միջնադարյան կայսրության բնակչության խոցելի շերտեր)[89]: Բուլղարների ազատությունը, որոնք ապրում էին Օսմանյան կայսրությունում, սահմանափակված էր, քանի որ թուրքերը նրանց վերաբերում էին «երկրորդ կարգի քաղաքացիներին»[90]: Նվաճված հողերում արմատական բուլղարական բնակչության իրավունքները թուրքերի իրավունքներին հավասար չէին, այդ թվում դավանության պատճառով[91]: Թուրքերի դեմ քրիստոնյաների վկայությունները չէին ընդունվում դատարանի կողմից[92]: Բուլղարները չէին կարողանում կրել զենք, ձիով շրջել, նրանց տները մուսուլմանների տներից բարձր չէին կարող լինել (այդ թվում ոչ թուրքերի), ինչպես նաև ունեին բազմաթիվ այլ իրական սահմանափակումներ[93]: Բուլղարների մեծամասնությունը մնացին քրիստոնյաներ, որոնց պահպանեցին բուլղարերենը և այլ ավանդույթներ[94]:

Բուլղարները դիմադրում էին և Օսմանյան կայսրության դեմ բարձրացնում բազմաթիվ ապստամբություններ, որոնցից առավել հայտնի են Կոնստանտինի և Ֆրուժինի ապստամբությունը (1408-1413), Տիռնովոյի առաջին ապստամբությունը (1598), Տիռնովոյի երկրորդ ապստամբությունը (1686), Կարպոշի ապստամբությունը (1689): Բոլոր դրանք ճնշվել են[95]:

17-րդ դարում սուլթանական կառավարությունը, իսկ նրա հետ և օսմանների կողմից հիմնադրված ինստիտուտները, այդ նաև նաև հողատիրությունները, սկսել էին թուլանալ, իսկ 18-րդ դարում ճգնաժամ սկսվեց[96]: Դա բերեց տեղի կառավարությունների ուժեղացմանը, որոնք երբեմն իրենց պատկանող հողերի վրա սահմանում էին շատ դաժան օրենքներ: 18-րդ դարի վերջին և 19-րդ դարի սկզբին Բուլղարիան անարխիայի մեջ է ընկել: Շատ գյուղացիներ փախչում էին գյուղական տարածությունից, իսկ որոշները գաղթում էին[97]:

 
Հուշարձան Ստարա Զագորայի պաշտպաններին

Միաժամանակ 18-րդ դարը նշանավորվում է Բուլղարական վերածննդով, որն առաջին հերթին կապված է Պայսի Հիլենդարցիիի, որը 1762 թվականին գրել է բուլղարական պատմություն, և Սոֆրոնիոս Վռացացու անունների հետ և ազգային-ազատագրական հեղափոխության հետ[98][99]: Այդ շրջանը շարունակվում էր մինչև 1878 թվականի Բուլղարիայի անկախանալը[100][101]:

Բուլղարիայի իշխանությունԽմբագրել

 
1877-1878 թվականների ռուս-թուրքական պատերազմ՝ Բուլղարիայի աշխարհազորական Միխայիլ Տոլստոյի հրամանատարությամբ Շիպկեում, 1877

Բալկանյան թերակղզու տարածքում անկախ բուլղարական պետության ստեղծման գաղափարն առաջացել է Բուլղարիայում ժամանակավոր ռուսական տիրապետության շրջանում, երբ 1877-1878 թվականների ռուս-թուրքական պատերազմից հետո Օսմանյան կայսրության բանակը ստիպված է եղել լքել Բուլղարիան։ Ռուսական կարճատև տիրապետության ժամանակահատվածում բուլղարական պետությունը ազգային զարթոնք է ապրել[102][103]։

Նորանկախ Բուլղարիայի սահմանները որոշել է 1878 թվականին գումարված Բեռլինի վեհաժողովը, որը բավականաչափ նվազեցրել է ազատագրված բուլղարական հողերը՝ հօգուտ Օսմանյան կայսրության։ Փաստացիորեն, Բեռլինի վեհաժողովը խափանել է Սան Ստեֆանոյի պայմանագրով նախատեսված բուլղարական պետության ստեղծումը։ 1879 թվականին Միջնադարյան Բուլղարիայի մայրաքաղաք Վելիկո Տիռնովոյում հրավիրվել է սահմանադիր ժողով, որի արդյունքում երկրում հաստատվել է սահմանադրական միապետություն։

Սակայն Բուլղարիան չի ունեցել լիակատար անկախություն, քանի որ ղեկավարվում էր գերմանական ծագմամբ դրածո իշխանների կողմից։ 1887 թվականին երկրում տեղի է ունեցել իշխանափոխություն և երկրի ղեկն իրենց ձեռքն են վերցրել Սաքսեն Կոբուրգ Գոտայի ազնավականական տոհմի ներկայացուցիչները։ Կարճ ժամանակ անց Բուլղարիայի իշխանությունը պատերազմ է մղել Սերբիայի դեմ, որտեղ բուլղարացիները հասել են առավելության։ Օսմանյան կայսրության դիրքերի թուլացմանը զուգընթաց 1908 թվականի հոկտեմբերի 5-ին Բուլղարիան հռչակվել է թագավորություն։ Սա թվով երրորդ անկախ թագավորությունն էր Բուլղարիայի պատմության մեջ[104][105]։

Բուլղարական երրորդ կայսրությունԽմբագրել

Օսմանյան կայսրության հերթական թուլացման և Ավստրո-Հունգարիայի կողմից Բոսնիա և Հերցեգովինայի նվաճման ժամանակ, բուլղար իշխան Ֆերդինանդ I-ը, օգտվելով պահից և Վիեննայի հետ նախապետ գաղտնի համաձայնությամբ, 1908 թվականի սեպտեմբերի 22-ին հռչակել է իշխանության անկախությունը և նրա թագավորություն փոխակերպումը: Ցարի տիտղոսի ընդունումն արտահայտել է ամբողջական իրավաբանական անկախության կարգավիճակ և Արևելյան Ռումելիայի վրա ամբողջական գերիշխանություն: Սահմանադրությունում անհրաժեշտ ուղղումներ են մտցվել 1911 թվականի 5-րդ Մեծ Ազգային ժողովով[106][107]:

 
Բուլղար զինվորները հարձակվում են հարավային ճակատում, 1917

1912-1913 թվականներին մասնակցել է Բալկանյան պատերազմներին, որի արդյունքում Օսմանյան կայսրության հաշվին Մակեդոնիայում և Թրակիայում ստացել է տարածքներ և ելք դեպի Էգեյան ծով[108][109][110][111]:

Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակԽմբագրել

Բուլղարիայի թագավորությունը մասնակցել է Առաջին համաշխարհային պատերազմին Կենտրոնական ուժերի կողմից 1915 թվականի հոկտեմբերի 14-ից, երբ երկիրը պատերազմ է հայտարարել Սերբիային և մնացել է պատերազմի մեջ մինչև 1918 թվականի սեպտեմբերի 30-ը, երբ ստորագրվել է Սալոնիկի զինադադարը[112]:

1912 և 1913 թվականների Բալկանյան պատերազմներից հետո Բուլղարիան միջազգային հարթակում մնացել էր մեկուսացված՝ շրջապատված թշնամի երկրներով: Հակաբուլղարական տրամադրություններն աճում էին հատկապես Ֆրանսիայում և Ռուսաստանում, որոնք դեմ էին Բալկանյան լիգայի կազմալուծմանը, որը դաշինք էր՝ ուղղված Օսմանյան կայսրության դեմ: Բուլղարիայի արտաքին քաղաքականության անկումը բերել է ռևանշիզմի զարգացմանը[113]:

 
Բուլղարական պահեստայինները Սոֆիայում՝ ռազմաճակատ գնալու ժամանակ:

1914 թվականի հուլիսին, երբ սկսվեց Առաջին աշխարհամարտը, Բուլղարիան դեռևս վերականգնում էր իր տնտեսությունը, որը տուժել էր վերջին պատերազմների արդյունքում և նոր պատերազմում ներքաշվելու պատրաստ չէր[114]: Բուլղարիայի կարևոր ռազմավարական դիրքը և հզոր ռամզական ներուժը շատ կօգնեին հակամարտող կողմերից յուրաքանչյուրին, սակայն Բուլղարիան տարածքային վեճեր ուներ բոլոր չորս Բալկանյան երկրների հետ: Քանի որ պատերազմը գնալով խորանում էր, Կենտրոնական ուժերը սկսել էին համոզել Բուլղարիային ներքաշվել պատերազմին իրենց կողմից` խոստանալով ավելի լավ պայմաններ հաղթանակի դեպքում[115]:

Չնայած նրան, որ Բուլղարիան Կենտրոնական ուժերի մեջ ամենափոքրն էր տարածքով և բնակչությամբ, այն կարևոր դեր խաղաց պատերազմում ներքաշվելով: Առաջին հերթին պարտություն կրեց Սերբիան, խոչընդոտելով Ռումինիայի արտաքին քաղաքականությանը[116] և կարողացավ անվտանգ ուղի ապահովել գերմանական օգնությանը դեպի Ստամբուլ[117][118]:

Չնայած նրան, որ Բալկանյան ռազմաճակատում գործողությունները հաջող էին ընթանում 1915 և 1916 թվականներին, հակամարտությունը աստիճանաբար վերածվում էր դիրքային պատերազմի հյուսիսային և հարավային բուլղարական ռազմաճակատներում, Բուլղարիայի բոլոր տարածքային խնդիրներն արդեն լուծված էին[119][120]: Այս ժամանակաշրջանում անկում է ապրել Բուլղարիայի տնտեսությունը, կային մատակարարման խնդիրներ, իսկ զինվորների մարտական ոգին ընկած էր: Այս հանգամանքների հետ մեկտեղ Դաշնակիցները կանգնել էին Հունաստանում և Մակեդոնական ճակատից սկսել էին ջախջախել բուլղարական բանակը: Դրանից հետո բանակում սկսել էր ռազմական ապստամբություն, որի կենտրոնն էր Ռադոմիր քաղաքը[114]: Բուլղարիան ստիպված էր խաղաղություն փնտրել և համաձայնվեց զինադադար կնքել Դաշնակիցների հետ 1918 թվականի սեպտեմբերի 30-ին: Այս տասնամյակում արդեն երկրորդ անգամ երկիրը աղետալի վիճակում էր հայտնվել: Ցար Ֆերդինանդ I-ը հրաժարվել է գահից և 1918 թվականի հոկտեմբերի 3-ին նրան փոխարինել է որդի Բորիս III[121][122]:

Նյոինի պայամանագրով (1919) Բուլղարիան զիջել է իր բոլոր գրավված տարածքները, ինչպես նաև վճարել է ծանր ռազմատուգանք[123][124][125][126]:

 
Ցար Բորիս III

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակԽմբագրել

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկզբին ցար Բորիս III-ը ձգտում էր ապահովել Բուլղարիայի չեզոքությունը: Բոգդան Ֆիլովի կառավարությունը (1940-1943) հրաժարվում ընդունել ԽՍՀՄ-ի ընկերության և փոխադարձ օգնության մասին խորհրդա-բուլղարական պայմանագրի կնքման մասին առաջարկը[127][128][129][130][131]:

1940 թվականի օգոստոսի Բուլղարիան տարածքային պահանջներ է ներկայացրել Ռումինիային` պահանջելով Դոբրուդջայի լեռնաշխարհի հարավային հատվածի վերադարձը, որը կորցրել էր 1913 թվականին Երկրորդ բալկանյան պատերազմում պարտության արդյունքում: 1940 թվականի սեպտեմբերի 7-ին ստորագրվել է Կրայովայի հաշտության պայմանագիրը, ըստ որի Բուլղարիան ետ էր ստանում պահանջված տարածքները:

1941 թվականի հունվարին Բուլղարիայի տարածք են մտել գերամանական զորքերի առաջին ստորաբաժանումները (գերմանական պահպանական խմբեր բուլղարական բանակի զինծառայողների համազգեստով): 1941 թվականի փետրվարի 2-ին Բուլղարիան և Գերմանիան արձանագրություն են ստորագրել Բուլղարիայի տարածքում գերմանական զորքերի տեղավորման մասին[132]:

1941 թվականի մարտի 1-ին Վիեննայում ստորագրվել է Բուլղարիայի Բեռլինյան դաշնագրին միանալու մասին համաձայնագիրը:

1941 թվականի ապրիլի 6-ին սկսվել է Գերմանիայի ներխուժումը Հարավսլավիա և Հունաստան: Բուլղարիան տրամադրել էր իր տարածքը գերմանական զորքերի և ավիացիայի տեղավորման համար, սակայն բուլղարական ռազմային ուժերը չէին մասնակցում ռազմային գործողություններին[133]: 1941 թվականի 19-20 ապրիլին, Գերմանիայի, Իտալիայի և Բուլղարիայի կառավարության միջև համաձայնագրի համապատասխան, բուլղարիայի բանակը մի մասն առանց պատերազմ հայտարարելու անցել են Հարավսլավիայի և Հունաստանի հետ սահմանները և Մակեդոնիայում ու Հյուսիսային Հունաստանում օկուպացրել են տարածքներ[134][135]:

1941 թվականի դեկտեմբերի 13-ին Բուլղարիան պատերազմ է հայտարարել Մեծ Բրիտանիային և ԱՄՆ-ին[136][137][138]:

1943 թվականի սկզբին գերմանացիները պահանջել են ավելի քան 48 հազար բուլղար հրեաների տեղահանմանը, բայց երկրի կառավարությունը չի իրականացրել այդ պահանջը հասարակության և եկեղեցու ցույցերի պատճառով, 1943 թվականին ցար Բորիս III-ը նույնպես դատապարտել է Գերմանիայի տեղահանման մասին պահանջը:

Այդ ժամանակ Բուլղարիան նացիստական Գերմանիային տվել է ավելի քան 11 343 հրեա, որոնք ապրում էին Բուլղարիայի կողմից օկուպացված տարածքներում:

1943 թվականին, Էլ Ալամեյնում (1942 թվականի հոկտեմբերի 23-ից մինչև նոյեմբերի 4)և Ստալինգրադում (1942 թվականի նոյեմբերի 19-ից մինչև 1943 թվականի փետրվարի 2) գերմանացիների պարտությունից հետո ցար Բորիսը սկսել էր հարաբերություններ գտնել ամերիկյան շրջանների հետ: Դա Հիտլերի մոտ կասկածներ է առաջացրել: Բորիսին պարզաբանումների համար կանչել են Հիտլերի շտաբ և 1943 թվականի օգոստոսի 28-ին, Սոֆիա վերադառնալու ժամանակ՝ մահացել է:

1944 թվականի մայիսի 18-ին ԽՍՀՄ-ի կառավարությունը Բուլղարիայի կառավարությունից պահանջել է դադարեցնել օգնություն ցուցաբերել գերմանական բանակին[139][140]:

1944 թվականի օգոստոսի 12-ին ԽՍՀՄ-ի կառավարությունը կրկին Բուլղարիայի կառավարությունից պահանջել է դադարեցնել օգնություն ցուցաբերել գերմանական բանակին[139][141]:

1944 թվականի օգոստոսի 26-ին Բագրյանովի կառավարությունը հայտարարել է Բուլղարիայի ամբողջական չեզոքության մասին և պահանջել է երկրից գերմանական զորքերի դուրս բերումը[142]:

1944 թվականի սեպտեմբերի սկզբին Բուլղարիան դադարեցրել է Գերմանիայի հետ հարաբերությունները[143]:

ԽՍՀՄ-ի կառավարությունը սեպտեմբերի 5-ին գնահատել է Բուլղարիայի կառավարության գործունեությունը որպես Գերմանիայի հետ համագործակցության շարունակում (1944 թվականի սեպտեմբերի 5-ի դրությամբ Բուլղարիայի տարածքում հաշվվում էին 30 հազար գերմանական զինծառայողներ[144]) և հայտարարել է, որ Բուլղարիայի հետ գտնվում է պատերազմական վիճակում[145]:

1944 թվականի սեպտեմբերի 8-ին Կարմիր բանակի զորքերը մուտք են գործել Բուլղարիայի տարածքը, և այդ օրվա գիշերը կոմունիստական ընդդիմությունը հեղաշրջում էր կատարել ընդդեմ կառավարության՝ սահմանելով Հայրենական ճակատի կառավարությունը: 1944 թվականի հոկտեմբերի 28-ին Մոսկվայում ԱՄՆ-ի, Մեծ Բրիտանիայի և ԽՍՀՄ ներկայացուցիչների կողմից ստորագրվել է Բուլղարիայի հետ հաշտության համաձայնագիրը: Դրա համապատասխան, բուլղարական բանակի մի մասը Կարմիր բանակի հետ մասին մասնակցում էր Հարավսլավիայի, Հունգարիայի և Ավստրիայի գերմանական զորքերից տարածքների ազատման գործողություններում: Գերմանացիների դեմ ճակատամարտներում զոհվեցին 33 000 բուլղար զինվոր[146][147]:

Բուլղարիայի Ժողովրդական ՀանրապետությունԽմբագրել

Ցարի մահից հետո գահը ժառանգել է նրա վեցամյա որդի Սիմեոն II-ը: Փաստացի պետությունը սկսում էին կառավարել նրա ռեգենտները: Պատանի ցարի կառավարումը երկար չտևեց, և նա ընտանիքի հետ միասին ստիպված էր փախչել Եգիպտոս, իսկ հետո Իսպանիա, քանի որ 1946 թվականի սեպտեմբերի 15-ի հանրաքվեից հետո հռչակվել էր Բուլղարիայի Ժողովրդական Հանրապետությունը:

1947 թվականի փետրվարի 10-ին Բուլղարիան ստորագրել է Փարիզի հաշտության պայմանագիրը:

Հանրապետությունը զարգանում էր սոցիալիստական գծոմ մինչև 1989 թվականի վերջը, երբ երկիրը դուրս եկավ ԽՍՀՄ-ի կազմից[148]:

Ժամանակակից ԲուլղարիաԽմբագրել

1989 թվականի նոյեմբերի 10-ին Բուլղարիայում սկսվել էին խորը տնտեսական և քաղաքական բարեփոխումներ: 1990 թվականի նոյեմբերի 15-ին երկիրը կոչվում է Բուլղարիայի Հանրապետություն: 2004 թվականի ապրիլի 2-ին Բուլղարիան մտել է ՆԱՏՕ, իսկ 2007 թվականի հունվարի 1-ից՝ Եվրամիություն:

 
Եվրոպական խորհրդարան: Բուլղարիան համարվում է Եվրամիության անդամ

Բուլղարիայի պոստսոցիալիստական նախագահներն են եղել Պյոտր Ստոյանովը, Ռոսեն Պլևնելիևը, Գեորգի Պիրվանովը, Ժելյու Ժելևը, Պյոտր Մլադենովը:

1990-ականների կեսերին կառավարության գլուխում էին սոցիալիստները: 2001-2005 թվականներին Բուլղարիայի վարչապետ է եսել նախկին ցար Սիմեոն II-ը, որը գլխավորում էր սեփական «Սիմեոն Երկրորդ» ազգային շարժում կուսակցությունը:

2005 թվականի հունիսի 25-ի խորհրդարանային ընտրություններում հաղթել է Բուլղարիայի կոալիցիան, որի հիմքն է կազմում Բուլղարիայի սոցիալիստական կուսակցությունը, նա 240-ից հավաքել էր 82 պատգամավորային մանդաթ և իրավունք էր ստացել կազմավորել նոր կառավարություն: Սակայն, թեև սոցիալիստները խորհրդարանը բազմաքանակն էին, կառավարությունն իրենց ուժերով ամրացնել չկարողացան, քանի որ դրա համար նրանց պետք էր ևս 40 պատգամավորների աջակցությունը: Կառավարությունը կազմավորվել էր այսպես կոչված «լայն կոալիցիայի» օգնությամբ՝ թուրքական փոքրամասնության Շարժում իրավունքի և ազատության համար կուսակցության և «Սիմեոն Երկրորդ» ազգային շարժման մասնակցությամբ: Կառավարությունը գլխավորում էր Սերգեյ Ստանիշևը և այդ պաշտոնում է եղել 2005 թվականի օգոստոսից մինչև 2009 թվականի հուլիսը[149][150][151]:

2017 թվականի խորհրդարանական ընտրություններում հաղթել է Բուլղարիայի եվրոպական զարգացման համար քաղաքացիների կուսակցությունը, որը ստացել է ձայների 33,54 %-ը: Նրա առաջնորդ Բոյկո Բորիսովը գլխավորել է կոալիցիոն կառավարությունը, որում ընդգրկվել են նաև Միացյալ հայրենասերների ներկայացուցիչները: Հիմնական ընդդիմադիր կուսակցությունները՝ Բուլղարիայի սոցիալիստական կուսակցությունը (27,93 %) և Իրավունքի և ազատության շարժումը (9,24 %)[152]։

ԱշխարհագրությունԽմբագրել

 
Բուլղարիայի ֆիզիկական քարտեզ

Բուլղարիան գտնվում է բարեխառն գոտում, բնական պայմաններով անցումնային շրջան է հյուսիսում Արևելյան և Կենտրոնական Եվրոպայի, հարավում՝ Միջերկրածովայինի միջև։ Բուլղարիայի հյուսիսը զբաղեցնում է Դանուբի բլրապատ հարթավայրը, որն աստիճանաբար բարձրանում է հարավում և ձուլվում Ստարա Պլանինա լեռնային սիստեմի նախալեռներին։ Ստարա Պլանինա լեռները արևմուտքից արևելք հատում են ամբողջ Բուլղարիան։ Ստարա Պլանինայի և Սրեդնա Գորա լեռնային համակարգի միջև ընկած են ենթաբալկանյան տեկտոնական գոգհովիտները։ Հարավում և հարավ-արևմուտքում տարածվում են Ռիլա, Պիրին և Ռոդոպյան լեռները։ Ռոդոպյանև Սրեդնա Գորա լեռների միջև, Մարիցա գետի երկայնքով տարածված է Վերին Թրակյան դաշտավայրը, որն ամենաբերրին է երկրում։ Բուլղարիայի սևծովյան ափերը ցածրադիր են, տեղ-տեղ՝ զառիթափ, կան շատ լողափեր։

Օգտակար հանածոներԽմբագրել

 
Տեսարան Պրիմորսկո քաղաքից

Առավել կարևոր օգտակար հանածոներն են․ ածուխը, երկաթաքարը, ցինկը, կապարը, պղինձը, քարաղը, նավթը, հանքային ջրերը, շինանյութերը։

ԿլիմաԽմբագրել

Բուլղարիայի մեծ մասում բարեխառն է, ցամաքային, հարավում, Ստրումա և Մեստա գետերի հովիտներում անցումնային է Միջերկրածովայինի։ Լեռներում առկա է ուղղաձիգ կլիմայական գոտիականություն։ Հունվարի միջին ջերմաստիճանը հարթավայրերում —2 °C-ից 2,5 °C է, լեռներում՝ մինչև — 10,8 °C, հուլիսինը՝ համապատասխանաբար՝ մինչև 25,1 °C և մինչև 5,1 °C։ Տարեկան տեղումները ցածրադիր վայրերում 450—600 մմ են, լեռներում՝ 850—1300 մմ։

Ներքին ջրերԽմբագրել

 
Բուլղարիայի բնակչության շարժը

Գետային ցանցը խիտ է, գետերի մեծ մասը կարճ են, ունեն լեռնային բնույթ, ամռան վերջին ծանծաղում են։ Նավարկելի միակ գետը Դանուբն է։ Ջրառատ գետերից են Մարիցան, Ստրուման, Մեստան։

Հողեր, բուսական և կենդանական աշխարհԽմբագրել

Դանուբի հարթավայրում գերակշռում են սևահողերը և գորշ անտառային պողզոլանման հողերը, Ստարա Պլանինայից հարավ՝ շագանակագույն և պինդ սևահողանման, լեռներում՝ գորշ անտառային, լեռնանտառային, մուգ, լեռնամարգագետնային և կմախքային հողերը։ Տարածության 1/3-ը անտառածածկ է։ Գերակշռում են սաղարթավոր, 1700—2000 մ բարձրությունների վրա՝ լայնատերև անտառները, ավելի բարձր՝ ենթալպյան և ալպյան մարգագետինները։ Կենդանական աշխարհի ներկայացուցիչները լավ են պահպանվել անտառներում։ Բուլղարիան հարուստ է թռչուններով։ Մեծ տարածում ունեն կրծողները։

ԲնակչությունԽմբագրել

 
Բուլղարիայի բնակչության սեռա-տարիքային բուրգը

Բնակչության 76.9%-ը բուլղարներ են[153], ապրում են նաև թուրքեր, գնչուներ, հայեր, ռուսներ, հրեաներ, հույներ և այլք։ Բնակչության մեծ մասը ուղղափառ են, մի փոքր խումբ՝ բողոքականներ ու կաթոլիկներ, պաշտոնական տոմարը՝ գրիգորյանն է։ Բնակչության միջին խտությունը 1 կմ2 վրա 76 մարդ է։ Քաղաքային բնակչությունը 74% է[154]։ Մեծ քաղաքներն են՝ Սոֆիան, Պլովդիվը, Վառնան, Ռուսեն, Բուրգասը, Ստարա Զագորան։

ՏնտեսությունԽմբագրել

Բուլղարիայի տնտեսության կառուցվածքում գյուղատնտեսության բաժինը կազմում է 4,9%[22], արդյունաբերությունը՝ 31,2%[22], իսկ 63,9%[22]-ը բաժին է ընկնում ծառայություններին։ Մինչև սոցիալիստական հեղափոխության հաղթանակը Բուլղարիան եվրոպական զարգացած կապիտալիստական պետությունների ագրարա հումքային կցորդն էր։ ժողովրդական իշխանությունը սոցիալտնտեսական արմատական վերափոխումներ կատարեց։ Բուլղարիան ագրարային հետամնաց երկրից վերածվեց ժամանակակից զարգացած արդյունաբերությամբ և կոոպերացված ու մեքենայացված խոշոր գյուղատնտեսությամբ արդյունաբերական-ագրարային երկրի։

ՏրանսպորտԽմբագրել

 
Սոֆիա՝ Բուլղարիայի Ֆինանսական կենտրոն

Տրանսպորտային ցանցի վերակառուցման և տրանսպորտային միջոցների ավելացման շնորհիվ մեծացել է տրանսպորտի բոլոր տեսակների շրջանառությունը։ Ռուսեից դուրս եկող երկաթուղին Բուլղարիան կապում է Ռումինիայի և Ուկրաինայի հետ։ Գլխավոր նավահանգիստներն են Վառնան և Բուրգասը Սև ծովում, Ռուսեն, Սվիշտովը և Լոմը՝ Դանուբի վրա, մասնագիտացված նավահանգիստները՝ Դրուժբա նավթային նավահանգիստը Բուրգասի ծոցում, ածխի նավահանգիստը Վառնայի լճի ափին։

ԱռևտրաշրջանառությունԽմբագրել

2014 թվականին ներմուծումը կազմել է 33,56 մլրդ ԱՄՆ դոլար[155]: Ներմուծում են հիմնականում մեքենաներ և սարքվորումներ, մետաղներ, քիմիական նյութեր, պլաստմասա և հանքային նյութեր։ Արտահանումը 2014 թվականին կազմել է 29 մլրդ ԱՄՆ դոլար[155]: Արտահանության մեջ ավելացել է պատրաստի արտադրանքի բաժինը։ Արտահանվում են հագուստ, կոշիկ, երկաթ, պողպատ, մեքենաներ, սարքավորումներ և վառելիք Բուլղարիայի խոշոր առևտրական գործընկերներն են Գերմանիան, Ռուսաստանը, Իտալիան, Ռումինիան, Հունաստանը, Թուրքիան, Ֆրանսիան, Իսպանիան[155]։

ՔաղաքականությունԽմբագրել

Բուլղարիան խորհրդարանական հանրապետություն է։

Պետության ղեկավարը նախագահն է, որն ընտրվում է համընդհանուր և ուղղակի ընտրական իրավունքի հիման վրա՝ հինգ տարի ժամկետով:

Օրենսդիր իշխանության մշտապես գործող բարձրագույն մարմինը Միապալատ Ազգային ժողովն է (240 պատգամավոր), որն ընտրվում է չորս տարի ժամկետով:

 
Ազգային ժողով

Գործադիր մարմինը Նախարարների խորհուրդն է, որը բաղկացած է վարչապետից և նախարարներից:

Սահմանադրական վերահսկողության մարմինը Բուլղարիայի Սահմանադրական դատարանն է, որը կարող է չեղյալ հայտարարել հակասահմանադրական օրենքներն ու դրույթները, դատարանի որոշումները բողոքարկման ենթակա չեն։

Ընդհանուր իրավասության դատարանը բարձրագույն վճռաբեկ դատարանն է, վերաքննիչ դատարանները`վերաքննիչ դատարանները, առաջին ատյանի դատարանները՝ շրջանային դատարանները, դատական համակարգի ամենացածր մակարդակը` շրջանային դատարանները: Գերագույն վարչական դատարանը որոշվում է պետական և տեղական կառավարման բոլոր մակարդակների ենթաօրենսդրությամբ: Բարձրագույն դատական խորհուրդը որոշում է Բուլղարիայում դատարանի, դատախազության և հետաքննության մարմինների անհատական կազմը:

Քաղաքական ուժերի ընթացիկ դասավորությունԽմբագրել

2017 թվականի խորհրդարանական ընտրություններում հաղթել է Բուլղարիայի եվրոպական զարգացման համար քաղաքացիների կուսակցությունը, որը ստացել է ձայների 33,54 %-ը: Նրա առաջնորդ Բոյկո Բորիսովը գլխավորել է կոալիցիոն կառավարությունը, որում ընդգրկվել են նաև Միացյալ հայրենասերների ներկայացուցիչները: Հիմնական ընդդիմադիր կուսակցությունները՝ Բուլղարիայի սոցիալիստական կուսակցությունը (27,93 %) և Իրավունքի և ազատության շարժումը (9,24 %)[156]։

ԱրհմիություններԽմբագրել

Ամենամեծ պրոֆկենտրոնը Բուլղարիայի անկախ արհմիությունների կոնֆեդերացիան է։

Արտաքին քաղաքականություն և զինված ուժերԽմբագրել

 
Բուլղարական ՄԻԳ-29

Բուլղարիայի արտաքին կողմնորոշումը շատ դեպքերում համընկնում է եվրոպական և Հյուսիսատլանտյան քաղաքականության հիմնական ուղղությունների հետ։ Բուլղարիան Եվրոպական Միության (2007 թվականի հունվարի 1), ՆԱՏՕ-ի (2004 թվականի ապրիլի 20), Առևտրի համաշխարհային կազմակերպության (1996 թվականի դեկտեմբերի 1) և Միավորված ազգերի կազմակերպության (1955 թվականի դեկտեմբերի 14) անդամ է:

Բուլղարիայի զինված ուժերը Բուլղարիայի Հանրապետության զորքերի ամբողջություն են, որոնք նախատեսված են պետության ազատության, անկախության և տարածքային ամբողջականության պաշտպանության համար: Զինված ուժերը կազմված են հետևյալ զորատեսակներից․

  • Բուլղարիայի ցամաքային զորքեր
  • Բուլղարիայի ռազմածովային ուժեր
  • Բուլղարիայի ռազմաօդային ուժեր

Դրանք ներառում են նաև այլ զինված կազմավորումներ[157][158]

  • Ռազմական ոստիկանություն
  • Զինվորական տեղեկատվության ծառայություն
  • Զինվորական տեղագրության ծառայություն
  • Կապի և հաղորդակցության ծառայություններ
  • Ուսումնառազմական կենտրոններ
  • Ազգային գվարդիայի մաս
  • Զինված ուժերի պահեստազոր

2007 թվականի դեկտեմբերի 1-ին Բուլղարիան վերացրեց զինծառայությունը և ամբողջությամբ դարձավ պրոֆեսիոնալ բանակ։  Մինչ այդ Բուլղարիայի զինված ուժերում ժամկետային ծառայությունը 24 ամիս էր, բարձրագույն կրթություն ունեցող զորակոչիկները ծառայում էին ընդամենը 6 ամիս։ 2011 թվականի սկզբի դրությամբ Բուլղարիայի զինված ուժերը կազմում էին 31,315 կանոնավոր բանակի անձնակազմ և 303 հազար պահեստազորի, ևս 34 հազարը ծառայում էին այլ ռազմականացված ուժերում (12 հազարը սահմանային զորքերում, 4 հազարը՝ անվտանգության ոստիկանությունում և 18 հազարը որպես երկաթուղային և շինարարական զորքերի մաս[159]։ Զինված ուժերի բյուջեն կազմում է 1,23 միլիարդ լյով (ՀՆԱ-ի 1,74 %-ը)[160]։

ԱռողջապահությունԽմբագրել

2014 թվականին Բուլարիայում ծնունդը 1000 բնակչին կազմել, է 9, մահացությունը՝ 14[161]: Կյանքի Միջին տևողությունը 74 տարի է[161]։ Ժողովրդական իշխանության տարիներին Բուլղարիայում իսպառ վերացվել են մալարիան, հետադարձ և բծավոր տիֆերը, պոլիոմիելիտը, բավականին պակասել՝ որովայնային տիֆը, դիֆթերիան, պապատաչի տենդը, մանկական վարակիչ հիվանդությունները։ Համաշխարհային հռչակ են վայելում Բուլղարիայի Բարեկամություն, Ոսկյա ավազներ, Արևային ափ, Նեսեբիր, Բորովեց, Քյուսթենդիլ, Ւփսորիա, Տուզլա առողջարանները։

ԿրթությունԽմբագրել

Բուլղարիայի առաջին դպրոցները բացվել են IX դ․, լուսավորիչներ Կիրիլի և Մեֆոդիի աշակերտների կողմից։ XIII—XIV դդ․ հիմնվել են վանական բարձր տիպի դպրոցներ, որտեղ բացի աստվածաբանությունից ավանդում էին փիլիսոփայություն և բանասիրական գիտություններ։ Առաջին աշխարհիկ դպրոցը բացվել է 1835 թվականին՝ Գաբրովոյում։ 1888 թվականին Սոֆիայում հիմնվեց առաջին բարձրագույն դպրոցը։ 1947 թվականից պարտադիր դարձավ 7—15 տարեկան երեխաների ուսուցումը, 1959 թվականից՝ 8-ամյա կրթությունը։ Գործում էր 26 բուհ, այդ թվում Աոֆիայի Կլիմենտ Օխրիդսկու անվան համալսարանը, էլեկտրատեխնիկական, բժշկական, տնտեսագիտական, գյուղատնտեսական, լեռնաերկրաբանական, քիմիական-տեխնոլոգիական, ինժեներա-շինարարական ինստիտուտները։ Հարուստ գրաֆոնդ ունի Կիրիլի և Մեֆոդիի անվան ժողովրդական գրադարանը (Սոֆիա

ՄշակույթԽմբագրել

ԳրականությունԽմբագրել

Սկզբնավորվել է IX դ․ երկրորդ կեսին։ Բուլղարացի հին գրականությունը (IX— XII դդ․) եկեղեցա-ղիդակտիկական էր։ XIV դ․ վերջերից, օսմանյան լծի պայմաններում, գրականության զարգացումը մի քանի դարերի ընթացքում արգելակվել է։ XV— XVIII դդ․ հայտնի էին բարոյախոսությունների ժողովածուները՝ «դամասկինները»։ XVI դ․ սկզբին լույս տեսան բուլղարացի առաջին տպագիր գրքերը։ Բուլղարիայի ազգային վերածնունդը (XVIII դ․ 2-րդ կեսին) նպաստեց գրականության զարգացմանը։ Ազգային գրականությունը ձևավորվեց XIX դ․ 50—70-ական թթ․ ազգային-ազատագրական պայքարի ժամանակաշրջանում։ Երևան եկան նշանակալից ստեղծագործություններ՝ նվիրված 70-ական թթ․ ազգային-ազատագրական պայքարին։ 90-ական թթ․ քննադատական ռեալիզմի ծաղկման շրջանում ստեղծվեցին երգիծական գործեր։ Ռեալիստ գրողների ստեղծագործության հիմնական թեմաներից մեկը դարձավ գյուղը։ Պոեզիայում գերիշխում էր քաղաքացիական քնարերգությունը։ XIX դ․ վերջին և XX դ․ սկզբին է վերաբերում պրոլետարական գրականության ծնունդը։

Ճարտարապետություն և կերպարվեստԽմբագրել

ՃարտարապետությունԽմբագրել

Բուլղարիայի տարածքում պահպանվել են անտիկ և միջնադարյան ճարտարապետական հուշարձանների մնացորդներ։ Օսմանյան լծից ազատագրվելուց հետո (1878) սկսվել են քաղաքաշինական ծավալուն աշխատանքներ (Սոֆիա, Պլովդիվ, Վառնա)։ Երկու համաշխարհային պատերազմների միջև ընկած շրջանում ճարտարապետությունը կրել է ֆունկցիոնալիզմի և կոնստրուկտիվիզմի որոշակի ազդեցություն։ Ժողովրդական իշխանության հաստատումից (1944) հետո ճարտարապետությունը ընթանում է նոր, սոցիալիստական ուղիով։ Մեծ չափեր են ընդունել քաղաքաշինական աշխատանքները։ Կառուցվել են արդյունաբերական կենտրոններ, ստեղծվել է Սոֆիայի կենտրոնի անսամբլը՝ հրապարակների համակարգով և Գ․ Դիմիտրովի դամբարանով։

ԿերպարվեստԽմբագրել

 
Ազգային տարազով բուլղարուհի

Արվեստի ազգային ռեալիստական դպրոցը սկսել է զարգանալ Բուլղական վերածննդի շրջանում և վերելք ապրել 1878-ից։ XX դ․ 1-ին քառորդին հանդես են եկել մարտանկարիչներ և բնանկարիչներ, քաղաքական ծաղրանկարի և քանդակագործության վարպետներ։ Մի շարք գեղանկարիչներ և քանդակագործներ պատկերել են պրոլետարիատի պայքարը, նախադրյալներ ստեղծել սոցիալիստական ռեալիզմի արվեստի ձևավորման համար։ Բուլղարիայում ժողովրդա-դեմոկրատական իշխանության օրոք արվեստն ընթանում է սոցիալիստական ռեալիզմի ուղիով։ 1960-ական թթ․ գեղանկարչությանը բնորոշ է հերոսական կերպարներ ստեղծելու, էքսպրեսիվ արտահայտչականության ու դեկորատիվ գունագեղության, ինչպես և հին ազգային ավանդույթներին դիմելու ձգտումը։

ԵրաժշտությունԽմբագրել

Բուլղարիայի ժողովրդական երաժշտությունը ձևավորվել է սլավոնական ցեղերի ժողովրդական երաժշտության հիման վրա, յուրացրել Բալկանյան թերակղզու հնագույն բնակիչների, հետագայում հարևան ժողովուրդների, ինչպես և նվաճողների երաժշտական մշակույթի տարրերը։ Բուլղարական ժողովրդական երգերը հիմնականում միաձայն են։ XIX դ․ 90-ական թթ․ սկսել է զարգանալ պրոֆեսիոնալ երաժշտությունը։ Բուլղարիայի երաժշտաթատերական ստեղծագործության հիմնադիրն է Գ․ Աթանասովը, առաջին սիմֆոնիայի հեղինակը՝ Ն․ Աթանասովը։ 1920-ական թթ․ կոմպոզիտորները ստեղծագործել են բոլոր ժանրերով։ 1904 թվականին Բուլղարիայում բացվել է առաջին երաժշտական դպրոցը։ Հիմնադրվել են Բուլղական օպերային ընկերությունը, ինքնագործ երգչախմբեր միավորող՝ Բուլղարիայի ժողեվրդական երգչախմբերի միությունը (1926), աոաջին մշտական պետական սիմֆոնիկ նվագախումբը (1928)։ Գործում են (1975)՝ կոնսերվատորիա, երաժշտական ուսումնարան (5), Սոֆիայի պետական ֆիլհարմոնիան, Բուլղական ռադիոյի և հեռուստատեսության նվագախումբը Սոֆիայում, սիմֆոնիկ նվագախմբեր՝ Ռուսեում, Վառնայում, Բուրգասում, Պլովդիվում և Պլեենում, օպերային թատրոններ՝ Սոֆիայում, Ռուսեում, Վառնայում, Ստարա Զագորայում և Պլովդիվում:

ԲալետԽմբագրել

1927 թվականին բալետմայստեր Ա․ Պետրովը Սոֆիայի ժողովրդական օպերայում կազմակերպել է առաջին բալետային պրոֆեսիոնալ խումբը։ 1937 թվականին բեմադրվել է Խ․ Մանոլովի «Օձը և Ցանան» բուլղարական անդրանիկ բալետը։ Ժողովրդական դեմոկրատական կարգերի հաստատմամբ սկսվել է բուլղարական բալետային արվեստի ծաղկումը։ Սոֆիայի ժողովրդական օպերայի բալետի խումբը ստեղծագործական կապերի մեջ է խորհրդային բալետմայստերների և մանկավարժների հետ։ 1951 թվականից գործում է պետական պարարվեստի ուսումնարանը՝ դասական պարի և բուլղարական պարային ֆոլկլորի բաժիններով, 1961 թվականից Վառնայում անց է կացվում բալետի միջազգային մրցույթ։

ԹատրոնԽմբագրել

XIX դ․ վերջին և XX դ․ սկզբին Բուլղարիայում ձեավորվել է բուլղարական դերասանական արվեստի ռեալիստական ուղղությունը։ ժողովրդական դեմոկրատական կարգերի հաստատումից հետո բացվեցին նոր պրոֆեսիոնալ թատրոններ։ Սոֆիայում աշխատում են Ի․ Վազովի անվան ժողովրդական «Ծիծաղ և արցունք», դրամատիկական, ժողովրդական, բանակի, սատիրայի, երիտասարդության ժողովրդական «Սոֆիա», «Թատրոն 199», տիկնիկային կենտրոնական և այլ թատրոններ։ Թատերական արվեստի բարձրագույն ինստիտուտը հիմնադրվել է 1948 թվականին։

ԽոհանոցԽմբագրել

Բուլղարական ազգային խոհանոցը տարածված է Բուլղարիայում և Հարավարևելյան Եվրոպայի այլ երկրներում: Բուլղարական խոհանոցը նման է թուրքական և հունական խոհանոցներին: Դա պայմանավորված է երկրների նման աշխարհագրական դիրքով, ճաշատեսակների սկզբնական ընդհանրությամբ և պատմական երկարատև հարաբերություններով:

Բուլղարական խոհանոցը հիմնված է բանջարեղենի, խոտաբույսերի և մրգերի լայնորեն կիրառման վրա: Խոհանոցը հարուստ է աղցանների, տաք և սառը ապուրների բաղադրատոմսերով: Ճաշատեսակների եփման առանձնահատկությունը մեկ ժամվա ընթացքում թույլ կրակի վրա ուտելիքի ջերմային մշակումն է, ինչպես նաև ուտելիքների՝ միաժամանակ մեկ ճաշատեսակի կազմում եփվելը: Մեկ այլ առանձնահատկություն է թարմ և պահածոյացված խոտաբույսերի զանգվածային կիրառումը: Մյուս խոհանոցների հետ համեմատ՝ ուտեստներում ամենից հաճախ օգտագործում են սոխ, սխտոր, կարմիր, սև և հոտավետ պղպեղներ (բահարներ), դափնու տերև, մաղադանոս, ծիտրոն, դաղձ: Հարկ է նշել նաև, որ բուլղարական խոհանոցի ուտեստները շատ յուղալի և խմորանման են: Դա, հատկապես, վերաբերում է տաք ուտեստներին:

Ինչպես ցանկացած ազգային խոհանոցում, այնպես էլ բուլղարականում կան ուտեստներ, որոնք եփվում են հատուկ ժողովրդական, կրոնական կամ պետական տոների համար: Օրինակ՝ Ճրագալույցին բուլղարները համտեսում են պասուց տոլմա և գոճիներ (պղպեղ), Ամանորին՝ կապամա (տարատեսակ մսերով և երշիկով շոգեխաշած ուտեստ) և այլ ուտեստներ, Սուրբ Նիկոլայի տոնին (դեկտեմբերի 6)՝ ձուկ, Զատիկին՝ կոզունակ (բուլղարական հաց), Քաջության և բուլղարական բանակի տոնին (Սուրբ Գևորգի օր)՝ գառ:

ՍպորտԽմբագրել

Սպորտը Բուլղարիայում սկսել է զարգանալ 1896 թվականի Ամառային օլիմպիական խաղերին մասնակցելուց հետո, որտեղ Բուլղարիան մասնակցող 14 երկրներից մեկն էր: Բուլղարիան այնտեղ ուղարկել էր երկրի ատլետներին: Ներկայումս Բուլղարիայում ամենատարածված մարզաձևը ֆուտբոլն է: 1994 թվականին Միացյալ Նահանգներում տեղի ունեցած Ֆուտբոլի աշխարհի առաջնությունում Բուլղարիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքականն զբաղեցրել է 4-րդ հորիզոնականը: Բուլղարիան հիմնականում հաջողություններ է գրանցում ծանրամարտում, աթլետիկայում, ըմբշամարտում, բռնցքամարտում, վոլեյբոլում, սպորտային և գեղարվեստական մարմնամարզությունում, հրաձգային և թիավարական սպորտում:

2013 թվականին Բուլղարիայում կայացել է Բիաթլոնի Եվրոպայի առաջնությունը:

ԶբոսաշրջությունԽմբագրել

 
«Սուրբ Վլաս» հանգստավայր

Զբոսաշրջությունը Բուլղարիայում կազմում է երկրի Համախառն ներքին արդյունքի զգալի մասը: Զբոսաշրջիկների մեծ մասը հանգստավայր է այցելում կամ ամռանը, կամ ձմռանը` կախված եղանակից: Բուլղարիայում զբոսաշրջության զարգացման հեռանկարը հուսալից է. երկիրն ունի մշակութային և բնական տեսարժան վայրեր: 2015 թվականին «Daily Mail» լրագրում Բուլղարիայի առողջարանները համարվել են Եվրոպայի ամենաէժանագին առողջարանները: Առանցքային բուլղարական հանգստավայրերում մթերային զամբյուղի կարգն ավելի էժան է, քան Իտալիայի, Իսպանիայի և Թուրքիայի համանման առողջարաններում[162]: Բացի այդ, Բուլղարիայում ընդամենը երկու ամիս՝ հոկտեմբերը և նոյեմբերը, զբոսաշրջային չեն: Սևծովյան մարտն արդեն հաստատուն, ծաղկող ծառերով գարնան սկիզբն է, իսկ հունիսին բուլղարները մինչև սեպտեմբեր ամբողջ ուժով լողանում են Սև ծովում: Լեռնադահուկային շրջանն սկսվում է դեկտեմբերին և տևում մինչև փետրվար:

Բուլղարիայի սևծովյան ափը լողափային զբոսաշրջության տարածված վայր է: Նախկինում Բուլղարիան Արևելյան Եվրոպայի սոցիալիստական ​​երկրների համար կարևորագույն հանգստավայրերից մեկն էր: 1990-ական թվականներին տնտեսության այդ ճյուղն անկում է ապրել, բայց հիմա աճ է նկատվում: Զբոսաշրջիկների հիմնական մասը ժամանում է Արևմտյան և Արևելյան Եվրոպայի երկրներից, Սկանդինավիայից, Գերմանիայից, Ռուսաստանից, Ուկրաինայից և Մեծ Բրիտանիայից:

Առավել տարածված սևծովյան հանգստավայրեր են՝ Ալբենան, Ոսկե Ավազները, Ռիվիերան, Սուրբ Կոնստանտին և Ելենան, Օբզորը, Արևային ափը, Սոզոպոլը, Ելենիտեն, Սուրբ Վլասը:

Հանքաջրային առողջարաններ են՝ Վելինգրադը, Սանդանսկին, Հիսարը, Պավել Բանյան, Նարեչենսկի Բանին, Վիրշեցը:

Լեռնադահուկային հանգստավայրեր են՝ Բանսկոն, Բորովեցը, Պամպորովոն, Վիտոշան:

Լեռնադահուկային, ինչպես նաև սևծովյան հանգստավայրերում կատարվում է հյուրանոցային բազայի և լեռնային ինֆրակառուցվածքի ակտիվ թարմացում: Կառուցվում են նոր ուղեգծեր, տեղադրվում են ժամանակակից վերելակներ (օրինակ՝ Doppelmayer): Հանգստավայրերն, ընդհանուր առմամբ, ունեն փոքր երկարությամբ ուղեգծեր, գերակշռում են միջին և ցածր բարդությունների լանջերը, ինչով Բուլղարիան զիջում է ալպիական հայտնի վայրերին: 2008 թվականի մարտին Բանսկոյում տղամարդկանց համար անցկացվել է լանջից արագորեն իջնելու եվրոպական մրցաշար:

Ըստ Ազգային վիճակագրական ինստիտուտի տվյալների՝ 2016 թվականին 10 604 396 մարդ հանգստի և էքսկուրսիայի նպատակով այցելել է Բուլղարիա[163]: Նրանք բաշխվել են ըստ երկրների. այսպիսով (բերված բոլոր թվերը 100 000+ են)՝

Հայերը ԲուլղարիայումԽմբագրել

Բուլղար և հայ ժողովուրդների միջև փոխհարաբերություններ եղել են տակավին 5-րդ դարում, երբ 451 թվականի Ավարայրի ճակատամարտից հետո որոշ հայ իշխաններ, խույս տալով պարսիկների հետապնդումներից, իրենց զորքերով հեռացան Հայաստանից և հաստատվեցին Բալկանյան թերակղզում։ 13-17-րդ դարերում մոնղոլական ու թուրքական արշավանքների հետևանքով հայերի նոր գաղթ տեղի ունեցավ դեպի Բուլղարիա։ 1800 թվականին Բուլղարիայի քաղաքային հայ բնակչությունը շուրջ 10 հազար էր, արդեն դարավերջին՝ մոտ 15 հազար։ Հայերի թիվը ===== Բուլղարիայում զգալիորեն ավելացավ 1890-ական թվականներին՝ Օսմանյան Թուրքիայում հայերի զանգվածային կոտորածներից հետո։ Հանրահայտ են բուլղար հայտնի բանաստեղծ Պեյս Յավորովի արձագանքն այդ կոտորածներին և նրա «Հայեր» բանաստեղծությունը։ Հայերը մեծ մասամբ արհեստավորներ էին, կային նաև բժիշկներ, իրավաբաններ, ճարտարագետներ, պետական պաշտոնյաներ։ Բուլղարահայերն անմասն չէին նաև թուրքական լծի դեմ բուլղար ժողովրդի մղած դարավոր պայքարին, իսկ 1912–1913 թվականների Բալկանյան պատերազմներում Գարեգին Նժդեհի և Անդրանիկի հայ կամավորների մի հատուկ վաշտ մասնակցում էր Թուրքիայի դեմ մարտերին։ Բուլղարահայերից շատերն աչքի ընկան նաև բուլղար ժողովրդի մղած հակամիապետական ու հակաֆաշիստական պայքարում։ Բուլղարիայում գործել են հայկական դպրոցներ, հասարակական-քաղաքական կազմակերպություններ, մշակութային միություններ, լույս են ընծայվել բազմաթիվ թերթեր։ 1946 թվականին մոտ 6 հազար բուլղարահայեր հայրենադարձվեցին։ 1990 թվականին կոմունիստական վարչակարգի տապալումից հետո ազգային զարթոնքի ժամանակաշրջան է սկսվել նաև բուլղարահայ համայնքի կյանքում։ 1990 թվականից հիմնվել են նոր միություններ ու կազմակերպություններ, վերաբացվել են հայկական վարժարանները, լույս են տեսնում հայերեն-բուլղարերեն շաբաթաթերթեր։ Հայաստանյայց առաքելական եկեղեցու Բուլղարիայի թեմը կազմավորվել է 19-րդ դարում։ Առաջնորդանիստը Սոֆիայի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին է։ Ներկայումս Բուլղարիայում բնակվում է 15–20 հազար հայ, հիմնականում Պլովդիվ, Սոֆիա, Վառնա, Բուրգաս և Ռուսե քաղաքներում։

ՆշումներԽմբագրել

  1. Գնչուների պաշտոնական թիվը ներայիս բնակչության հետ համեմատած կարող է ավելի քիչ լինել:

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. Атлас мира: Максимально подробная информация / Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов. — Москва: АСТ, 2017. — С. 25. — 96 с. — ISBN 978-5-17-10261-4
  2. «Field listing: Area»։ The World Factbook։ Central Intelligence Agency։ Վերցված է 9 October 2018 
  3. NSI Census data, 2018
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 «Report for Selected Countries and Subjects (Bulgaria)»։ International Monetary Fund։ Վերցված է 6 July 2019 
  5. Հովհաննես Բարսեղյան (2006)։ «Աշխարհագրական անունների հայերեն տառադարձության մասին որոշում»։ Տերմինաբանական և ուղղագրական տեղեկատու։ Երևան: 9-րդ հրաշալիք։ էջ 47։ ISBN 99941-56-03-9 
  6. «Census results: population by residence, ethnic group and age»։ National Statistical Institute of Bulgaria։ 2011։ Արխիվացված է օրիգինալից 2 June 2012-ին։ Վերցված է 20 July 2018 
  7. «НСИ: Преброяването от 2011 г. е сгрешено, нужно е ново» [NSI: The 2011 census is incorrect, a new one needed] (Bulgarian)։ Vesti։ 25 March 2014։ Վերցված է 22 July 2018 
  8. Dimitrova Eliana (25 March 2014)։ «Скандални твърдения за неточности в преброяването през 2011 г.» [Scandalous claims of inaccuracies in the 2011 census] (Bulgarian)։ Bulgarian National Television։ Վերցված է 22 July 2018 
  9. «Interactive Infographic of the World’s Best Countries»։ Newsweek.com։ օգոստոսի 15, 2010։ Վերցված է 2011 թ․ հուլիսի 24 
  10. Penin Rumen (2007)։ Природна география на България [Natural Geography of Bulgaria] (Bulgarian)։ Bulvest 2000։ էջ 18։ ISBN 978-954-18-0546-6 
  11. «Country comparison: Area»։ The World Factbook։ Central Intelligence Agency։ Վերցված է 4 December 2011 
  12. Eurostat — Tables, Graphs and Maps Interface (TGM) table
  13. Hope Kerin (11 January 2018)։ «Bulgaria battles to stop its brain drain»։ The Financial Times։ Վերցված է 7 September 2018։ «But a sharp decline in the quality of state healthcare and high poverty rates—42% of the population are at risk of poverty in old age, according to Eurostat—gives Bulgaria the second-lowest life expectancy in the EU after Lithuania.» 
  14. «Bulgaria Second National Communication»։ United Nations Framework Convention on Climate Change։ Վերցված է 9 October 2018 
  15. «Характеристика на флората и растителността на България»։ Bulgarian-Swiss Program For Biodiversity։ Վերցված է 21 March 2013 
  16. «Overview of direct democratic instruments in Bulgaria»։ Navigator to Direct Democracy։ Արխիվացված է օրիգինալից 16 January 2014-ին։ Վերցված է 25 July 2018 
  17. BSP elected Gen. Radev as a presidential candidate with 99 votes, Bulgarian National Radio, Radio "Sofia", August 17, 2016
  18. BSP officially nominated gen. Rumen Radev for the presidential elections, "Dnevnik", August 17, 2016
  19. ABR officially nominated gen. Rumen Radev for the presidential elections too, BNT, August 17, 2016
  20. «Archived copy»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2014-10-13-ին։ Վերցված է 2014-10-07 
  21. «Архивированная копия»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2011-10-04-ին։ Վերցված է 2011-07-22 
  22. 22,0 22,1 22,2 22,3 22,4 22,5 Բուլղարիայի Տնտեսության ճյուղային կառուցվածք
  23. Report for Selected Countries and Subjects
  24. 24,0 24,1 24,2 24,3 Chen, 2012
  25. Petersen Leif Inge Ree (2013)։ Siege Warfare and Military Organization in the Successor States (400–800 AD): Byzantium, the West and Islam։ Brill։ էջ 369։ ISBN 978-9004254466 
  26. Chronographus anni 354. Cap. XV. Liber generationis. Monumenta Germaniae Historia. Auctor. Antiquissimi, t. Х1, р. 105.
  27. Dobrev, Petar. «Езикът на Аспаруховите и Куберовите българи». 1995. (բուլղ.)
  28. Bakalov, Georgi. Малко известни факти от историята на древните българи. Part 1 & Part 2. (բուլղ.)
  29. Bowersock Glen W. (1999)։ Late Antiquity: a Guide to the Postclassical World։ Harvard University Press։ էջ 354։ ISBN 978-0674511736 
  30. Bowersock, Glen W. & al. Late Antiquity: a Guide to the Postclassical World, p. 354. Harvard University Press, 1999. 0-674-51173-5
  31. Petersen Leif Inge Ree (2013)։ Siege Warfare and Military Organization in the Successor States (400–800 AD): Byzantium, the West and Islam։ Brill։ էջ 369։ ISBN 978-9004254466 
  32. Golden, 1992
  33. Karataty, Osman. In Search of the Lost Tribe: the Origins and Making of the Croatian Nation, p. 28.
  34. Charnock, Richard Stephen: Local Etymology: A Derivative Dictionary of Geographical Names. - London: Houlston and Wright, 1859. - P. 50.
  35. Chronographus anni 354. Cap. XV. Liber generationis. Monumenta Germaniae Historia. Auctor. Antiquissimi, t. Х1, р. 105.
  36. Rodwell Dennis (2007)։ Conservation and Sustainability in Historic cities։ Blackwell Publishing։ էջ 19։ ISBN 1405126566 
  37. Allcock John B.։ «Balkans»։ Encyclopædia Britannica։ Վերցված է 16 August 2018 
  38. Ashley James R. (1998)։ The Macedonian Empire: The Era of Warfare Under Philip II and Alexander the Great, 359–323 B.C։ McFarland & Company, Inc.։ էջեր 139–140։ ISBN 978-0786419180 
  39. MacDermott, 1998
  40. Detrez Raymond (2014)։ Historical Dictionary of Bulgaria։ Rowman & Littlefield։ էջ 5։ ISBN 978-1442241794 
  41. Parry Ken, ed. (2010)։ The Blackwell Companion to Eastern Christianity։ Wiley-Blackwell։ էջ 48։ ISBN 978-1444333619։ «The conquest of the Balkans and the rise of the Bulgarian Empire was not a disaster for the indigenous population and its material and spiritual culture. The settlers and the local Romanized or semi-Romanized Thraco-Illyrian Christians influenced each other's way of life and socio-economic organization, as well as each other's cultures, language and religious outlook.» 
  42. Wolfram Herwig (1990)։ History of the Goths։ University of California Press։ էջ 8։ ISBN 978-0520069831 
  43. Gagarin Michael, ed. (2010)։ The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome 1։ Oxford University Press։ էջ 55։ ISBN 978-0-19-517072-6 
  44. O Hogain Daithi (2002)։ The Celts: A History։ The Boydell Press։ էջեր 69–71։ ISBN 978-0851159232 
  45. Kidner Frank (2013)։ Making Europe: The Story of the West։ Cengage Learning։ էջ 57։ ISBN 978-1111841317 
  46. Roisman, 2011
  47. Nagle D. Brendan (2006)։ Readings in Greek History: Sources and Interpretations։ Oxford University Press։ էջ 230։ ISBN 978-0199978458։ «However, one of the Thracian tribes, the Odrysians, succeeded in unifying the Thracians and creating a powerful state» 
  48. Vlasto Alexis P. (1970)։ The Entry of the Slavs Into Christendom: An Introduction to the Medieval History of the Slavs։ Cambridge University Press։ էջ 157։ ISBN 978-0521074599 
  49. «Krum»։ Encyclopædia Britannica։ Վերցված է 28 July 2018 
  50. Bell John D.։ «The Spread of Christianity»։ Encyclopædia Britannica։ Վերցված է 28 July 2018 
  51. 51,0 51,1 Crampton, 2007
  52. Bell John D.։ «Reign of Simeon I»։ Encyclopædia Britannica։ Վերցված է 28 July 2018։ «Bulgaria's conversion had a political dimension, for it contributed both to the growth of central authority and to the merging of Bulgars and Slavs into a unified Bulgarian people.» 
  53. Browning Robert (1975)։ Byzantium and Bulgaria։ Temple Smith։ էջեր 194–195։ ISBN 978-0520026704 
  54. Crampton, 1987
  55. Scylitzae Ioannis (1973)։ Synopsis Historiarum։ Corpus Fontium Byzantiae Historiae (De Gruyter)։ էջ 457։ ISBN 978-3-11-002285-8 
  56. «Samuel»։ Encyclopædia Britannica։ Վերցված է 20 January 2012 
  57. Ostrogorsky Georgije (1969)։ History of the Byzantine State։ Rutgers University Press։ էջ 311։ ISBN 978-0813511986 
  58. Cameron Averil (2006)։ The Byzantines։ Blackwell Publishing։ էջ 170։ ISBN 978-1-4051-9833-2 
  59. «Reminiscence from Days of Liberation*»։ Novinite։ 3 March 2011։ Վերցված է 20 December 2011 
  60. «Shipka Pass»։ Encyclopædia Britannica։ Վերցված է 18 August 2018 
  61. Fishman Joshua A. (2010)։ Handbook of Language and Ethnic Identity: Disciplinary and Regional Perspectives։ Oxford University Press։ էջ 276։ ISBN 978-0195374926։ Վերցված է 30 September 2018։ «There were almost no remnants of a Bulgarian ethnic identity; the population defined itself as Christians, according to the Ottoman system of millets, that is, communities of religious beliefs. The first attempts to define a Bulgarian ethnicity started at the beginning of the 19th century.» 
  62. Roudometof Victor, Robertson Roland (2001)։ Nationalism, Globalization, and Orthodoxy: The Social Origins of Ethnic Conflict in the Balkans։ Greenwood Publishing Group։ էջեր 68–71։ ISBN 978-0313319495 
  63. Дуйчев, И. С. Обзор болгарских работ 1945—1958 гг. по изучению древнерусской литературы и русско-болгарских литературных связей XI—XVII вв.. — С. 592.
  64. Vásáry, István. Cumans and Tatars: Oriental Military in the Pre-Ottoman Balkans, 1185—1365. — Cambridge University Press, 2005. — С. 166.
  65. Bell John D.։ «Bulgaria – Second Bulgarian Empire»։ Encyclopædia Britannica։ Վերցված է 27 July 2018 
  66. John Van Antwerp Fine, The Late Medieval Balkans: A Critical Survey from the Late Twelfth Century to the Ottoman Conquest, University of Michigan Press, 1994, 0472082604, p. 425.
  67. Kenrick Donald (2004)։ Gypsies, from the Ganges to the Thames։ University of Hertfordshire Press։ էջ 45։ ISBN 1902806239 
  68. Bourchier James (1911)։ «History of Bulgaria»։ Encyclopædia Britannica։ Վերցված է 9 December 2011 
  69. Boia Lucian (1972)։ Romania: Borderland of Europe։ էջ 62 
  70. Detrez Raymond (2008)։ Europe and the Historical Legacies in the Balkans։ Peter Lang Publishers։ էջ 36։ ISBN 978-9052013749 
  71. Kolarz Walter (1972)։ Myths and Realities in Eastern Europe։ Kennikat Press։ էջ 217։ ISBN 0804616000 
  72. «Encyclopædia Britannica: Vlach»։ Վերցված է 20 September 2011 
  73. "Letters by the Latin Emperor Henry" in LIBI, vol. IV, Bulgarian Academy of Sciences, Sofia, p. 15
  74. "Letters by the Latin Emperor Henry" in LIBI, vol. IV, Bulgarian Academy of Sciences, Sofia, p. 16
  75. Kǎnev Petǎr (2002)։ «Religion in Bulgaria after 1989»։ South-East Europe Review (1): 81 
  76. «S. Runciman - A history of the First Bulgarian empire - Index»։ Promacedonia.org։ Վերցված է 2018-05-05 
  77. Karloukovski Vassil։ «V. Zlatarski - Istorija 1 A - Index»։ promacedonia.org 
  78. The Balkans: From Constantinople to Communism by D. Hupchick, page 89
  79. A Concise History Of Bulgaria, Cambridge Concise Histories, R. J. Crampton, Cambridge University Press, 2005, 0521616379, p. 28.
  80. The Late Medieval Balkans: A Critical Survey from the Late Twelfth Century to the Ottoman Conquest, John Van Antwerp Fine, University of Michigan Press, 1994, 0472082604, pp. 423-425.
  81. The Balkans: From Constantinople to Communism by D. Hupchick, page 88
  82. «Reminiscence from Days of Liberation*»։ Novinite։ 3 March 2011։ Վերցված է 20 December 2011 
  83. «Shipka Pass»։ Encyclopædia Britannica։ Վերցված է 18 August 2018 
  84. Г. Г. Литаврин. Краткая история Болгарии. М. Наука. 1987 год
  85. Bell John D.։ «Bulgaria – Ottoman administration»։ Encyclopædia Britannica։ Վերցված է 20 October 2012 
  86. Bell John D.։ «Bulgaria – Ottoman rule»։ Encyclopædia Britannica։ Վերցված է 21 December 2011։ «The Bulgarian nobility was destroyed—its members either perished, fled, or accepted Islam and Turkicization—and the peasantry was enserfed to Turkish masters.» 
  87. DEVŞİRME USULÜ - ACEMİ OĞLANLAR OCAĞI MÜESSESESİ - article about devshirme method (in Turkish)
  88. Minkov Anton (2004)։ Conversion to Islam in the Balkans: Kisve Bahası – Petitions and Ottoman Social Life, 1670–1730։ Brill։ էջ 193։ ISBN 978-9004135765 
  89. Jireček K.J. (1876)։ Geschichte der Bulgaren [History of the Bulgarians] (German)։ Nachdr. d. Ausg. Prag։ էջ 88։ ISBN 978-3487064086 
  90. The preaching of Islam: a history of the propagation of the Muslim faith By Sir Thomas Walker Arnold, pg. 135-144
  91. Papoulia, B.D., Ursprung und Wesen der “knabenlese” im Osmanischen Reich. München, 1963 (in German, title means 'origin and nature of the 'boy harvest' in the Ottoman Empire)
  92. Guineva Maria (10 October 2011)։ «Old Town Sozopol – Bulgaria's ‘Rescued’ Miracle and Its Modern Day Saviors»։ Novinite։ Վերցված է 16 November 2018 
  93. Akcam, Taner. A Shameful Act: The Armenian Genocide and the Question of Turkish Responsibility. New York: Metropolitan Books, 2006 p. 24 ISBN 0-8050-7932-7
  94. Petrov Petar. Fateful centuries for the Bulgarian ethnicity (in Bulgarian). Sofia, 1975
  95. A Guide to Ottoman Bulgaria by Dimana Trankova, Anthony Georgieff and Professor Hristo Matanov; published by Vagabond Media, Sofia, 2011
  96. Carvalho Joaquim (2007)։ Religion and Power in Europe: Conflict and Convergence։ Edizioni Plus։ էջ 261։ ISBN 978-8884924643 
  97. website on the Ottoman Empire - original German version; here its Janissary page
  98. Fishman Joshua A. (2010)։ Handbook of Language and Ethnic Identity: Disciplinary and Regional Perspectives։ Oxford University Press։ էջ 276։ ISBN 978-0195374926։ Վերցված է 30 September 2018։ «There were almost no remnants of a Bulgarian ethnic identity; the population defined itself as Christians, according to the Ottoman system of millets, that is, communities of religious beliefs. The first attempts to define a Bulgarian ethnicity started at the beginning of the 19th century.» 
  99. Roudometof Victor, Robertson Roland (2001)։ Nationalism, Globalization, and Orthodoxy: The Social Origins of Ethnic Conflict in the Balkans։ Greenwood Publishing Group։ էջեր 68–71։ ISBN 978-0313319495 
  100. Hildo Bos and Jim Forest, ed. (1999)։ For the Peace from Above: an Orthodox Resource Book on War, Peace and Nationalism։ Syndesmos 
  101. Detrez Raymond (2008)։ Europe and the Historical Legacies in the Balkans։ Peter Lang Publishers։ էջ 36։ ISBN 978-9052013749 
  102. Կայսրությունից մինչև իշխանություն․ պատերազմներ ընդդեմ Օսմանյան կայսրության՝ Բուլղարական իշխանություն
  103. Բուլղարական իշխանությունը օտարի լծից անկախ
  104. Pearson Raymond (25 September 2014)։ «The Longman Companion to European Nationalism 1789-1920»։ Routledge։ Վերցված է 15 October 2017 – via Google Books 
  105. Miller-Yianni Martin (20 May 2010)։ «Bulgarian History - A Concise Account»։ Lulu.com։ Վերցված է 15 October 2017 – via Google Books 
  106. Blamires Cyprian (2006)։ World Fascism: A Historical Encyclopedia։ ABC-CLIO։ էջ 107։ ISBN 978-1576079409։ «The "Greater Bulgaria" re-established in March 1878 on the lines of the medieval Bulgarian empire after liberation from Turkish rule did not last long.» 
  107. «On March 3 Bulgaria celebrates National Liberation Day»։ Radio Bulgaria։ 3 March 2017։ Վերցված է 24 February 2019 
  108. «Timeline: Bulgaria – A chronology of key events»։ BBC News։ 6 May 2010։ Վերցված է 20 December 2011 
  109. Pinon Rene (1913)։ L'Europe et la Jeune Turquie: Les Aspects Nouveaux de la Question d'Orient [Europe and Young Turkey: The new aspects of the Eastern Question] (French)։ Perrin et cie։ էջ 411։ ISBN 978-1-144-41381-9։ «On a dit souvent de la Bulgarie qu'elle est la Prusse des Balkans» 
  110. Tucker Spencer C, Wood Laura (1996)։ The European Powers in the First World War: An Encyclopedia։ Taylor & Francis։ էջ 173։ ISBN 978-0815303992 
  111. Broadberry Stephen, Klein Alexander (8 February 2008)։ «Aggregate and Per Capita GDP in Europe, 1870–2000: Continental, Regional and National Data with Changing Boundaries»։ Centre for Economic Policy Research։ էջ 18։ Արխիվացված է օրիգինալից 22 June 2012-ին։ Վերցված է 24 May 2012 
  112. Crampton. Bulgaria, Oxford history of modern Europe. Oxford University Press, 2007, pg.205.
  113. Bulgarian Economy during the wars 1912–1918.
  114. 114,0 114,1 Tucker (1996), p. 151.
  115. Crampton. Bulgaria, Oxford history of modern Europe. Oxford University Press, 2007, pg.203.
  116. (Erickson 2001, էջեր 20)
  117. (Erickson 2001, էջեր 91)
  118. Crampton. Bulgaria, Oxford history of modern Europe. Oxford University Press, 2007, pg.206.
  119. Crampton, pg.139
  120. Dunan. L'été bulgare, notes d'un témoin- juil-let-Octobre 1915 (1917)
  121. Crampton, pg.143
  122. Урланис Б. Ц. Войны и народонаселение Европы. — Москва: Издательство социально-экономической литературы, 1960. — P. 174. — 565 p.
  123. За балканскими фронтами Первой мировой войны / отв. ред. В. Н. Виноградов. М., издательство «Индрик», 2002. стр.371
  124. Урланис Б. Ц. Войны и народонаселение Европы. — Москва: Издательство социально-экономической литературы, 1960. — P. 164. — 565 p.
  125. Р. Эрнест Дюпюи, Тревор Н. Дюпюи. Всемирная история войн (в 4-х тт.). книга 3 (1800—1925). СПб., М., «Полигон — АСТ», 1998. стр.943
  126. Урланис Б. Ц. Войны и народонаселение Европы. — Москва: Издательство социально-экономической литературы, 1960. — P. 179. — 565 p.
  127. В. В. Александров. Новейшая история стран Европы и Америки, 1918—1945. Учебное пособие для студентов исторических факультетов. — М.: Высшая школа, 1986. — с. 250—251.
  128. РГВА. Ф.1362k, Оп. 1, Д. 1, 2, 5-6, 23-24, 57-60, 77, 79, 94-95.
  129. Р. Эрнест Дюпюи, Тревор Н. Дюпюи. Всемирная история войн (в 4-х тт.). Книга 4 (1925—1997). — СПб.-М.: Полигон; АСТ, 1998. — с. 64
  130. В. К. Волков. Мюнхенский сговор и балканские страны. М., «Наука», 1978. стр.75
  131. Историография новой и новейшей истории стран Европы и Америки. / редколл., отв. ред. И. С. Галкина. М., изд-во Московского университета, 1968. стр.207
  132. Освободительная миссия советских вооружённых сил на Балканах / отв. ред. д. ист. н. А. Г. Хорьков. М., «Наука», 1989. с. 39.
  133. Plaut J. E. (2000)։ «1. The Bulgarian Occupation Zone" in "1941–1944: The Occupation of Greece and the Deportation of the Jews»։ Greek Jewry in the 20th Century, 1912–1983: Patterns of Jewish Survival in the Greek Provinces Before and After the Holocaust։ Fairleigh Dickinson University Press։ էջեր 54–57։ ISBN 978-0-8386-3911-5 
  134. Jozo Tomasevich, War and Revolution in Yugoslavia: 1941 - 1945, Volume 2, Stanford University Press, 2002, 0804779244, p. 196.
  135. K. Featherstone, D. et al., The Last Ottomans: The Muslim Minority of Greece 1940-1949, Springer, 2011, 0230294650, p. 83.
  136. R. J. Crampton Cambridge University Press, 1997, A Concise History of Bulgaria, p. 181
  137. Marietta Stankova, Anthem Press, 2015, Bulgaria in British Foreign Policy, 1943–1949, pp. 63-64
  138. Robert Bideleux, Ian Jeffries, Routledge, 2007, The Balkans: A Post-Communist History, p. 84
  139. 139,0 139,1 В. Д. Дементьев. Освободительная миссия Советской Армии. М., Воениздат, 1984. с. 13.
  140. Dimitrov Božidar (1994)։ «Bulgaria during World War II»։ Bulgaria: illustrated history։ Sofia: Borina։ ISBN 954-500-044-9։ Արխիվացված է օրիգինալից 2007-02-03-ին 
  141. Делев Петър (2006)։ «51. България в годините на Втората световна война»։ История и цивилизация за 11. клас (Bulgarian)։ Труд, Сирма 
  142. «Изборът между Сталин и Хитлер. Избор няма»։ Българите и България (Bulgarian)։ Ministry of Foreign Affairs of Bulgaria, Trud, Sirma։ 2005։ Արխիվացված է օրիգինալից 2006-09-07-ին 
  143. Castellan Georges (1999)։ История на Балканите XIV–XX век (Bulgarian)։ trans. Лиляна Цанева։ Пловдив: Хермес։ էջեր 459–463, 476–477։ ISBN 954-459-901-0 
  144. Р. Эрнест Дюпюи, Тревор Н. Дюпюи. Всемирная история войн (в 4 тт.). Книга 4 (1925-1997). СПб., М., «Полигон - АСТ», 1998. с. 304.
  145. Molina Lucas, Carlos Caballero (October 2006)։ Panzer IV: El puño de la Wehrmacht (Spanish)։ Valladolid, Spain: AFEditores։ ISBN 84-96016-81-1 
  146. Hitler's new disorder: the Second World War in Yugoslavia, Stevan K. Pavlowitch, Columbia University Press, 2008, 0-231-70050-4, pp. 238-240.
  147. Doyle Hilary, Tom Jentz (2001)։ Panzerkampfwagen IV Ausf. G, H and J 1942-45։ Oxford, United Kingdom: Osprey։ ISBN 1-84176-183-4 
    • Griehl, Manfred (2001). Junker Ju 87 Stuka. London/Stuttgart: Airlife Publishing/Motorbuch. 1-84037-198-6
  148. Matte, Robert G. Bulgaria: Unhappy Satellite. // Military Review. — July 1963. — Vol. 43 — No. 7.
  149. ГЕРБ: Победата ни кара да сме партия на целия народ(բուլղ.)
  150. Denkzettel für die Sozialisten(գերմ.)
  151. «Георгий Коларов: Болгария - война в левом лагере и объединение правых против Турции - Новости Балкан - ИА REGNUM»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2014-03-07-ին։ Վերցված է 2014-03-04 
  152. Georgiev Ognyan (2017-03-27)։ «Bulgaria’s Borisov is Back — But Coalition May be Shaky»։ Politico։ Վերցված է 2017-03-27 
  153. Բուլղարիայի Բնակչություն
  154. Բուլղարիայի Ուրբանիզացիան
  155. 155,0 155,1 155,2 Բուլղարիայի Առևտրաշրջանառություն
  156. Georgiev Ognyan (2017-03-27)։ «Bulgaria’s Borisov is Back — But Coalition May be Shaky»։ Politico։ Վերցված է 2017-03-27 
  157. В. Гомельский. Служба военной полиции Республики Болгария // «Зарубежное военное обозрение», № 10 (787), октябрь 2012. с. 49—52.
  158. «Lex.bg - Закони, правилници, конституция, кодекси, държавен вестник, правилници по прилагане»։ Վերցված է 2013-04-11 
  159. Вооружённые силы зарубежных стран // «Зарубежное военное обозрение», № 7 (772), 2011, с. 69.
  160. «Архивированная копия»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-03-12-ին։ Վերցված է 2013-04-08 
  161. 161,0 161,1 Բուլղարիայի Առողջապահություն
  162. «Курорты Болгарии названы самыми недорогими в Европе»։ 2015-04-29 
  163. «Посещения на чужденци в България по месеци и по страни»։ Национален статистически институт։ 17 марта 2017։ Վերցված է 19 марта 2017 

ԳրականությունԽմբագրել

Արտաքին հղումներԽմբագրել