Բացել գլխավոր ցանկը

Սաուդյան Արաբիա (/ˌsɔːdi əˈrbiə/ ( ), /ˌs-/ ( ); արաբ․՝ السعودية‎‎ as-Saʿūdīyah), պաշտոնապես հայտնի է որպես Սաուդյան Արաբիայի թագավորություն (KSA; արաբ․՝ المملكة العربية السعودية‎‎ al-Mamlakah ʿArabīyah as-Saʿūdīyah, pronunciation ), պետություն Արևմտյան Ասիայում, որը գրավում է Արաբական թերակղզու մեծ մասը: Սաուդյան Արաբիան Միջին Արևելքի ինքնիշխան ամենամեծ պետությունն է 2,150,000կմ² տարածքով, իսկ Արաբական աշխարհում երկրորդ ամենամեծ պետությունն է՝ իր մեծությամբ զիջելով միայն Ալժիրին, Ասիայում հինգերորդն է, իսկ աշխարհում՝ 12-րդը: Սաուդյան Արաբիան հյուսիսից սահմանակից է Հորդանանին և Իրաքին, հյուսիս-արևելքից՝ Քուվեյթին, արևելքից՝ Կատարին, Բահրեյնին և Արաբական Միացյալ Էմիրություններին, հարավ-արևելքից՝ Օմանին և հարավից՝ Եմենին. Սաուդյան Արաբիան Իսրայելից և Եգիպտոսից բաժանվում է Աքաբայի ծոցով: Սաուդյան Արաբիան միակ պետությունն է, որն ունի ափամերձ շրջաններ և՛ Կարմիր ծովի մոտակայքում, և՛ Պարսից ծոցի, իսկ նրա տարածքի մեծ մասը կազմված է չոր անապատային հողերից, հարթավայրերից և լեռներից: 2018 թվականի հոկտեմբերի տվյալներով Սաուդյան Արաբիայի տնտեսությունը Միջին Արևելքում ամենամեծն է, իսկ աշխարհում՝ 18-րդը[6]: Սաուդյան Արաբիայի բնակչության մեծամասնությունը երիտասարդներ են՝ 33.4 միլիոն բնակչության 50%-ը կազմում են մինչև 25 տարեկանները[7]:

المملكة العربية السعوديةno
al-Mamlakah al-ʿArabīyah as-Saʿūdīyah
Սաուդյան Արաբիայի թագավորություն
Սաուդյան Արաբիա դրոշ
Դրոշ
Սաուդյան Արաբիա զինանշանը
Զինանշան
Նշանաբան՝
لا إله إلا الله، محمد رسول الله
'Lā ʾilāha ʾillāl–lāh, Muhammadun rasūl allāh'
«Չկա այլ աստված Ալլահից բացի, իսկ Մուհամմադը նրա առաքյալն է»[1][Ն 1]: (Շահադա)
Ազգային օրհներգ՝
النشيد الوطني السعودي
"an-Našīd al-Waṭanī as-Saʻūdī"
«Սաուդյան Արաբիայի ազգային օրհներգ»



Սաուդյան Արաբիա դիրքը
ՄայրաքաղաքԱլ-Ռիադ
Ամենամեծ քաղաք Ալ-Ռիադ
Պետական լեզուներ արաբերեն
Կառավարում Ունիտար պետություն, իսլամական պետություն, բացարձակ միապետություն[3]
 -  Սաուդյան Արաբիայի թագավոր Սալման Բին Աբդուլ Ազիզ Ալ-Սաուդ
 -  Սաուդյան Արաբիայի թագաժառանգ Մուհամմադ իբն Սալման ալ Սաուդ
Հիմնադրում
 -  Թագավորության հիմնադրում 1932 թվականի սեպտեմբերի 23 
 -  ՄԱԿ-ի անդամակցություն 1945 թվականի հոկտեմբերի 24 
 -  Ներկայիս սահմանադրություն 1992 թվականի հունվարի 31 
 -  Ճանաչում 1927 թվականի մայիսի 20 
 -  Թագավորության միավորում 1932 թվականի սեպտեմբերի 23 
Տարածք
 -  Ընդհանուր 2,149,690[4] կմ²  (12-րդ)
 -  Ջրային (%) 0.7
Բնակչություն
 -  2018 նախահաշիվը 33,000,000[5]  (40-րդ)
 -  Խտություն 15 /կմ² (216-րդ)
38.8 /մղոն²
ՀՆԱ (ԳՀ) 2019 գնահատում
 -  Ընդհանուր $1.924 տրիլիոն[6] (14-րդ)
 -  Մեկ շնչի հաշվով $56,817[6] (12-րդ)
ՀՆԱ (անվանական) 2019 գնահատում
 -  Ընդհանուր $762.259 միլիարդ[6] (18-րդ)
 -  Մեկ շնչի հաշվով $22,507[6] (35-րդ)
ՄԶՀ (2017) 0.853 (38-րդ)
Արժույթ Սաուդյան ռիյալ (SAR)
Ժամային գոտի AST (UTC+3)
 -  Ամռանը (DST)  (UTC+3)
Ազգային դոմեն .sa
Հեռախոսային կոդ +966
Սաուդյան Արաբիան 1914 թվականին

Սաուդյան Արաբիայի ներկայիս տարածքը հնագույն բազմաթիվ մշակույթների և քաղաքակրթությունների օրրանն է եղել: Սաուդյան Արաբիայի նախապատմությունը պահպանել է մարդկության ամենավաղ գործունեության հետքերը[8]: Աշխարհի երկրորդ ամենամեծ կրոնը[9]՝ իսլամը, ծագել է ժամանակակից Սաուդյան Արաբիայի տարածքում: 7-րդ դարի սկզբներին իսլամի մարգարե Մուհամմադը համախմբել է Արաբիայի ժողովրդին և ստեղծել իսլամական կրոնական մեկ ընդհանրություն[10]: 632 թվականին նրա մահից հետո Մուհամմադի հետևորդները արագորեն ընդարձակել են մուսուլմանական վերահսկողության տակ գտնվող տիրույթների սահմանները, որը դուրս է եկել Արաբաիայի տարածքից՝ մի քանի տասնամյակների ընթացքում ընդգրկելով լայնածավալ տիրույթներ (արևմուտքում Պիրենեյան թերակղզուց մինչև արևելքում ժամանակակից Պակիստան): Արաբական արքայատոհմերը, որոնք ձևավորվել են ժամանակակից Սաուդյան Արաբիայում, հիմնադրել են Ռաշիդունների (632–661), Օմայյանների (661–750), Աբբասյանների (750–1517) և Ֆաթիմյանների (909–1171) խալիֆայությունները, ինչպես նաև բազմաթիվ այլ արքայատոհմեր Ասիայում, Աֆրիկայում և Եվրոպայում[11][12][13][14][15]:

Ներկայիս Սաուդյան Արաբիայի տարածքը կազմված է 4 հիմնական շրջաններից՝ Հիջազ, Նաջդ և Արևելյան Արաբիայի (Ալ-Ահսա) և Հարավային Արաբիայի (Ասիր) որոշ հատվածներ[16]: Սաուդյան Արաբիայի թագավորությունը հիմնադրվել է 1932 թվականին իբն Սաուդի կողմից: 1902 թվականին սկսված արշավանքների արդյունքում գրավելով Ռիադը՝ իր ընտանիքի նախնիների՝ Սաուդների տունը, նա կարողացել է միավորել 4 շրջանները մեկ պետության կազմում: Այդ օրից ի վեր Սաուդյան Արաբիան եղել է իսլամիստական բռնապետները կողմից ժառանգաբար ղեկավարող ամբողջատիրական բացարձակ միապետություն[17][18]: Սուննի իսլամի ծայրահեղ պահպանողական վահաբիական կրոնական շարժումը եղել է «Սաուդական մշակույթի գերիիշխող տարրը», որի համաշխարհային տարածումը ֆինանսավորվում է գազի և նավթի առևտրով[17][18]: Սաուդյան Արաբիան հաճախ նաև կոչվում է «Երկու սրբազան մզկիթների երկիր»՝ նկատի ունենալով ալ-Հարամ մզկիթը Մեքքայում և ան-Նաբավի մզկիթը Մադինայում, որոնք երկուսն էլ իսլամի սրբազան վայրերից են: Պետության պաշտոնական լեզուն արաբերենն է:

Նավթը հայտնաբերվել է 1938 թվականի մարտի 3-ին, որին հաջորդել են Արևելյան նահանգում մի շարք այլ հայտնագործություններ[19]: Այդ օրից ի վեր Սաուդյան Արաբիան դարձել է աշխարհում երկրորդ ամենախոշոր նավթարդյունահանող (զիջելով ԱՄՆ-ին) և աշխարհի ամենամեծ նավթ արտահանող պետությունը՝ իր վերահսկողության տակ ունենալով աշխարհում երկորդ ամենամեծ նավթային պաշարները և 6-րդ ամենամեծ գազային պաշարները[20]: Թագավորությունը համարվում է Համաշխարհային բանկի բարձր եկամուտ ունեցող պետություն իր Մարդկային զարգացման ինդեքսով[21] և միակ արաբական պետություն է, որը Մեծ քսանյակի խոշոր տնտեսություններից մեկն է[22]: Պետությունները բազմաթիվ պատճառներով քննադատության առարկա է դարձել՝ կանանց նկատմամբ վերաբերմունքը, հաճախ արտադատական մահապատիժը, պետության կողմից հովանավորվող խտրականությունը կրոնական փոքրամասնությունների և աթեիստների նկատմամբ, Եմենի քաղաքացիական պատերազմում իր դերակատարումը, իսլամական ահաբեկիչների հովանավորությունը և շարիաթական օրենքների ծայրահեղական մեկնաբանությունը[23][24][25][26][27][28][29]: Որպես բացարձակ միապետությունը[30][31]՝ թագավորությունն ունի աշխարհի երրորդ ամենաբարձր ռազմական ծախսերը[32][33] և, ըստ Ստոկհոլմի միջազգային խաղաղության հետազոտությունների ինստիտուտի, 2010-2014 թվականների ընթացքում Սաուդյան Արաբիան աշխարհում երկրորդ ամենաշատ զենք ներկրող պետությունն է[34]: Սաուդյան Արաբիան համարվում է տարածաշրջանային հզոր ուժ[35]: Պարսից ծոցի համագործակցության խորհրդի հետ մեկտեղ այն նաև Իսլամական կոնֆերանս կազմակերպության և Նավթ արտահանող երկրների կազմակերպության ակտիվ անդամ է[36]:

Բովանդակություն

ԾագումնաբանությունԽմբագրել

Հիջազի և Նաջդի թագավորությունների միավորումից հետո 1932 թվականի սեպտեմբերի 23-ին արքայական հրովարտակով Աբդուլազիզ աս-Սաուդի (Իբն Սաուդ) կողմից ստեղծված նոր պետությունը կոչվել է al-Mamlakah al-ʻArabīyah as-Suʻūdīyah (արաբ․՝ المملكة العربية السعودية)։ Չնայած արաբերեն այս անունը թարգմանվում է «Սաուդյան Արաբիայի թագավորություն»[37], սակայն այն բառացիորեն նշանակում է «Սաուդյան արաբական թագավորություն»[38] կամ «Արաբ Սաուդական թագավորություն»[39]։

Սաուդ բառը ծագում է պետության արաբերեն անվան աս-Սուուդիյահ մասից, որը նիսբա անունով հայտնի ածականի մի տեսակ է, որը ձևավորվում է Սաուդական արքայական ընտանիքի տոհմական անունից՝ աս-Սաուդ (արաբ․՝ آل سعود‎‎): Սրանով յուրահատուկ իմաստ է հաղորդվում, որով, փաստորեն, ստացվում է, որ պետությունը արքայական ընտանիքի սեփականությունն է[40][41]: Աս-Սաուդը արաբերեն անուն է, որը ձևավորվում է նախնու անվանն Ալ ավելացնելով, որը նշանակում է «ինչ-որ մեկի ընտանիք» կամ «ինչ-որ մեկի տուն»[42]: Աս-Սաուդի պարագայում այս նախնին 18-րդ դարում արքայատոհմի հիմնադիր Մուհամմադ բին Սաուդն է[43]:

ՊատմությունԽմբագրել

ՆախապատմությունԽմբագրել

Որոշ տվյալների համաձայն Արաբական թերակղզին բնակեցված է եղել 125 հազար տարի առաջ[44]: Այժմ տեսակետ կա, որ առաջին ժամանակակից մարդիկ, ովքեր շարժվել են Ասիայով արևելք, հեռացել են Աֆրիկայից շուրջ 75 հազար տարի առաջ՝ կտրելով Բաբ էլ-Մանդեբի նեղուցը, որը միավորում է Աֆրիկայի հրվանդանը և Արաբիան[45]: Արաբական թերակղզին դիտարկվում է որպես հոմինինների էվոլյուցիայի և տարածման հիմնական կենտրոն։ Անթրոպոգենի ժամանակաշրջանում Արաբիան ծայրահեղ անկայունության շրջան է անցել, որը հանգեցրել է ժողովրդագրական և էվոլուցիոն խիստ փոփոխությունների։ Արաբիան հարուստ է Ստորին պալեոլիթի շրջանի նմուշներով և Օլդվանի նման վայրերի քանակը շրջանում ցույց են տալիս այն կարևոր դերը, որ Արաբիան խաղացել է Եվրասիայի՝ հոմինինների վաղ գաղութացման մեջ[46]։

 
Մարդակերպ ստելա (մ․թ․ա․ 4-րդ հազարամյակ), ավազաքար, 57x27 սմ, Էլ-Մաաքիր-Քարյաթ ալ-Քաֆա (Ազգային թանգարան, Ռիադ)

Նեոլիթի ժամանակաշրջանում հանրահայտ մշակույթները, ինչպես օրինակ ալ-Մագարը, որի կենտրոնը ժամանակակից հարավարևմտյան Նաջդն է, ծաղկում ապրեցին։ Ալ-Մագարը մարդկային մտքի և ձեռագործական հմտությունների մեջ «նեոլիթական հեղափոխություն» կարող է համարվել[47]։ Մշակույթը բնորոշվում է մի շարք հատկանիշներով՝ աշխարհում կենդանիների առաջին լայնամասշտաբ ընտելացումը, մասնավորապես ձիերի, նեոլիթական շրջանում կատարվել է հենց այստեղ[48]։ Բացի ձիերից, այլ կենդանիներ ևս՝ ոչխար, այծ, շուն, հատկապես սալյուկի ցեղի, ջայլամ, բազե և ձուկ, հայտնաբերվել են քարե արձանների և ժայռապատկերների տեսքով։ Ալ-Մագարի արձանները կառուցված էին տեղական քարից, և դրանք, թվում է, թե տեղադրված են կենտրոնական շինությունների վրա, որոնք կարող են բնակիչների համար հասարակական կամ կրոնական նշանակություն ունենալ։

2017 թվականի նոյեմբերին հարավարևմտյան Սաուդյան Արաբիայի բլրոտ շրջան Շուվայմիսում հայտնաբերվել են որսորդական պատկերներ, որոնք ցույց են տալիս ընտելացված շների, որոնք նման են քանանական շանը և ունեն ձգափոկեր։ Այս ժայռապատկերները 8000 տարվա պատմություն ունեն և համարվում են աշխարհում շների ամենահին պատկերումները[49]։

Մ․թ․ա․ 4-րդ հազարամյակի վերջին Արաբիան թևակոխել է բրոնզե դարը կատարված կտրուկ փոփոխություններից․ մետաղները լայնորեն օգտագործվում էին, և այս ժամանակաշրջանը բնորոշվում էր իր երկու մետր բարձրությամբ գերեզմաններով, որին աստիճանաբար հետևել են բազմաթիվ տաճարները, որոնք ներառում էին նաև ճարտարապետական առանձին շինություններ, որոնք ներկված էին կարմիր[50]։

Նախաիսլամական շրջանԽմբագրել

 
Երկրպագող ծառայի արձանը (մ․թ․ա․ 2500 թվական), բարձրությամբ մեկ մետր է, որն ավելին է, քան միջագետքյան կամ հարապպական ամենաբարձր արձանները[51]։

Դոսարիայում հայտնաբերված խեցեղենի ուսումնասիրությունների արդյունքում կարծիք է ստեղծվել, որ Սաուդյան Արաբիայում վաղ նստակյաց մշակույթները եղել են դեռևս Ուբայդիների ժամանակաշրջանում: Այս հայտնագործության սկզբնական հետազոտություններից եզրակացվել է, որ Սաուդյան Արաբիայի արևելյան շրջանները եղել են Միջագետքի վաղ շրջանի բնակիչների հայրենիքը և ավելին՝ շումերների նախահայրենիքը: Սակայն Ջոան Օութսի նման հետազոտողները հնարավորություն են ունեցել տեսնել ուբայդիական շրջանի շերտերը Արաբիայի արևելքում և արդյունքում եզրակացրել են, որ այդ շերտերը ուբայդիական շրջանի վերջին երկու փուլերն են ներկայացնում, մինչդեռ բավականին շատ օրինակներ դասակարգվել են որպես ուբայդիական 3-րդ կամ ուբայդիական 2-րդ շրջանների նմուշներ: Ուստի այն տեսակետը, որ Սաուդյան Արաբիայի գաղութարարները գաղթել են դեպի հարավային Միջագետք և հիմնադրել տարածաշրջանի առաջին նստակյաց մշակույթը, հերքվել է[52]:

Կլիմայական փոփոխությունները և սկսված անապատացման գործընթացը վերջ են դրել վերաբնակեցման այս փուլին, քանի որ հնագիտական շատ քիչ փաստեր կան դրան հաջորդող հազարամյակների վերաբերյալ[53]: Վերաբնակեցման շրջանը վերսկսվել է Դիլմունի ժամանակաշրջանում՝ 3-րդ հազարամյակի սկբներին: Ուրուկից պահպանված արձանագրությունները վերաբերում են մի վայրի, որը կոչվում էր Դիլմուն. այն որոշ դեպքերում ասոցացվել է պղնձի հետ, և ավելի ուշ շրջանում հանդիսացել է փայտանյութի աղբյուր, որն արտահանվել է Միջագետքի հյուսիս: Մի շարք գիտնականներ առաջարկել են այն տեսակետը, որ Դիլմունը սկզբնապես եղել է Սաուդյան Արաբիայի արևելյան նահանգ, որը կապված է եղել դիլմունների խոշոր բնակավայրերի՝ Ումմ ան-Նուսիի և Ում առ-Ռամադի, ինչպես նաև ափամերձ Թարութի հետ: Շատ հավանական է, որ Թարութի կզղզին եղել է Սիլմունի մայրաքաղաքը և հիմնական նավահանգիստը[51]: Միջագետքյան մակագրված կավե տախտակները առաջարկում են, որ Դիլմունի վաղ շրջանում գոյություն է ունեցել հիերարխիական յուրահատուկ քաղաքական կառուցվածք: 1966 թվականին Թարութում կատարված հողային աշխատանքները բացահայտել են յուրօրինակ արձաններ, որոնք դիլմունիթների ժամանակաշրջանին են պատկանում (մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակի կեսեր): Արձանը կառուցված է եղել Դիլմունի գեղարվեստական սկզբունքների վրա միջագետքյան ուժեղ ազդեցությամբ[51]:

Մինչև մ.թ.ա. 2200 թվականը անհայտ պատճառներով Դիլմունի կենտրոնը տեղափոխվել է Թարութից և նույնիսկ Սաուդյան Արաբիայից դեպի Բահրեյն: Արդյունքում առաջին անգամ Բահրեյնում հայտնվել են զարգացած բնակավայրեր, որտեղ հայտնաբերվել են տաճարային համալիրներ և հազարավոր գերեզմանաթմբեր, որոնք թվագրվում էին հենց այդ շրջանով[51]:

 
Մարական 5 թագավորների սպանությունը Իսրայելի կողմից (1728 թվականի Figures de la Bible նկարազարդում)

Ավելի ուշ բրոնզի դարում Սաուդյան Արաբիայի հյուսիսարևմտյան հատվածում գտնվող և պատմականորեն արձանագրված մարդիկ ու հողերը փաստագրված են Աստվածաշնչում։ Մարաստանը, որի կենտրոնը Թաբուքում էր, ձգվել է հյուսիսում Վադի Արաբիայից մինչև հարավ՝ ալ-Վեջդ[54]։ Մարաստանը մայրաքաղաքը Քուրայահն է[55]․ այն կազմված է 35 հեկտար տարած ընդգրկող ամրացված միջնաբերդից, իսկ դրանից ներքև գտնվում է 15 հեկտար տարածքով պարսպապատ բնակավայրը։ Մայրաքաղաքում բնակվել է ավելիք քան 10-12 հազար մարդ[56]։ Մարաստանցիները նկարագրված են աստվածաշնչյան երկու խոշոր իրադարձություններում, որոնք վերաբերում են Մարաստանի հետ Իսրայելի երկու պատերազմներին, որոնք տեղի են ունեցել մ․թ․ա․ 11-րդ դարի սկզբին։ Քաղաքականապես ներկայացվում է, որ մարաստանցիները 5 թագավորների կողմից (Էվի, Ռեքեմ, Ցուր, Հուր և Ռեբա) ղեկավարվող կառույցը ապակենտրոնացրել են, պարզ է դառնում, որ անունները մարական կարևոր բնակավայրերի տեղանուններ են[57]։ Տարածված տեսակետ է, որ մարերը ներկայացրել են ցեղերի համադաշնություն, որի նստակյաց հատվածը հաստատվել է Հիջազում, մինչդեռ քոչվոր հատվածները արածացրել են իրենց կենդանիներին այնպիսի հեռավոր տարածքներում, ինչպիսին Պաղեստինն է, և նույնիսկ երբեմն կողոպուտներ են կատարել[58]։ Քոչվոր մարերը ուղտերի ընտելացման մեջ եղել են իր առաջիններից մեկը, որը հնարավորություն է տվել երթևեկել տարածաշրջանի բարդ տեղանքում[58]։
Մ․թ․ա․ 7-րդ դարի սկզբներին Արաբիայի հյուսիսարևմտյան թատերաբեմում ձևավորվել է մի նոր թագավորություն։ Այն սկզբում Դեդանի շեյխությունն էր, իսկ ավելի ուշ վերածվել է Լիհյան ցեղի թագավորության[59]։ Պետական ղեկավարի՝ Լիհյանի թագավորի մասին ամենավաղ հիշատակումը թվագրվում է մ․թ․ա․ 6-րդ դարի կեսերով[60]։ Թագավորության փոփոխության արդյունքում Դեդանը փոքրիկ քաղաք-պետությունից, որի իշխանությունը տարածվում էր միայն քաղաքի պաիսպներից ներս, վերածվել է հսկայական տիրույթներ ընդգրկող թագավորության, որն էլ Լիհյան քաղաքակրթության գագաթնակետն է եղել[59]։ Երրորդ պետությունը եղել է մ․թ․ա․ 3-րդ դարի սկզբին, որի ընթացքում տնտեսական բում է եղել հյուսիսի և հարավի միջև, որով էլ Լիհյանը վերածվել է քարավանային ճանապարհի վրա իր ռազմավարական դիրքով ազդեցիկ ուժ[61]։

 
Ալ-Ուլայից հսկայական արձան (մ․թ․ա․ 6-4-րդ դարի), որն ունի Լիհյանի թագավորության ճարտարապետությանը բնորոշ տարրեր․ օրիգինալ արձանը սպիտակ է ներկված եղել։

Լիհյանը հզոր և լավ կազմակերպված արաբական հնագույն թագավորություն էր, որը տնտեսական և մշակութային կարևոր դերակատարում ուներ Արաբական թերակղզու հյուսիսարևմտյան շրջանում[62]։ Լիհյանի թագավորությունը ձգվում էր հարավում Յասրիբից մինչև հյուսիսում Լևանտ[63]։ Պատմականորեն Աքաբայի ծոցը կոչվել է Լիհյանի ծոց։ Սա Լիհյանի ունեցած հսկայական ազդեցության ապացույցն է[64]։

Մ․թ․ա․ շուրջ 65 թվականին Հեգրայի գրավումից և Թայմա ու մ․թ․ա․ 9 թվականին Դեդան մայրաքաղաքի արշավից հետո լիհյանները հայտնվել են նաբաթեացիների տիրապետության տակ։ Արաբիայի հյուսիսում բավականին շատ տիրույթներ են եղել նաբաթեացիների տիրապետության տակ մինչև Հռոմեական կայսրության կողմից դրանց գրավումը։

Միջնադար և իսլամի վերելքԽմբագրել

Իսլամի ի հայտ գալուց կարճ ժամանակ առաջ Սաուդյան Արաբիայի մեծ մասը, բացի առևտրային բնակավայրերից (օրինակ՝ Մեքքան և Մադինան), բնակեցված է եղել քոչվոր անասնապահ ցեղային խմբերով[65]։ Իսլամի առաքյալ Մուհամմադը ծնվել է Մեքքայում մոտավորապես 571 թվականին։ 7-րդ դարի սկզբին Մուհամմադը միավորել է թերակղզու տարբեր ցեղերի և ստեղծել իսլամական մեկ ընդհանուր կրոնական միություն[10]։ 632 թվականին իր մահից հետո իր հետևորդները արագորեն ընդարձակել են մուսուլմանական ղեկավարության տիրապետության տակ գտնվող տիրույթները նաև Արաբիայի սահմաններից դուրս՝ մի քանի տասնամյակի ընթացքում գրավելով աննախադեպ հսկայական տարածքներ (արևմուտքում Պիրենեյան թերակղզուց մինչև արևելքում ներկայիս Պակիստան)։ Արաբիան շուտով վերածվեց մուսուլմանական աշխարհի քաղաքականապես ծայրամասային շրջան, քանի որ ուշադրությունը կենտրոնացավ ավելի ընդարձակ և նոր նվաճված տարածքների վրա[10]։

Արաբական դինաստիաները, որոնք ծագել են ժամանակակից Սաուդյան Արաբիայում և մասնավորապես Հիջազում, հիմնադրել են Ռաշիդուն (632–661), Օմայյան (661–750), Աբբասյան (750–1517) և Ֆաթիմյան (909–1171) խալիֆայությունները[11][12][13][14][15]։

 
Իր հզորության գագաթնակետին Օմայյան խալիֆայությունը (661–750) ընդգրկել է (4,300,000 մ²i)[66] տարածք 62 միլիոն բնակչությամբ ( աշխարհի բնակչության 29%-ը),[67]․ այն պատմության մեջ ամենամեծ կայսրություններից մեկն է եղել թե՛ բնակչության թվով, թե՛ տարածքով։ Այն շատ ավելի մեծ է եղել, քան պատմության մեջ ցանկացած այլ կայսրություն։

10-րդ դարից մինչև 20-րդ դարը Մեքքան և Մադինան եղել են արաբ տեղական կառավարչի՝ Մեքքայի շերիֆի վերահսկողության տակ, սակայն հիմնականում շարիֆը ենթարկվում էր Բաղդադում, Կահիրեում կամ Կ․Պոլսում հիմնված իսլամական կայսրություններից մեկին։ Այն շրջանները, որոնց վրա էլ ստեղծվել է Սաուդյան Արաբիան, հետ է դարձել ավանդական ցեղային կառավարման[68][69]։

 
Բադրի ճակատամարտ, 624 թվականի մարտի 13։

Գրեթե ողջ 10-րդ դարի ընթացքում իսմայիլական շիա քարմաթիանները եղել են Պարսից ծոցի ամենահզոր ուժը։ 930 թվականին նրանք կողոպտել են Մեքքան՝ անարգելով մուսուլմանական աշխարհը, մասնավորապես գողացել են Սև քարը[70]։ 1077-1078 թվականներին Աբդուլլահ բին Ալի Ալ Ույունի անունով արաբ շեյխը Մեծ սելջուկյան կայսրության աջակցությամբ պարտության է մատնել քարմաթիաններին Բահրեյնում և ալ-Հասայում, որից հետո էլ հիմք է դրել Ույունների դինաստիային[71][72]։ Ույունների էմիրությունը ավելի ուշ նվաճողական արշավանքների արդյունքում ձգվել է Նադջից մինչև Սիրիական անապատ[73]։ 1253 թվականին նրանք գահընկեց են արվել Ուսֆուրիդների կողմից[74]։ Ուսֆուրիդների իշխանությունը թուլացել է այն բանից հետո, երբ 1320 թվականին Հորմուզի պարսիկ կառավարիչները գրավել են Բահրեյն ու Կատիֆը[75]։ 14-րդ դարում Հորմուզի վասալները՝ Ջարվանիդների շիական դինաստիան իր ղեկավարության տակ է վերցրել Արաբիայի արևելյան շրջանները[76][77]։ 15-րդ դարում Ջաբրիդները գահընկեց են արել Ջարվանիդներին և եկել իշխանության։ Դրանից հետո երկու տասնամյակ նրանք բախումներ են ունեցել Հորմուզի հետ տարածաշրջանում տնտեսական եկամտի համար մինչև 1507 թվականին համաձայնվել են հարկ վճարել[76]։ Ալ-Մունթաֆիք ցեղը ավլի ուշ գրավել է տարածաշրջանը և դարձել օսմանյան սյուզերեն իշխանություն։ 17-րդ դարում խալիդ ցեղը ապստամբել է նրանց դեմ և վերցրել վերահսկողությունն իր ձեռքը[78]։ Նրանց իշխանությունը իր հզորության գագաթնակետին տարածվում էր Իրաքից Օման, և ավելի ուշ նրանք ևս հայտնվել են օսմանյան տիրապետության տակ[79][80]։

Օսմանյան ՀիջազԽմբագրել

16-րդ դարում օսմանցիները կարողացել են իրենց կայսրությանը կցել նաև Կարմիր ծովն ու Պարսից ծոցը (Հիջազ, Ասիր և Ալ-Ահսա) և այդ տարածքի վրա իրենց ինքնիշխանությունը հաստատել։ Նպատակն էր խանգարել պորտուգալական փորձերը՝ հարձակվելու Կարմիր ծովի (հետևաբար նաև Հիջազը) և Հնդկական օվկիանոսի վրա[81]։ Այս տարածքների նկատմամբ օսմանյան վերահսկողության մակարդակը տարբերվել է հաջորդ 4 դարերի ընթացքում՝ պայմանավորված կայսրության կենտրոնական իշխանության հզորությամբ և թուլությամբ[82][83]։

Սաուդական դինաստիայի հիմնադրումԽմբագրել

 
Արաբական թերակղզին 1914 թվականին

Սաուդական արքայական ընտանիքի, որը հայտնի է աս-Սաուդ անունով, ծագումը տեղի է ունեցել Նաջդում՝ կենտրոնական Արաբիայում, 1744 թվականին, երբ դինաստիայի հիմնադիր Մուհամմադ բին Սաուդը միավորել է իր ուժերը կրոնական առաջնորդ Մուհամմադ իբն Աբդ ալ-Վահաբիի[84]՝ Վահաբիական շարժման հիմնադրի հետ (վահաբիականությունը սուննի իսլամի խիստ մաքրակրոն ուղղություն է)[85]։ 18-րդ դարում ձևավորված այս դաշինքը դարձել է գաղափարախոսական հենարան սաուդական արշավանքների համար և շարունակում է այսօր էլ մնալ Սաուդյան Արաբիայի դինաստիական կառավարման հիմքը[86]։

Սաուդական առաջին պետությունը ստեղծվել է 1744 թվականին Ռիադի տարածքում, որը արագորեն ընդարձակվել է և կարճ ժամանակում իր տիրապետության տակ առել Սաուդյան Արաբիայի ողջ տարածքը[87]՝ 1802 թվականին գրավելով Քերբելան և 1803 թվականին՝ Մեքքան, սակայն այն ոչնչացվել է 1818 թվականին Եգիպտոսի օսմանյան փոխարքա Մուհամմադ Ալի փաշայի կողմից[88]։ Սաուդական ավելի փոքր երկրորդ պետությունը գտնվում էր հիմնականում Նաջդում և ստեղծվել էր 1824 թվականին։ 19-րդ դարի ընթացքում աս-Սաուդը պայքարել է մեկ այլ արաբական իշխող ընտանիքի՝ առ-Ռաշիդի հետ՝ Սաուդյան Արաբիայի տիրույթների համար։ Մինչև 891 թվականը առ-Ռաշիդը հաղթանակ է տարել, իսկ աս-Սաուդը վտարվել է Քուվեյթ[68]։

20-րդ դարի սկզբին Օսմանյան կայսրությունը շարունակում էր իր գերիշխանությունը պահպանել թերակղզու մեծ մասի վրա։ Արաբիան ղեկավարում էին ամենատարբեր ցեղերի առաջնորդները[89][90], իսկ Մեքքայի շերիֆը նախապատվություն էր տալիս և իշխում էր Հիջազի վրա[91]։ 1902 թվականին Աբդուլ Ռահմանի որդի Աբդուլ Ազիզը, ով հետագայում հայտնի է դարջել Իբն Սաուդ անունով, վերագրավել է Ռիադը՝ աս-Սաուդներին հետ բերելով Նաջդ[68]։ Իբն Սաուդը ստացել է իխվանի՝ Ֆայսալ ալ-Դավիշի կողմից ղեկավարվող և վահաբիականությունից ոգեշնչված ցեղային զորքի աջակցությունը, որը 1912 թվականին իր հիմնադրումից հետո արագորեն աճել է[92]։ 1913 թվականին վերջիններիս օգնությամբ Իբն Սաուդը կարողացել է օսմանցիներից խլել ալ-Ահսան։

 
Աբդուլազիզ իբն Սաուդը՝ Սաուդյան Արաբիայի հիմնադիր հայրն ու առաջին թագավորը։

1916 թվականին Մեծ Բրիտանիայի (որը Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ կռվում էր օսմանցիների դեմ) աջակցությամբ և խրախուսմամբ Մեքքայի շերիֆ Հուսեյն բին Ալին ղեկավարել է պանարաբական ապստամբություն, որն ուղղված էր Օսմանյան կայսրության դեմ, և նպատակն էր ստեղծել մեկ միասնական արաբական պետություն[93]։ Չնայած 1916-1918 թվականների Արաբական ապստամբությունը ձախողվել է՝ Անտանտի պետությունների հաղթանակը Առաջին համաշխարհային պատերազմում պատճառ է դարձել Օսմանյան կայսրության վերացմանն ու Արաբիայում նրանց վերահսկողության դադարեցմանը[94]։

Իբն Սաուդը խուսափել է Արաբական ապստամբությանը մասնակցելուց և դրա փոխարեն շարունակել է իր պայքարը առ-Ռաշիդների հետ։ Վերջինիս վերջնական պարտությունից հետո 1921 թվականին նա ստացել է Նաջդի սուլթան տիտղոսը։ Իխվանի աջակցությամբ 1924-1925 թվականներին նա կարողացել է գրավել Հիջազը, իսկ 1926 թվականի հունվարի 10-ին իրեն հռչակել է Հիջազի թագավոր[95]։ Մեկ տարի անց նա ավելացրել է նաև Նաջդի թագավոր տիտղոսը։ Հաջորդ 5 տարիների ընթացքում նա կառավարել է իր երկու թագավորություններում՝ դիտարկելով դրանք անջատ միավորներ[68]։

Հիջազի գրավումից հետո իխվանի առաջնորդները սկսել են վահաբիական տիրույթներն ընդարձակել դեպի բրիտանական պրոտեկտորատ Տրանսհորդանան, Իրաք և Քուվեյթ և սկսել են հարձակումներ գործել այս տիրույթների վրա։ Սա հանդիպել է Իբն Սաուդի դիմադրությանը, քանի որ նա դիտարկում էր այս գործողությունները՝ որպես Մեծ Բրիտանիայի հետ անմիջական հակամարտության վտանգ։ Միևնույն ժամանակ իխվան զորքերը սկսել են անհանգստություն ցույց տալ՝ կապված Իբն Սաուդի ներքին քաղաքականության հետ, որը սկսել էր մեծ տեղ հատկացնել արդիականացմանը և երկրում ոչ մուսուլման օտարերկրացիների թվաքանակի աճին։ Արդյունքում նրանք դուրս են եկել Իբն Սաուդի դեմ և երկու տարվա պայքարից հետո 1929 թվականին Սաբիլայի ճակատամարտում պարտություն են կրել․ այստեղ սպանվել են նաև նրանց առաջնորդները[96]։ 1932 թվականի սեպտեմբերի 23-ին Հիջազի և Նաջդի երկու թագավորությունները միավորվել են՝ իբրև մեկ միասնական Սաուդյան Արաբիայի թագավորություն[68], և այս օրը այսօր համարվում է ազգային տոն՝ Սաուդական ազգային օր[97]։

Միավորումից հետոԽմբագրել

Նոր թագավորությունը հենվում էր գյուղատնտեսությունից և ուխտագնացությունից ստացվող սահմանափակ եկամուտի վրա[98]։ 1938 թվականին Պարսից ծոցի երկայնքով ալ-Ահսա շրջանում հայտնաբերվել են նավթային մեծաքանակ պաշարներ, և 1941 թվականին ԱՄՆ-ի կողմից ղեկավարվող Արամկոյի (Արաբ-ամերիկյան նավթային ընկերություն) վերահսկողությամբ նավթարդյունաբերությունը սկսեց զարգանալ։ Նավթը Սաուդյան Արաբիային ապահովել է տնտեսական զարգացմամբ և ամբողջ աշխարհում քաղաքական կարևոր լծակներով[68]։

 
Սաուդյան Արաբիայի քաղաքական քարտեզ

Մշակութային կյանքն արագորեն զարգացում է ապրել, մասնավորապես Հիջազում, որը այդ ժամանակ թերթերի և ռադիոյի կենտրոնն էր։ Սակայն օտարերկրյա նավթարդյունաբերության մեջ աշխատողների աճող ներհոսքը պատճառ է դարձել այլատյացության հակումների ձևավորման։ Միևնույն ժամանակ կառավարությունը դարձել է ավելի շատ վատնող և շռայլ։ Մինչև 1950-ական թվականները այս ամենի պատճառով սաուդական կառավարությունը ստիպված է եղել այլ երկրներից մեծաքանակ պարտքեր անել[68]։

1953 թվականին Սաուդը իր հոր մահից հետո հաջորդել է նրան՝ դառնալով Սաուդյան Արաբիայի թագավոր մինչև 1964 թվականը, երբ նա գահընկեց է արվել հօգուտ իր խորթ եղբայր Ֆայսալի։ Սրա համար պատճառ են դարձել անդադար թշնամությունն ու կասկածը Սաուդի կարողությունների վերաբերյալ։ 1972 թվականին Սաուդյան Արաբիան կարողացել է իր հսկողության տակ վերցնել Արամկոյի 20%-ը, որով էլ սաուդական նավթի վրա ԱՄՆ վերահսկողությունը նվազել է։

1973 թվականին Սաուդյան Արաբիան նավթային բոյկոտ է սկսել Արևմուտքի պետությունների դեմ, որոնք աջակցում էին Իսրայելին Եգիպտոսի և Սիրիայի դեմ մղկվող Արաբա-իսրայելական պատերազմում[68]։ 1975 թվականին Ֆայսալը սպանվել է իր զարմիկ արքայազն Ֆայսալ բին Մուսայիդի կողմից, որից հետո գահը ստացել է նրա խորթ եղբայր Խալիդ թագավորը[99]։  

 
Սաուդյան Արաբիայի վարչական շրջաններն ու ճանապարհային քարտեզը։

Մինչև 1976 թվականը Սաուդյան Արաբիան աշխարհում ամենամեծ նավթարդյունաբերողն էր[100]։ Խալիդի կառավարման շրջանում երկրում տնտեսական և հասարակական զգալի զարգացումներ են տեղի ունենում, փոփոխվում են ենթակառուցվածքներն ու կրթական համակարգը[68], արտաքին քաղաքականության մեջ սերտ հարաբերություններ են զարգացվում ԱՄՆ-ի հետ[99]։ 1979 թվականին տեղի ունեցած երկու իրադարձություններ անհանգստություն են առաջացրել կառավարության ներսում[101] և ազդեցություն են ունեցել սաուդական արտաքին և ներքին քաղաքականության վրա։ Առաջինը Իրանի իսլամական հեղափոխությունն էր։ Վախ կար, որ երկրի Արևելյան նահանգի (որը նաև նավթահորերի շրջանն է) շիա փոքրամասնությունը կարող է ապստամբել իրանական կրոնամետների ազդեցությամբ։ Այս շրջանում տեղի են ունեցել մի շարք հակակառավարական ապստամբություններ, օրինակ՝ 1979 թվականի Քաթիֆի ապստամբությունը[102]։

Երկրորդ իրադարձությունը իսլամական ծայրահեղականների կողմից Մեքքայում Մեծ մզկիթի գրավումն էր։ Զինյալները, ովքեր մասնակցում էին այս գործողությանը, զայրացած էին սաուդական կառավարության կաշառակերության և ոչ իսլամական բնույթի վրա[102]։ 10 օր անց, սակայն, կառավարությունը կարողացել է հետ գրավել մզկիթը, իսկ զինյալները մահապատժի են ենթարկվել։ Որպես արդյունք՝ արքայական ընտանիքը ավելի շատ տեղ է հատկացրել կրոնական ավանդույթներին և սոցիալական նորմերին (օրինակ՝ կինոթատրոններ փակելը) և մեծացրել է ուլեմայի դերը կառավարությունում[103]։ Սակայն այս ամենը հաջողություն չի ունեցել, քանի որ իսլամիզմը շարունակել է աճել ու հզորանալ[104]։

1980 թվականին Սաուդյան Արաբիան գնել է Արամկոյի ամերիկյան բաժնետոմսերը[105]։

1982 թվականի հունիսին Խալիդ թագավորը մահացել է կաթվածից։ Նրան հաջորդել է եղբայրը՝ Ֆահդը, ով 1986 թվականին իր անվանն ավելացրել է «Երկու սուրբ մզկիթների պահապան» տիտղոսը՝ ի պատասխան մի շարք ֆունդամենտալիստների, ովքեր խուսափում էին օգտագործել «մեծություն» բառը Ալլահից բացի որևէ մեկին դիմելիս։ Ֆահդը շարունակել է զարգացնել ԱՄՆ-ի հետ սերտ հարաբերությունները և մեծացրել է ԱՄՆ-ից և Մեծ Բրիտանիայից ռազմատեխնիկայի առևտուրը[68]։

 
Ֆայսալ Բին Աբդուլ Ազիզ Ալ-Սաուդը

Նավթից ստացվող ահռելի եկամուտները սկսում էին ավելի մեծ ազդեցություն ունենալ սաուդական հասարակության վրա։ Սրան հետևել է տեխնիկական (բայց ոչ մշակութային) արդիականացումը, կրթության հանրայնացումը, ուրբանիզացիան և նոր ԶԼՄ-ների ստեղծումը։ Սա և օտարերկրյա աշխատողների թվաքանակի աճը ավելի մեծ ազդեցություն են ունեցլ սաուդական ավանդական նորմերի և արժեքների վրա։ Չնայած երկրի հասարակական և տնտեսական կյանքում զգալի փոփոխություններ են տեղի ունեցել՝ քաղաքական իշխանությունը շարունակել է մնալ արքայական ընտանիքի մենաշնորհը[68]՝ հանգեցնելով շատ սաուդների դժգոհությանը, ովքեր սկսել էին մտածել կառավարությունում ավելի մեծ ներկայացվածության մասին[106]։

1980-ական թվականներին Սաուդյան Արաբիան ծախսել է 25 միլիարդ դոլար Իրան-իրաքյան պատերազմում Սադամ Հուսեյնին աջակցելու համար[107]։ Սակայն Սաոդյան Արաբիան դատապարտել է 1990 թվականին Իրաքի ներխուժումը Քուվեյթ և դիմել է ԱՄՆ-ին, որ վերջինս միջամտի[68]։ Ֆահդ թագավորը թույլ է տվել, որ ամերիկյան և կոալիցիոն ուժերը տեղակայվեն Սաուդյան Արաբիայում։ Նա նաև հրավիրել է Քուվեյթի կառավարությանը և շատ քաղաքացիների ապաստան գտնել Սաուդյան Արաբիայում, սակայն վտարել է Եմենի և Հորդանանի քաղաքացիներին, քանի որ նրանց կառավարությունները աջակցություն են ցույց տվել Իրաքին։ 1991 թվականին Սաուդյան Արաբիայի ուժերը մասնակցություն են ունեցել Իրաքի ռմբակոծմանը և ցամաքային ներխուժմանը, որը օգնել է Քուվեյթի ազատագրմանը։

Սաուդյան Արաբիայի սերտ հարաբերությունները Արևմուտքի հետ սկսել են անհանգստության պատճառ դառնալ ուլեմայի և շարիաթական օրենքի որոշ ներկայացուցիչների շրջանակներում․ սա է նաև եղել Սաուդյան Արաբիայիում իսլամական ահաբեկչության, ինչպես նաև Արևմուտքի երկրներում իսլամիստական ահաբեկչական հարձակումների աճի պատճառ։ Օսամա բին Լադենը պատասխանատու է 1998 թվականին Արևելյան Աֆրիկայում ԱՄՆ դեսպանատան պայթեցման և 2000 թվականին Եմենի Ադենի նավահանգստի մոտակայքում ԱՄՆ Քոլ նավի պայթեցման համար, ինչպես նաև Վաշինգտոն ԿՇ-ի Նյու Յորք քաղաքում և Փենսիլվանիա նահանգի Շանքսվիլում սեպտեմբերի 11-ին տեղի ունեցած հարձակման ահաբեկիչներից 19-ից 15-ը եղել են սաուդցի[108]։ Շատ սաուդցիներ, ովքեր չէին աջակցում իսլամիստ ահաբեկիչների գործողություններին, ևս շատ դժգոհ էին կառավարության վարած քաղաքականությունից[109]։  

Իսլամիզմը կառավարության դեմ թշնամանքի միակ աղբյուրը չէր։ Չնայած Սաուդյան Արաբիան արդեն չափազանց հարուստ էր՝ նրա տնտեսությունը լճացած էր։ Բարձր տուրքերը և աճող գործազրկությունը դժգոհության պատճառ են դարձել և արտահայտվել են քաղաքացիական ընդվզումների տեսքով, ինչպես նաև անհանգստությամբ արքայական ընտանիքում։ Ի պատասխան՝ Ֆահդ թագավորը մի շարք սահմանափակ «բարեփոխումներ» է նախաձեռնել։ 1992 թվականի մարտին նա ներկայացրել է «Հիմնական օրենքը», որը շեշտում էր ղեկավարի պարտականությունները։ 1993 թվականի դեկտեմբերին ստեղծվել է Խորհրդատվական խորհուրդը։ Այն բաղկացած էր նախագահից և 60 անդամներից, ում ընտրում էր թագավորը։ Թագավորի նպատակն էր արձագանքել դժգոհություններին, սակայն իրականում կատարել որքան հնարավոր է քիչ փոփոխություններ ստատուս քվոյի մեջ։ Ֆահդը պարզ ցույց էր տալիս, որ ինքը ժողովրդավարության միտումներ չունի․ «Ընտրությունների վրա հիմնված համակարգը համապատասխան չէ իսլամական մեր համոզմունքին, որը հաստատում է կառավարությանը խորհրդակցության [shūrā] միջոցով»[68]։

 
Ֆահդ Բին Աբդուլ Ազիզ Ալ-Սաուդը

1995 թվականին Ֆահդին կաթված է խփում, և թագաժառանգ Աբդուլլահը ստանձնում է ժամանակավոր կառավարչի դերը։ Սակայն նրա հեղինակությանը խանգարում էր Ֆահդի եղբայրների հետ հակամարտությունը (Ֆահդի հետ միասին հայտնի էին «Սուդայրի 7» անունով)[110]։ 1990-ական թվականներից սկսած անհամաձայնությունները շարունակվել են և 2003 և 2004 թվականներին ներառել մի շարք ռմբակոծություններ Ռիադում, Ջեդդահում, Յանբուում և Քոբարում[111]։ 2005 թվականի փետրվար-մարտ ամիսներին Սաուդյան Արաբիայում առաջին անգամ տեղի են ունեցել քաղաքային ընտրություններ։ Կանայք իրավունք չունեին մասնակցել քվեարկությանը[68]։

2005 թվականին Ֆահդ թագավորը մահացել է, և նրան հաջորդել է Աբդուլլահը, ով շարունակել է նվազագույն բարեփոխումների և բողոքները ճնշելու քաղաքականությունը։ Թագավորը ներկայացրել է տնտեսական մի շարք բարեփոխումներ՝ օտարերկրյա ներդրումների և սեփականաշնորհման խրախուսում, որոնց նպատակն էր նվազեցնել նավթային եկամտից պետության կախումը։ 2009 թվականի փետրվարին Աբդուլլահը հայտարարել է դատական համակարգում, բանակում և տարբեր նախարարություններում կառավարական մի շարք փոփոխությունների մասին, որոնց նպատակն էր արդիականացնել այս կառույցները, ինչպես նաև փոխարինել դատական համակարգում նշանակված անձանց և մութավիններին (կրոնական ոստիկանություն) ավելի չափավոր մարդկանցով։ Հենց այս ժամանակ նա նաև նշանակել է պետության առաջին կին փոխնախարարին[68]։

2011 թվականի հունվարի 29-ին քաղաքի մեծ մասը սրբած և 11 հոգու մահվան պատճառ դարձած սարսափելի հեղեղից հետո հարյուրավոր ցուցարարներ հավաքվել են Ջեդդահ քաղաքում՝ քննադատելով քաղաքի աղքատիկ ենթակառուցվածքները[112]։ Շուրջ 15 րոպե հետո ոստիկանությունը դադարեցրել է բողոքի ակցիան և ձերբակալել 30-50 մարդու[113]։

2011 թվականից ի վեր Սաուդյան Արաբիան իր վրա է կրել Արաբական գարնան բողոքների ազդեցությունը[114]։ Ի պատասխան՝ 2011 թվականի փետրվարի 22-ին Աբդուլլահ թագավորը հայտարարել է, որ քաղաքացիներին տրվելու է 35 միլիարդ դոլար գումար, որից 10,7 միլիարդը հատկացվելու է բնակարաններին[115]։ Այս փաթեթի մեջ որևէ քաղաքական բարեփոխում չէր նախատեսվում՝ չնայած այն բանտարկյալները, ովքեր մեղադրվում էին ֆինանսական հանցանքների համար, ազատ են արձակվել[116]։ Նույն տարվա մարտի 18-ին Աբդուլլահ թագավորը հայտարարել է 93 միլիարդ դոլարի փաթեթի մասին, որը ներառում էր 67 միլիարդ դոլար արժողությամ 500 000 նոր տներ, ինչպես նաև 60 000 նոր անվտանգության աշխատատեղեր[117][118]։

 
Միջին Արևելքում նավթի և գազի խողովակաշարերը։

Չնայած 2011 թվականի սեպտեմբերի 29-ին անցկացվել են քաղաքային ընտրություններ[119][120], որոնց մասնակցել են միայն արական սեռի ներկայացուցիչներ, 2015 թվականի քաղաքային ընտրությունների ժամանակ Աբդուլլահը կանանց շնորհել է ընտրելու և ընտրվելու իրավունք, ինչպես նաև Շուրա խորհրդում թեկնածու առաջադրվելու իրավունք[121]։

2001 թվականից ի վեր Սաուդյան Արաբիան մասնակցում է ինտերնետի վերահսկողությանը։ Առցանց գրաքննության մեծ մասը երկու կատեգորիայի է բաժանվում՝ մեկը հետևում է «անբարոյական» (հիմնականում պոռնոգրաֆիկ և ԼԳԲՏ-ին աջակցող կայքերը, ինչպես նաև այն կայքերը, որոնք քարոզում են սուննի իսլամից բացի այլ կրոնական գաղափարախոսություն), իսկ մյուսը հետևում է սև ցուցակին, որը ղեկավարում է Սաուդյան Արաբիայի Տեղեկատվության նախարարությունը, որի նպատակն է հետևել կայքերին և թույլ չտալ սաուդական վարչակարգի նկատմամբ քննադատական վերաբերմունք կամ տեղեկատվություն ընդդիմադիր կուսակցությունների մասին[122][123][124]։

ՔաղաքականությունԽմբագրել

   
Թագավոր և վարչապետ

Սալման աս-Սաուդ

Գահաժառանգ

Մոհամմադ բին Սալման

Սաուդյան Արաբիան բացարձակ անձնիշխանական միապետություն է[125]։ Սակայն ըստ Սաուդյան Արաբիայի Հիմնական օրենքի, որն ընդունվել է 1992 թվականին թագավորական հրամանագրով, թագավորը պարտավոր է ամեն ինչ համաձայնեցնել շարիաթի (իսլամական օրենք) և Ղուրանի հետ, քանզի Ղուրանն ու Սուննան (Մուհամմադի սովորույթները) համարվում պետության սահմանադրությունը[126]։ Թույլատրված չեն քաղաքական կուսակցություններն ու ազգային ընտրությունները[125]։ Քննադատները սա կոչում են ամբողջատիրական բռնապետություն[127]։ 2012 թվականին Ժողովրդավարության ինդեքսում The Economist սաուդական կառավարությանը գնահատել է 167 երկրների մեջ 5-րդ ամենաավտորիտար կառավարությունը[31], իսկ Freedom House-ը 2013 թվականին Սաուդյան Արաբիային տվել է ամենացածր վարկանիշը՝ 7,0, այսինքն՝ «Ոչ ազատ» (1=լավագույն, 7=վատագույն)[128]։

Ազգային ընտրությունների և քաղաքական կուսակցությունների բացակայության պայմաններում[125] Սաուդյան Արաբիայում քաղաքականությունը վարում են երկու տարբեր հարթակներում՝ աս-Սաուդ թագավորական ընտանիքի ներսում և թագավորական ընտանիքի և սաուդական հասարակության միջև[129]։ Աս-Սաուդ ընտանիքից դուրս քաղաքական գործընթացներին մասնակցությունը սահմանափակվում է բնակչության համեմատաբար փոքր հատվածի շուրջ․ սա արտահայտվում է թագավորական ընտանիքի՝ ուլեմայի, ցեղային շեյխերի և առևտրական կարևոր ընտանիքների անդամների հետ կարևոր հարցերի շուրջ խորհրդակցելու ձևով[130]։ Այս գործընթացը սաուդյան լրատվությամբ չի ներկայացվում[131]։

Սովորության համաձայն բոլոր չափահաս տղամարդիկ իրավունք ունեն անմիջականորեն թագավորին խնդիրքով դիմել ավանդական ցեղային ժողովի՝ մեջլիսի միջոցով[132]։ Որոշ չափորոշիչներով կառավարության այս մոտեցումը տարբերվում է ցեղային իշխանության ավանդական համակարգից։ Ցեղային ինքնությունը շարունակում է ուժեղ մնալ և բացի թագավորական ընտանիքից, քաղաքական ազդեցությունը հաճախ է որոշվում ցեղային անդամակցությամբ, որի արդյունքում ցեղային շեյխերը տեղական և ազգային իրադարձություններում ձեռք են բերում զգալի ազդեցություն[130]։ Վերջին տարիներին որոշակի սահմանափակ քայլեր են կատարվել քաղաքական գործընթացներին մասնակության ընդլայնման ուղղությամբ, օրինակ՝ 1990-ականների սկզբին ստեղծվել է Խորհրդատվական խորհուրդը, 2003 թվականին՝ Ազգային երկխոսության ֆորումը[133]։

Աս-Սաուդական իշխանությունն ունի քաղաքական 4 ընդդիմադիր ուժեր՝ սուննի իսլամիստական ակտիվիզմը, ազատական քննադատները, շիական փոքրամասնությունը մասնավորապես Արևելյան նահանգում և ցեղային ու տարածաշրջանային անջատողական հակառակորդները (օրինակ՝ Հիջազում)[134]։ Այս չորսից կառավարության համար ամենամեծ վտանգը ներկայացնում են փոքրամասնության ակտիվիստները, ովքեր վերջին տարիներին երկրում իրականացրել են բազմաթիվ բռնություններ[111]։ Սակայն կառավարության դեմ բացահայտ բողոքի ցույցը, նույնիսկ խաղաղ, չի հանդուրժվում։ Հիմնականում ցուցարարները գլխատվում են կամ տանջանքների ենթարկվում[135]։

Միապետություն և թագավորական ընտանիքԽմբագրել

 
Ֆահդ թագավորը ԱՄՆ նախագահ Ռոնալդ Ռեյգանի և ապագա նախագահ Դոնալդ Թրամփի հետ 1985 թվականին։ ԱՄՆ և Սաուդյան Արաբիան ֆինանսական և ռազմական աջակցություն են ցույց տվել Աֆղանստանում հակախորհրդային մոջահեդներին։

Օրենսդիր, գործադիր և դատական գործառույթները[130] համախմբված են թագավորի ձեռքում, իսկ պետության օրենսդրության հիմքը թագավորական հրամանագրերն են[136]։ Թագավորը նաև վարչապետն է և նախագահում է Սաուդյան Արաբիայի նախարարների խորհուրդն ու Խորհրդատվական խորհուրդը։

Թագավորական ընտանիքը քաղաքական համակարգում գերիշխող տեղ է գրավում։ Ընտանիքի անդամների մեծ թիվը հնարավորություն է տալիս վերահսկողության տակ առնել թագավորության ամենակարևոր պաշտոնները և ներկայացված լինել կառավարության բոլոր մակարդակներում[137]։ Թագաժառանգների ընդհանուր թիվը առնվազն 7000 է, սակայն ամբողջ ուժն ու ազդեցությունը գտնվում է Իբն Սաուդը շուրջ 200 արու ժառանգների ձեռքում[138]։ Ինչպես կարևոր նախարարությունները, այնպես էլ 13 շրջանային ղեկավարների պաշտոնները[139] պահպանվում են թագավորական ընտանիքի համար[125]։

Երկարաժամկետ քաղաքական եւ պետական նշանակումները հանգեցրել են ավագ թագաժառանգների համար «իշխանությանավատների» ստեղծման[140], օրինակ՝ Աբդուլլահ թագավորի թագաժառանգը, ով 1963 թվականից ի վեր եղել է Ազգային գվարդիայի հրամանատար 1963 թվականից (մինչև 2010 թվականը, երբ նրա նշանակմամբ որդին փոխարինել է իրեն)[141], նախկին թագաժառանգ Սուլթանը, ով 1962 թվականից մինչև իր մահը 2011 թվականին եղել է Պաշտպանության և ավիացիայի նախարար, նախկին թագաժառանգ Նայեֆը, ով 1975 թվականից մինչև իր մահը 2012 թվականին եղել է Ներքին գործերի նախարար, թագաժառանգ Սաուդը, ով 1975 թվականից ի վեր եղել է Արտաքին գործերի նախարարը և ներկայիս թագավոր Սալմանը[142], ով մինչև թագադրությունը եղել է Պաշտպանության և ավիացիայի նապարար և 1962-2011 թվականներին Ռիադ նահանգի նահանգապետ[143]: Ներկայիս պաշտպանության նախարարն է թագավոր Սալմանի որդի և գահաժառանգ Մոհամմադ բին Սալմանը[144]։

Թագավորական ընտանիքը քաղաքականապես բաժանված է մի շարք խմբերի՝ պայմանավորված իրենց անձնային ձգտումներով, գաղափարական տարբերություններով և այլ գործոններով[129]։ Սրանցից ամենահզորը «Սուդայիրի յոթ» կոչվող տոհմն է, որը կազմված է թագավոր Ֆահդից և նրա եղբայրներից ու ժառանգներից[145]։ Գաղափարական տարբերությունները ներառում են բերափոխումների արագության և կողմնորոշման հետ կապված հարցերը[146], և արդյոք ուլեմայի դերակատարումը պետք է բարձրացվի, թե նվազեցվի։ Խնդիրներ կան նաև՝ պայմանավորված այն հարցի հետ, թե թագաժառանգ Սուլթանի գահ բարձրանալու կամ վաղ մահվան դեպքում ով է ժառանգելու գահը[145][147]։ Երբ 2011 թվականի հոկտեմբերի 21-ին գահաժառանգ Սուլթանը, չհասցնելով գահ բարձրանալ, մահացել է, Աբդուլլահ թագավորը թագաժառանգ է նշանակել Նայեֆին[148]։ Սակայն հաջորդ տարի կրկին չհասցնելով գահ բարձրանալ՝ մահացել է նաև Նայեֆը[149]։

 
2017 թվականին սաուդարաբակն զտումների ժամանակ ավելի քան 500 արքայազններ, նախարարներ և ձեռներեցներ, այդ թվում Ֆահդ բին Աբդուլլահը, ձերբակալվել են Սաուդյան Արաբիայի իշխանությունների կողմից։

Սաուդական կառավարությունն ու թագավորական ընտանիքը տարիների ընթացքում բազմիցս մեղադրվել են կաշառակերության մեջ[150]։ Մի պետությունում, որը պատկանում է թագավորական ընտանիքին և կոչված է նրա անունով[41], պետական ունեցվածքի և ավագ արքայազնների անձնական հարստության միջև առկա գիծը հստակ չէ[138]։ Կաշառակերության չափերը ներկայացվում են իբրև էնդեմիկ[151] և պարբերական երևույթ[152], իսկ դրա գոյությունը ընդունվել[153] և պաշտպանվել է[154] 2001 թվականին մի հարցազրույցի ժամանակ արքայազն Բանդար բին Սուլթանի կողմից (թագավորական ընտանիքի ավագ արքայազն[155])[156]։

Չնայած կաշառակերության մասին հայտարարություններ հիմնականում սահմանափակվում են ոչ փաստագրված մեղադրանքներովվ՝ 2007 թվականին մի մեղադրանք է ներկայացվել, որտեղ պնդվում էր, որ բրիտանական BAE Systems-ը արքայազն Բանդարին վճարել է 2 միլիարդ դոլար կաշառք՝ կապված Ալ-Յամամահի զենքի գործարքի հետ[157][158] ։ Արքայազն Բանդարը հերքել է այդ մեղադրանքներ[159]ը։ ԱՄՆ և ՄԲ իշխանությունների հետաքննությունները 2010 թվականին հանգեցրին ընկերության հետ հաշտարարագրի ստորագրման, որով այն 447 միլիոն դոլար տուգանք է վճարել, սակայն չի ընդունել կաշառակերությունը[160]։

Թրանսփերենսի Ինթերնեշնլը Կաշառակերության ընկալման ինդեքսում 2010 թվականին Սաուդյան Արաբիային տվել է 4,7 (0-10 սանդղակում 0-ն վերին աստիճանի կոռումպացվածն է, իսկ 10-ը՝ մաքուրը)[161]։ Սաուդյան Արաբիան անցել է քաղաքական և հասարակական բարեփոխումների գործընթացի միջով՝ նպատակ ունենալով բարձրացնել պետական թափանցիկությունը և լավ կառավարումը։ Սակայն երկրում ձեռներեցությամբ զբաղվելիս շատ տարածված են հովանավորչությունն ու ընտանեվարությունը։Հակակոռուպցիոն օրենքների կիրառումը կամընտրական է, և պետական պաշտոնյաները առանց որևէ պատժի կաշառակերությամբ են զբաղվում։ 2017 թվականի նոյեմբերին Սաուդյան Արաբիային մի շարք հայտնի արքայազններ, նախարարներ և ձեռներեցներ, այդ թվում նաև Ալ-Վալեդ բին Թալալը, ձերբակալվել են[162]։ 

Թագավորական ընտանիքի իշխանությունը բարեփոխումների ենթարկելու և արդիականացնելու ուղղությամբ քայլեր կատարելու պահանջը ավելի է մեծացել, իսկ թագավոր Աբդուլլահը իր գահակալությունից և՛ առաջ, և՛ հետո՝ 2005 թվականին պաշտպանել է այս օրակարգը։ 1990-ական թվականներին Խորհրդատվական խորհրդի ստեղծումը չի գոհացրել քաղաքական մասնակցության պահանջները, և 2003 թվականին հայտարարվել էԱզգային երկխոսության ամենամյա ֆորում, որի ընթացքում ընտրված մասնագետներն ու մտավորականները իրավունք ունեին որոշակի չափորոշիչների սահմաններում հանրայնորեն քննարկման դնել ազգային ընթացիկ խնդիրները։ 2005 թվականին տեղի են ունեցել քաղաքային առաջին ընտրությունները։ 2017 թվականին ստեղծվել է Հավատարմագրման խորհուրդ, որը պետք է կանոնակարգեր ժառանգորդությունը[133]։ 2009 թվականին թագավորը շրջադարձային քայլեր է ձեռնարկել՝ կառավարության կարևոր պաշտոններում նշանակելով բարեփոխիչների և նախարարական պաշտոնում առաջին անգամ նշանակելով կնոջ[163]։ Սակայն այս քայլերը քննադատության են ենթարկվել՝ համարվելով շատ թույլ և հազիվ թե որևէ բան փոխող[164]։

Ալ աշ-Շեյխ և ուլեմայի դերԽմբագրել

 
Աբդուլլահ բին Մուհամմադ Ալ աշ-Շեյխը Բոգդան Բորուսևիչի հետ Լեհական սենատում, 2014 թվականի մայիսի 26։

Սաուդյան Արաբիան կառավարությունում ուլեմային (իսլամական կրոնական առաջնորդների և դատավորների մարմին) տրված դերով բացառիկ է[165]։ Նախընտրելի ուլեման սալաֆիական համոզմունքի է։ Ուլեման կարևոր ազդեցություն ունի նաև կառավարության որոշումների կայացման մեջ, օրինակ՝ 1973 թվականի նավթի էմբարգոյի կիրառելը և 1990 թվականին Սաուդյան Արաբիա օտարերկրյա զորքերի հրավիրելը[166]: Ավելին՝ նրանք շատ մեծ դեր ունեն կրթական[167] և դատական համակարգերում, իսկ կրոնական ու սոցիալական բարոյականության ոլորտում իշխանության մենաշնորհ[168]։

Մինչև 1970-ական թվականներին Ֆայսալ թագավորի կողմից երկրում նավթային հարստության և սկսված արդիականացման արդյունքում սաուդական հասարակությունում կատարվել են կարևոր փոփոխություններ, իսկ ուլեմայի դերը բավականին նվազել է[169]։ Սակայն այս իրավիճակը փոխվել է, երբ 1979 թվականին Մեքքայում իսլամիստական արմատականները գրավել են Մեծ մզկիթը[170]։ Ի պատասխան այս ճգնաժամի՝ կառավարությունը սկսել է մտածել ուլեմայի իշխանությունն ուժեղացնելու և նրանց ֆինանսական աջակցությունը մեծացնելու ուղղությամբ[103], մասնավորապես նրանց տրվել է կրթական համակարգում ավելի մեծ վերահսկողություն[170] և թույլատրվել է բարոյական և սոցիալական վարվելակերպի ավելի խիստ վահաբիական օրենքներ կիրառելու իրավունք[103]։ 2005 թվականին գահ բարձրանալուց հետո Աբդուլլահ թագավորը քայլեր է ձեռնարկել ուլեմայի իշխանությունը նվազեցնելու ուղղությամբ, օրինակ աղջիկների կրթության նկատմամբ վերահսկողությունը փոխանցել է Կրթության նախարարությանը[171]:

Ուլեման պատմականորեն առաջնորդել է երկրի առաջատար կրոնական ընտանիքը[168]՝ Ալ աշ-Շեյխը[172]։ Ալ աշ-Շեյխը Մուհամմադ իբն Աբդ ալ-Վահաբի ժառանգներն են, ով 18-րդ դարում սուննի իսլամի հայտնի ճյուղերից մեկի՝ վահաբիականության հիմնադիրն է[173]։ Ընտանիքն իր հեղինակությամբ զիջում է միայն աս-Սաուդ թագավորական ընտանիքին[174], որի հետ «ընդհանուր աջակցության պակտ» է ստեղծվել[175] և շուրջ 300 տարի առաջ իշխանությունը բաշխում է տեղի ունեցել[166]։ Պակտը մինչ օրս էլ պահպանվում է[175]. աս-Սաուդ ընտանիքը պահպանում է կրոնական հարցերում Ալ աշ-Շեյխի իշխանությունը և տարածում ու քարոզում է վահաբիական դոկտրինան։ Ի պատասխան՝ Ալ աշ-Շեյխը աջակցում է աս-Սաուդին քաղաքական իշխանության հարցերում[176], ինչպես նաև օգտագործում է իր կրոնական-բարոյական իշխանությունը թագավորական ընտանիքի ղեկավարությունը օրինականացնելու համար[177]։ Չնայած ուլեմայի նկատմամբ Ալ աշ-Շեյխի գերակայությունը վերջին տարիներին նվազել է[178]՝ նրանք շարունակում են կրոնական ամենակարևոր պաշտոնները իրենց ձեռքում պահել և սերտ հարաբերություններ պահպանել աս-Սաուդ ընտանիքի հետ, մասնավորապես ներամուսնական հարաբերությունների մակարդակով[168]։

Միջազգային հարաբերություններԽմբագրել

 
ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփը և առաջին տիկին Մելանյա Թրամփը Սաուդյան Արաբիայի թագավոր Սալման բին Աբդուլազիզ աս-Սաուդի  և Եգիպտոսի նախագահ Աբդել Ֆաթահ աս-Սիսիի հետ 2017 թվականի մայիսի 21-ին

Սաուդյան Արաբիան ՄԱԿ-ին անդամակցել է 1945 թվականից[37][179] և հանդիսանում է Արաբական պետությունների լիգայի, Պարսից ծոցի համագործակցության խորհրդի, Մուսուլմանական աշխարհի լիգայի և Իսլամական կոնֆերանս կազմակերպության հիմնադիր անդամներից[180]։ Սաուդյան Արաբիան կարևոր դերակատարում ունի Արժույթի միջազգային հիմնադրամում և Համաշխարհային բանկում, 2005 թվականին Սաուդյան Արաբիան միացել է նաև Առևտրի համաշխարհային կազմակերպությանը[37]։ Սաուդյան Արաբիան աջակցել է 2015 թվականին Արաբական մաքսային միության ստեղծմանն[181] ու, ինչպես հայտարարվել է 2009 թվականի Արաբական լիգայի գագաթնաժողովի ժամանակ, մինչև 2020 թվականը արաբական ընդհանուր շուկայի ստեղծմանը[182]։

1960 թվականից ի վեր իբրև ՕՊԵԿ-ի հիմնադիր անդամ՝ նրա՝ նավթի գների քաղաքականության հիմնական նպատակն է եղել կայունացնել համաշխարհային նավթային շուկային և թույլ չտալ կտրուկ գնային շարժեր, որպեսզի վտանգի չենթարկի Արևմուտքի տնտեսությունը[37][183]։

1970-ական թվականների կեսերից մինչև 2002 թվականը Սաուդյան Արաբիան շուրջ 70 միլիարդ դոլար է ներդրել «արտասահմանյան զարգացման օժանդակության» մեջ։ Սակայն փաստեր կան, որոնք ցույց են տալիս, որ այս գումարի մեծ մաստ իրականում ծախսվել է վահաբիականության տարածման և քարոզչության նպատակներով[184]։ Բանավեճեր են սկսվել, թե սաուդական այս օժանդակությունն ու վահաբիականությունը ընդունող երկրներում բորբոքել են ծայրահեղական գաղափարները[185]։ Երկու հիմնական պնդումներն այն են, որ իր բնույթով վահաբիականությունը խրախուսում է անհանդուրժողականությունն ու ահաբեկչությունը[186]։ Միայն այն երկրներում, որտեղ բնակչության մեծամասնությունը ոչ մուսուլման է, Սաուդյան Արաբիան վճարել է 1359 մզկիթի, 210 իսլամական կենտրոնների, 202 քոլեջների և 2000 դպրոցների կառուցման համար[187]։

 
ԱՄՆ նախագահ Բարաք Օբաման հանդիպել է Սաուդյան Արաբիայի թագավոր Աբդուլլահի հետ, 2014 թվականի հուլիս։

Սաուդյան Արաբիան և ԱՄՆ ռազմավարական դաշնակիցներ են[188][189], և 2009 թվականին նախագահ Բարաք Օբամայի իշխանության գալուց ի վեր ԱՄՆ-ը Սաուդյան Արաբիային է վաճառել 110 միլիարդ դոլարի համարժեք զենք[190][191]։ Սակայն Օբամայի վարչակարգի վերջին շրջանում Սաուդյան Արաբիայի և ԱՄՆ-ի միջև հարաբերությունները լարվել են և որոշակի անկում ապրել[192][193][194]։ Չնայած սրան՝ Օբաման հանձնարարել է ԱՄՆ ուժերին Եմեն ռազմական ներխուժման ժամանակ սաուդցիներին տրամադրել լոգիստիկ և հետախուզական աջակցություն՝ սաուդական զինված ուժերի հետ ստեղծելով համատեղ համակարգման ծրագրման խումբ, որի նպատակն էր օգնել վերջիններիս պատերազմի ընթացքում[195][196], ինչպես նաև Կենտրոնական հետախուզական վարչությունը օգտագործել է սաուդյան բազաները Եմենում նպատակային սպանությունների համար[197][198][199][200]։ 21-րդ դարի առաջին տասնամյակում Սաուդյան Արաբիան ամերիկյան ընկերություններին վճարել է մոտավորապես 100 միլիոն դոլար՝ ԱՄՆ կառավարությունում լոբբինգ անելու համար[201]։ 2017 թվականի մայիսի 20-ին նախագահ Դոնալդ Թրամփը և թագավոր Սալմանը ստորագրել են մի շարք նամակներ, ըստ որոնց Սաուդյան Արաբիան ԱՄՆ-ից անմիջապես գնելու է 110 միլիարդ դոլար արժողությամբ զենքեր[202], իսկ հաջորդ 10 տարիների ընթացքում ևս 350 միլիարդ դոլարի համարժեք զենք[203]։

Սեպտեմբերի 11-ից հետո ԱՄՆ-ի հետ հարաբերությունները լարվել են[204]։ Ամերիկյան քաղաքական գործիչներն ու լրատվամիջոցները մեղադրում էին սաուդական կառավարությանը ահաբակեչությանն աջակցելու ու ջիհադիստական մշակույթը հանդուրժելու մեջ[205]: Օսամա բին Լադենը և սեպտեմբերի 11-ի ահաբեկիչներից 19-ից 15-ը Սաուդյան Արաբիայից էին[206]. ԻԼԻՊ-ի կողմից գրավված Ռաքքայում 2014 թվականի կեսերին 12 դատավորները սաուդցի էին[207]։ ԱՄՆ Պետական դեպարտամենտի բացահայտված հուշագրում ասվում է․ «Կատարի և Սաուդյան Արաբիայի կառավարությունները․․․ ֆինանսական և լոգիստիկ գաղտնի օգնություն են ապահովում ԻԼԻՊ-ին և տարածաշրջանում այլ արմատական խմբերի»[194]։ Ըստ ԱՄՆ նախկին պետքարտուղար Հիլարի Քլինթոնի՝ «Սաուդյան Արաբիան շարունակում է նշանակալի ֆինանսական աջակցության հիմք լինել ալ-Քաիդայի, Թալիբանի, ԼեԹ-ի և այլ ահաբեկչական խմբավորումների համար․․․Սաուդյան Արաբիայի նվիրատուները հանդիսանում են համաշխարհային մասշտաբով սուննի ահաբեկչական խմբավորումների ֆինանսավորման ամենակարևոր աղբյուրը»[208]: ԿՀՎ նախկին տնօրեն Ջեյմս Վուլսին նկարագրել է այն՝ իբրև «հող, բարգավաճում են  ալ-Քաիդան և ահաբեկչական քույր կազմակերպություններ»[209]։ Սաուդական կառավարությունը հերքում է այս պնդումները կամ այն, որ տարածում է կրոնական կամ մշակութային ծայրահեղականություն[210]։ 2016 թվականի ապրիլին Սաուդյան Արաբիան սպառնացել է վաճառել 750 միլիարդ դոլար գանձապետական արժեթղթերն ու ԱՄՆ ակտիվները, եթե Կոնգրեսը ընդունի սաուդական կառավարությանը 9/11-ի գործով դատի տալու օրինագիծը[188]։ 2016 թվականի սեպտեմբերին Կոնգրեսը ընդունել է Արդարություն ահաբեկչական գործողությունները ֆինանսավորողների դեմ օրինագիծը, որը թույլ է տալիս սեպտեմբերի 11-ի զոհերի հարազատներին դատի տալ Սաուդյան Արաբիային հարձակումների մեջ կառավարության դերակատարում ունենալու համար[211]։ Կոնգրեսը ճնշող մեծամասնության մերժեց նախագահ Օբամայի վետոն[193][194]։  

 
Իսլամաբադում գտնվող Ֆայսալ մզկիթն անվանված է սաուդական թագավորի անունով։ Թագավորությունը Պակիստանի ամենակարևոր դաշնակիցն է։ ՎիքիԼիքսը պնդում է, որ սաուդցիները «արդեն սովորել են կարևոր դերակատարում ունենալ Պակիստանի գործերում»[212]:

Արաբական և մուսուլմանական աշխարհներում Սաուդյան Արաբիան համարվում է պրոարևմտյան և պրոամերիկյան երկիր[213], և, իհարկե, այն ԱՄՆ երկարաժամկետ դաշնակիցն է[214]։ Սակայն սա[215] և 1991 թվականի Ծոցի պատերազմի ժամանակ Սաուդյան Արաբիայի դերը, երբ այն թույլ տվեց, որ 1991 թվականից սաուդական հողի վրա տեղակայվել ԱՄՆ զորքեր, պատճառ են դարձել երկրի ներսում իսլամիստական թշնամանքի աճի և զարգացման[216]։ Արդյունքում՝ Սաուդյան Արաբիան որոշ չափով հեռացել է ԱՄՆ-ից, օրինակ՝ հրաժարվել է աջակցել կամ մասնակցել 2003 թվականին Իրաք ԱՄՆ ներխուժմանը[130]։

Չինաստանն ու Սաուդյան Արաբիան դաշնակիցներ են, և վերջին տասնամյակների ընթացքում նրանց հարաբերությունները նշանակալիորեն զարգացել են։ Սաուդցիների մեծամասնությունն էլ հավանություն է տվել Չինաստանի հետ հարաբերություններին[217][218][219][220][221][222]։ 2019 թվականի փետրվարին գահաժառանագ Մոհամմադը պաշտպանել է ույղուր մուսուլմանների համար[223][224] Չինաստանի Սինցզյանի կրթական ճամբարների ձևավորմանը՝ ասելով․ «Չինաստանն իրավունք ունի իրականացնելու հակաահաբեկչական և ծայրահեղացման դեմ աշխատանքներ ազգային անվտանգության համար»[225][226]։

2003 թվականի ներխուժման և Արաբական գարնան արդյունքները սաուդական միապետության ներսում անհանգստություն են առաջացրել՝ պայմանավորված տարածաշրջանում Իրանի ազդեցության աճով[227]։ Այս անհանգստությունն արտահայտվել է թագավոր Աբդուլլահի խոսքերում[171], ով գաղտնի կերպով դիմել է ԱՄՆ-ին, որ վերջինս հարձակվի Իրանի վրա և «կտրի օձի գլուխը»[228]։ Սաուդցիները վախենում էին[229] 2011 թվականին ԱՄՆ-ի և Իրանի գաղտնի փորձնական մերձեցումից[230]։ Իրանի միջուկային ծրագրի լայնորեն ողջունված գործարքի ընթացքում, որը ԱՄՆ-Իրան լարվածության թուլացման առաջին փուլն էր, 2001-2003 թվականներին Ռիադում ԱՄՆ դեսպան Ռոբերտ Ջորդանը ասել է․ «Սաուդցիների ամենավատ մղձավանջը լինելու է Օբամայի վարչակարգի ապշեցուցիչ մեծ գործարքը Իրանի հետ»[231]։ 2014 թվականին ԱՄՆ նախագահ Բարաք Օբամայի այցը Սաուդյան Արաբիա ներառել է նաև բանակցություններ ԱՄՆ-Իրան հարաբերությունների շուրջ, սակայն դրանք չեն կարողացել լուծել Ռիադի անհանգստությունները[232]։

2011 թվականի մարտի 14-ին Խալիֆայի՝ Բահրեյնի միապետների ընտանիքին պաշտպանելու նպատակով Սաուդյան Արաբիան գրավել է Բահրեյնը՝ ռազմական ուժեր ուղարկելով, որպեսզի ճնշեն Բահրեյնի ժողովրդի ապստամբությունը[233]։ Սաուդական կառավարությունը Բահրեյնի բնակչության մեծամասնությունը ներկայացնող շիաների կողմից իրականացված երկուամսյա ապստամբությունը համարել է «անվտանգության դեմ սպառնալիք»[233]։

 
Արտաքին գործերի նախարար Ադել ալ-Ջուբեյրը Մեծ Բրիտանիայի արտաքին գործերի քարտուղար Բորիս Ջոնսոնի հետ Լոնդոնում, 2016 թվականի հոկտեմբերի 16։

Ըստ Իրաքի վարչապետ Նուրի ալ-Մալիքիի՝ 2014 թվականի մարտին Սաուդյան Արաբիան Կատարի հետ միասին քաղաքական, ֆինանսական և լրատվական աջակցություն է ցույց տվել Իրաքի կառավարության դեմ հանդես եկող ահաբեկիչներին[234]։

2015 թվականի մարտի 15-ին Սաուդյան Արաբիան, ղեկավարելով սուննի մուսուլմանական պետությունների կոալիցիան[235], Եմեն ռազմական ներխուժում է կատարել՝ դեմ հանդես գալով շիա հութիներին և 2011 թվականին Արաբական գարնան ապստամբությունների շրջանում գահընկեց արված նախկին նախագահ Ալի Աբդուլլահ Սալեհին հավատարիմ ուժերին[235]։ 2016 թվականի հունվարի և 2018 թվականի հոկտեմբերի ընթացքում Եմենում առնվազն 56 000 մարդ է զոհ գնացել զինված գործողություններին[236]։

Սաուդյան Արաբիան Կատարի և Թուրքիայի հետ միասին բացահայտորեն աջակցում է Հաղթանակի բանակին[237]՝ մի խումբ հակակառավարական ուժերի, որոնք կռվում են Սիրիայի քաղաքացիական պատերազմում, որոնց մեջ ասում եմ, թե մտնում է ալ-Քաիդայի ճյուղ ան-Նուսրա ճակատը և մեկ այլ սալաֆիական կոալիցիա, որը հայտնի է Ահրար աշ-Շամ անունով[238]։ Սաուդյան Արաբիան նաև ներքաշված է եղել ԿՀՎ-ի կողմից Թիմբեր Սիկամորի առաջնորդությամբ սիրիական ապստամբներին վարժեցնելու և զինելու գաղտնի գործողության մեջ[239]։

Հաջի շրջանում մի շարք դեպքերին ի պատասխան, որոնցից ամենամահացուն[240] 2015 թվականին Մինայի խուճապային փախուստն էր, որի ժամանակ սպանվեցին 2070 ուխտավորներ[241], Սաուդյան Արաբիան մեղադրվել է ուխտավորների բարեկեցությունը անտեսելու և փոխարենը միայն եկամուտ դիզելու մասին մտածելու համար[242]։

2015 թվականի մարտին Շվեդիան հրաժարվել է Սաուդյան Արաբիայի հետ զենքի գործարքից՝ վերջ դնելով թագավորության հետ տասնամյա պաշտպանական համաձայնությանը։ Այս որոշումը կայացվել է այն ժամանակ, երբ Շվեդիայի արտաքին գործերի նախարար Մարգոթ Վոլսթրոմը արգելափակվել է սաուդցիների կողմից Կահիրեում՝ Արաբական լիգայում, ժողովրդավարության և կանանց իրավունքների մասին խոսելիս։ Սրա արդյունքում Սաուդյան Արաբիան իր դեսպանին հետ է կանչել Շվեդիայից[243]։

Ըստ Սաուդյան Արաբիայում Մեծ Բրիտանիայի նախկին դեսպան սըր Վիլյամ Փեթի՝ թագավորությունը ֆինանսավորում է Եվրոպայում այն մզկիթներին, որոնք դարձել են ծայրահեղականության կենտրոններ։ «Նրանք չեն ֆինանսավորումը ահաբեկչությունը։ Նրանք մեկ այլ բան են ֆինանսավորում, որը անհատներին կարող է տանել դեպի արմատականություն և դարձնել ծարավի ահաբեկչության», ասել է Փեթին։ Վերջինս ասել է, որ նրանք ֆինանսավորում են մի գաղափարախոսություն, որը տանում է դեպի ծայրահեղականություն և թագավորության ղեկավարները տեղյակ չեն, թե ինչպիսին կարող են լինել հետևանքները[244]։

Սաուդյան Արաբիան Արաբա-իսրայելական հակամարտության ժամանակ դիտարկվել է իբրև հաշտարար՝ ժամանակ առ ժամանակ առաջ քաշելով խաղաղ բանակցությունների ծրագիր Իսրայելի և Պաղեստինի համար և դատապարտել է Հեզոբլլահին[245]։ Արաբական գարնան ժամանակ Սաուդյան Արաբիան ապաստարան է տվել Թունիսի նախագահ Զինե Էլ Աբիդինե Բեն Ալիին։ Թագավոր Աբդուլլահը զանգահարել է Եգիպտոսի նախագահ Հոսնի Մուբարաքին և առաջարկել իր աջակցությունը[246]։ 2014 թվականի սկզբներին Սաուդյան Արաբիայի հարաբերությունները Կատարի հետ սրվել են՝ պայմանավորված Մուսուլման եղբայրներին ցուցաբերած աջակցությամբ, և Սաուդյան Արաբիան տեսակետ է հայտնել, թե Կատարը փորձում է խառնվել իր ներքին գործերին։ 2014 թվականի օգոստոսին երկու պետություններն էլ ճանապարհ էին փնտրում անդունդը վերացնելու համար[247]: Սաուդյան Արաբիան և իր դաշնակիցները քննադատել են Կատարում տեղակայված Ալ Ջազիրա հեռուստաալիքն ու Իրանի՝ Կատարի հետ հարաբերությունները։ 2017 թվականին Սաուդյան Արաբիան ցամաքային, ծովային և օդային բլոկադայի է ենթարկել Կատարին[248]։

 
Իրան-Սաուդյան Արաբիա պորքսի հակամարտության հիմնական վայրերը

2018 թվականի օգոստոսի 6-ին կանանց իրավունքների համար պայքարող ակտիվիստների ձերբակալության շուրջ ծագած բանավեճով պայմանավորված Սաուդյան Արաբիան խզել է Կանադայի հետ առևտրային և ներդրումային նոր գործարքները և կասեցրել է դիվանագիտական հարաբերությունները[249][250]։

Լարվածությունը Սաուդյան Արաբիայի և իր դաշնակիցների միջև աստիճանաբար աճել է այն բանից հետո, երբ Ստամբուլում սաուդական հյուպատոսարանից անհետացել է Ջամալ Խաշոկջին։ Թուրք պետական գործիչները կասկածներ ունեն, որ Խաշոկջին սպանվել է հյուպատոսության ներսում․ սա ավելի է լարել առանց այդ էլ լարված սաուդա-թուրքական հարաբերությունները։ Ինչպես Գերմանական Մարշալ ֆոնդի Անկարայի գրասենյակի տնօրեն Օզգուր Ունլուհիսարջըքլըն է ասում «Թուրքիան շատ նուրբ հավասարակշռության մեջ է պահում Սաուդյան Արաբիայի հետ հարաբերությունները։ Այս հարաբերությունները ամեն վայրկյան կարող են դառնալ մի նոր ճգնաժամի սկիզբ»[251]։

ԱՄՆ-ը և եվրոպական պետությունները սկսել են ճնշում գործադրել սաուդցիների վրա՝ ավելի մանրամասն պատմելու Խաշոկջիի անհետացման մասին։ 2018 թվականի հոկտեմբերի 14-ին ԱՄՆ-Սաուդյան Արաբիա հարաբերությունները ավելի են լարվել, երբ Թրամփը խոստացել է «խիստ պատիժ» այն դեպքում, եթե թագավորական դատարանը որևէ կերպ պատասխանատու է Խաշոկջիի մահվան համար։ Սաուդյան արտաքին գործերի նախարարությունը համարժեք պատասխան է տվել՝ ասելով․ «այն ավելի մեծ գործողություններով կպատասխանի»՝ ընդգծելով թագավորության «ազդեցիկ և կարևոր դերը համաշխարհային տնտեսության մեջ»։ Մեծ Բրիտանիայի, Ֆրանսիայի և Գերմանիայի կողմից համատեղ հայտարարություն է արվել, որտեղ պահանջվում էր «իրականացնել վստահելի հետազոտություն և ջրի երես հանել ճշմարտությունը տեղի ունեցածի վերաբերյա,լ և եթե հնարավոր է, մատնանշել նրանց, ովքեր պատասխանատու են Ջամալ Խաշոկջիի անհետացման համար և վստահ լինել, որ նրանք պատասխանատվություն կրեն կատարածի համար»[252]։

ԱՄՆ-ը Ծոցի իր կոալիցիոն դաշնակիցներից ակնկալում էր Եմենում ավելի շատ ջանք ներդնել և անդրադառնալ ծագող անհանգստություններին, որոնք կապված էին սովի եզրին կանգնած միլիոնավոր մարդկանց հետ։ Ըստ ՄԱԿ-ի՝ Արաբական թերակղզու ազգը դարձել էր ամենասարսափելի մարդասիրական ճգնաժամի կենտրոն[253]։ 2017 թվականին Եմենում ավելի քան 50 000 երեխաներ մահացել են սովից[254]։ Եմենում տարածված սովը սաուդական ներխուժման և ապստամբների ձեռքին գտնվող տարածքի բլոկադայի անմիջական արդյունք էր[255][256]։

2018 թվականի հոկտեմբերին Ջամալ Խաշոկջիի սպանությունից հետո ԱՄՆ պետքարտուղար Մայք Պոմպեոն և ԱՄՆ պաշտպանության նախարար Ջիմ Մատիսը Եմենում 30-օրյա զինադադար են հայտարարել, որին հաջորդել են ՄԱԿ-ի կողմից նախաձեռնած խաղաղ բանակցությունները։ Պոմպեոն Սաուդյան Արաբիայից և ԱՄԷ-ից պահանջել է դադարեցնել օդային հարվածները Եմենի բնակեցված շրջանների վրա։ Թերեզա Մեյը աջակցել է ԱՄՆ կոչին՝ վերացնել կոալիցիան։ Միջազգային փրկարարական կոմիտեի նախագահ Դեյվիդ Միլբենդը ԱՄՆ հայտարարությունը կոչել է «Եմենում պատերազմի 4 տարիների ընթացքում ամենակարևոր բեկումնային պահը»[257]։

2018 թվականի նոյեմբերի 12-ին Մեծ Բրիտանիայի արտաքին գործերի քարտուղար Ջերեմի Հանթի՝ Սաուդյան Արաբիա և ԱՄԷ այցելության ժամանակ ակնկալվում էր, որ դրվելու է զինադադարի հարցը բոլոր կողմերի համար այս 4 տարի տևող քաղաքացիական պատերազմում։ ԱՄՆ-ն պահանջել է 30 օրվա ընթացքում զինադադար հաստատել։ Նրա այցից առաջ Հանթը ասել է․ «Այժմ միակ լուծումը քաղաքական որոշումն է մի կողմ դնել զենքերը և հետևել խաղաղությանը։ Մեծ Բրիտանիան ունի յուրահատուկ դիրք ինչպես իբրև ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդում որոշումներ կայացնող առաջատար պետություն, այնպես էլ տարածաշրջանում կարևոր դերակատարում ունեցող պետություն, ուստի այսօր ես մեկնում եմ Ծոց՝ պահանջելու բոլոր կողմերին նվիրվել այս գործընթացին։ Մենք ականատեսն ենք լինում մարդկության կողմից ստեղծված մարդասիրական այս աղետին․ այժմ պահն է փոփոխություն մտցնելու այս ամենի մեջ և աջակցելու ՄԱԿ-ի խաղաղարար գործընթացին և Մեծ Բրիտանիայի ջանքերին Անվտանգության խորհրդում»[258]։

ԱշխարհագրությունԽմբագրել

Սաուդյան Արաբիաի մեծ մասը, մեղմաթեք հարթավայր է, արևմուտքում՝ 1000—1300 մ, արևելքում՝ 200—300 մ բարձրություններով։ Մեծ տարածություն են գրավում լավային դաշտերն ու քարային անապատները։ Ավազսյին առավել խոշոր անապատներից են Նեֆուդը, Դեհնան, Ռուբ էլ Խալին։ Կենտրոնական մասում կուեստային բարձրություն է։ Կարմիր ծովի ափին զուգահեռ ձգվում են Տիջագ և Ասիր լեռնաշղթաները (2500— 3000 մ, տեղ-տեղ՝ ավելի բարձր), որոնք աստիճանաձև իջնում են դեպի Թիհամայի առափնյա նեղ դաշտավայրը։ Սաուդյան Սրաբիայ֊ի արևմուտքում է գտնվում Աֆրիկա-Արաբական պլատֆորմի մինչքեմբրի հիմքի ելուստը՝ Նուբիա-Արաբական վահանը, կազմված գնեյսներից և մագմատիտներից։

Օգտակար ՀանածոներԽմբագրել

Կան երկաթի, քրոմի, պղնձի, կապարի, ցինկի, ոսկու հանքավայրեր, նավթի և բնական գազի հարուստ պաշարներ։

ԿլիմաԽմբագրել

Կլիման հյուսիսում մերձարևադարձային է, հարավում՝ արևադարձային, խիստ ցամաքային, չոր։ Էր-Ռիադում հուլիսին միջին ջերմաստիճանը 33 °C է (առավելագույնը՝ 48 °C), հունվարինը՝ մոտ 14 °C։ Տարեկան տեղումները համարյա ամենուրեք 100 մմ-֊ից պակաս են, լեռներում՝ մինչև 400 մմ, Ռուբ էլ Խալիում և մի քանի այլ շրջաններում լինում են տարիներ, որ բոլորովին տեղումներ չեն լինում։

Ներքին ՋրերԽմբագրել

Գետերը մշտական հոսք չունեն։ Օգտագործվում են գրունտային ջրերը։

Բուսական և Կենդանական աշխարհԽմբագրել

Բուսականությունը հիմնականում անապատային և կիսաանապատային է։ Կենդանիներից տարածված են գայլը, բորենին, օնագր վայրի էշը, այծքաղը և այլն։ Շատ են կրծողներն ու սողունները, ինչպես նաև թռչունները։ Սաուդյան Արաբիան մորեխի տարածման օջախ է։

Վարչական ԲաժանումԽմբագրել

 
Սաուդյան Արաբիայի Վարչական Բաժանում

Սաուդյան Արաբիան բաժանված է 13 էմիրությունների (կամ մինթաքաների), իսկ ամեն էմիրությունը գտնվում է էմիրի հսկողության տակ (էմիր ընտրվում է թագավորական ընտանիքից)։

Պետական ԿարգԽմբագրել

Սաուդյան Աարաբիան բացարձակ միապետություն է։ Պետության և հոգևոր գլուխը թագավորն է։ Նա նաև վարչապետն է և զինված ուժերի գերագույն գլխավոր հրամանատարը։ Թագավորը կազմում է կառավարություն, նշանակում պետական բարձրագույն պաշտոնյաներին։ Կառավարությունը մշակում է օրինագծեր, վավերացնում միջազգային պայմանագրեր, հսկում դրանց կատարմանը, արտաքին և ներքին քաղաքականության, ֆինանսների և էկոնոմիկայի հարցերով ընդունում որոշումներ ստեղծում պետական ադմինիստրացիայի մարմիններ։ Նահանգները գլխավորում են թագավորի նշանակած նահանգապետներ։ 3 խոշոր քաղաքներում գործում են մունիցիպալ. գյուղական վայրերում՝ օկրուգային գյուղական և ցեղային խորհուրդներ։ Դատական համակարգը կազմում են շարիաթի տեղական և բարձրագույն, ապելյացիոն դատարանները, Մեքքայի հսկողական հանձնաժողովը։

ԲնակչությունԽմբագրել

Բնակչությունը Մեծ մասը արաբներ են, որոնց 2/3-ը քոչվորներ և կիսաքոչվորներ են։ Լեռնային շրջաններում բնակչությունը նստակյաց է։ Բնակվում են նաև Պակիստանից և Հնդկաստանից եկածները։ Պաշտոնական լեզուն արաբերենն է, տոմարը՝ լուսնային հիջրան (կիրառվում է նաև գրիգորյանը), կրոնը՝ մահմեդականությունն է։

ՏնտեսությունԽմբագրել

Տնտեսության գլխավոր ճյուղը նավթարդյունաբերությունն է։ Նավթի հանույթով երկիրն աշխարհում երրորդ տեղում է՝ Ռուսաստանից և ԱՄՆ-ից հետո, իսկ գազի հանույթով մտնում է առաջին տասնյակի մեջ։ Կան պարարտանյութերի, մետաղաձուլական, սննդի, քսայուղերի արտադրության ձեռնարկություններ։

ԳյուղատնտեսությունԽմբագրել

Գյուղատնտեսության զարգացման հնարավորությունները հսկայածավալ տարածքի վրա խիստ սահմանափակ են։ Դա հնարավոր է միայն օազիսներում։ Կարևոր մշակաբույսը փյունիկյան արմավենին է։ Մշակում են նաև ցորեն, սորգո, կորեկ, եգիպտացորեն, բանջարեղեն։ Բուծում են խոշոր ու մանր եղջերավոր կենդանիներ, ուղտեր, զբաղվում են ձկնորսությամբ։

Բժշկա-աշխարհագրական բնութագիրԽմբագրել

1975–1980-ին ծնունդը կազմել է 1000 բնակչին՝44,8, մահացությունը՝ 18,3, մսնկական մահացությունը (1971) 1000 ողջ ծնվածին՝ 152։ Տարածված են աղիքային վարակիչ և մակաբուծական հիվանդությունները։ Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության տվյալներով 1977-ին կար 90 հիվանդանոցային հիմնարկ՝ 11,8 հզ․ մահճակալով (1000 բնակչին՝ 1,2 մահճակալ), այդ թվում 67 հիվանդանոցը 10,5 հզ․ մահճակալով՝ պետական։ 1977-ից բժիշկներ են պատրաստում երկրի 3 համալսարանների բժշկական ֆակուլտետներում։

ԿրթությունԽմբագրել

1926-ին օրենք է ընդունվել պարտադիր տարրական կրթության և աշխարհիկ պետական դպրոցներ հիմնելու (կան նաև մասնավոր դպրոցներ), 1960-ին՝ օրենք աղջիկների պարտադիր ուսուցման (բացվել է կանանց մանկավարժական ուսումնարան), 1964-ին՝ օրենք աղջիկների բարձրագույն ուսումնական հաստատություններ բացելու մասին։ Տարրական կրթությունը անվճար է։ Գործում են անգրագիտության վերացման կենտրոններ։ Չնայած այս ամենին, անգրագետ է բնակչության ճնշող մեծամասնությունը, դպրոց չեն հաճախում քոչվորների երեխաները և աղջիկների զգալի մասը։ Տարրական դպրոցը 6-ամյա է (ընդունվում են 6 տարեկանից), միջնակարգը ունի 2 փուլ՝ ոչ լրիվ (3-ամյա) և լրիվ (3-ամյա)։ Տղաների և աղջիկների ուսուցումը համատեղ չէ։ Գործում են 4-ամյա պրոֆաեսիոնալ դպրոցներ (տարրականի հիմքի վրա) և 3-ամյա պրոֆեսիոնալ տեխնիկական ուսումնարաններ կամ երկամյա դպրոցներ։ Կան նաև գեղարվեստական տեխնիկում, գյուղատնտեսական դպրոցներ, ուսումնարաններ, բուժմանկաբարձական դպրոց։ Մանկավարժական կադրեր են պատրաստում մանկավարժական և սպորտի ուսուցիչների ինստիտուտները, կանանց և տղամարդկանց մանկավարժական քոլեջները։ Բուհերից են․ էր Ռիադի (1957), Ջեդդահի Աբդ ալ Ազիզի (1967), Մեդինայի իսլամական հետազոտությունների (1961) համալսարանները, էր Ռիադի բարձրագույն տեխնոլոգիական և տեխնիկական ինստիտուտները, Դահրանի նավթային քոլեջը։ Խոշոր գրադարաններից են․ Ազգային (1968, 16 հզ․ գիրք), Մաուդի (շուրջ 15 հզ․ գիրք, 200 ձեռագիր), Արիֆ Հիքմաթի (1500 գիրք, 4,5 հզ․ ձեռագիր) համալսարանների և այլ գրադարանները։

Մամուլ, ռադիոհաղորդումներ, հեռուստատեսությունԽմբագրել

Արաբական թերթերից ու ամսագրերից են․ «Ալ–Բիլյադ» («Al-Bilad», 1934-ից), «Ան–Նադվա» («Ап-Nadwah», 1958-ից), «Ալ–Մեդինա ալ–Մունավարա» («Al-Madina al- Munawara», 1937-ից), «Էր–Ռիադ» («А1- Riyad», 1964-ից), անգլիական «Նյուս ֆրոմ Սաուդի Արաբիա» («News from Saudi Arabia», 1961-ից, Ինֆորմացիայի նախարարության տեղեկաթերթ), «Արաբ Նյուզ» («Arab News», 1976-ից, օրաթերթ, հրատարակվում է Ջեդդայում)։ Ռադիոհաղորդումները՝ 1948-ից (3 պետական ռադիոկայան, հաղորդումները տրվում են անգլերեն և արաբերեն, արտասահմանի համար՝ ուրդու, ինդոնեզերեն, պարսկերեն և սուահիլի լեզուներով), հեռուստատեսությունը՝ 1965-ից (7 հեռուստակայան պատկանում են ինֆորմացիայի նախարարությանը)։

ԳրականությունԽմբագրել

Սաուդյան Արաբիայի ժամանակակից պետության տարածքում հին և միջնադարյան գրականության կազմավորումն ընթացել է համաարաբական մշակույթի հունով։ Հիջազում V–VII դդ․ զարգացել է բեդվինական պոեզիան (Իմրու ուլ Կայս, մահ․ 530–540-ի միջև), VII դ․ 1-ին կեսին ստեղծվել է Ղուրանը։ Այդ պոեզիան և Ղուրանը առ այսօր դասական են համարվում արաբական բոլոր երկրներում։ Խալիֆաթը կազմավորվելուց և գրական կյանքի կենտրոնները Դամասկոս, Բաղդադ ու Կահիրե փոխադրվելուց հետո գրականության զարգացումը Սաուդյան Արաբիայում արգելակվել է։ Այն հիմնականում ներկայացված է ժողովրդական պոեզիայով։ Սաուդյան Արաբիայի նոր գրականության աճը երկար ժամանակ կասեցվել է պահպանողական հասարակարգի և վահաբական գաղափարախոսության կողմից։ XX դ․ 20-ական թթ․ սկսած հարևան արաբական երկրների գրականության ազդեցությամբ Սաուդյան Արաբիայում երևան են եկել բանաստեղծներ, լրագրողներ, իսկ նրա գրականության մեջ զուգորդվել են լուսավորական, ռոմանտիկական և ռեալիստական ուղղությունները։ Ռոմանտիկական ուղղությունը սկզբնավորել են բանաստեղծներ Մուհամմեդ Աուրուր աս Մաբբանը (1898) և Մուհամմեդ Հասան Ավվադը (1906), որոնք ունեցել են իրենց հետևորդները։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո արձակում ռեալիստական ուղղությունը ներկայացված է Ամին Մալեմ Ռումեյհի, Աբդալլա Մունայի, Հասան Նասֆի և այլոց պատմվածքներով ու վիպակներով։ Պատմվածքի ու նովելի ժանրում աչքի ընկնող տեղ է գրավում Աբդ ալ Գաֆուր Ատտարը։ Ռեալիստ գրողների ստեղծագործություններում դեռևս ուժեղ են սենտիմենտալիզմի տարրերը։ Գրողները հանդես են գալիս ի պաշտպանություն ազգային շահերի, արձագանքում են երիտասարդ բանվոր դասակարգի հակաիմպերիալիստական պայքարին։

Ճարտարապետություն և կերպարվեստԽմբագրել

Սաուդյան Արաբիայի տարածքում պահպանված հնագույն հուշարձանները ընդհանրացված, կոպիտ դիմագծերով քարե արձանների մնացորդներն են և կենդանիների պատկերներով քարե ռելիեֆներ (մ․թ. ա․ VII– II դդ․, էլ Ուլա, Մադաին Մալիհ)։ Մ․թ․ա․II դ–մ․թ․I դ․են վերաբերում Հիջազից հյուսիս գտնվող Նաբաթեյան քաղաքների ավերակները՝ ուղղանկյուն հատակագծով սրբարաններով և ճակատների ատամնավոր ավարտներով ժայռափոր դամբարաններով։ Արաբական միջնադարյան ճարտարապետական հուշարձաններ (մզկիթներ, մինաբեներ, մեդրեսեներ) են պահպանվել Մեքքայում և Մեդինայում։ ժողովրդական բնակարանները կառուցվում են կավից և հում աղյուսից․ Ջիդդայում և Մեդինայում՝ արևից պաշտպանող վանդակավոր պատշգամբներով բազմահարկ աշտարակաձև տներ, Աբհայում՝ ճակատամասերը անձրևից պաշտպանող թերթաքարաշար քիվերով տներ։ Քոչվորների կացարանները այծի բրդե գործվածքով ծածկված վրաններ են։ 1950-ական թթ․ քաղաքներում (Ջեդդահ, էր Ռիադ) կառուցվում են բազմահարկ տներ, հյուրանոցներ, մարզադաշտեր, օդակայաններ։ Քաղաքներում պատրաստում են ոսկյա զարդեր, կապարե հմայիլներ, ուխտավորների համար՝ հուշանվերներ, զարգացած է ոսկեկարը։ Բեդվինների վրանները զարդարվում են բրդյա վառ, շերտավոր վարագույրներով, կահ՜կարասին նախշարզարդված է, տարածված է բրդյա և կաշվե գեղարվեստական իրերի պատրաստումը։

Զինված ուժերԽմբագրել

Զինված ուժերը կազմված են ցամաքային զորքերից, ռազմաօդային (ՌՕՈԻ) և ռազմածովային (ՌԾՈԻ) ուժերից։ Գերագույն գլխավոր հրամանատարը թագավորն է, անմիջական ղեկավարությունն իրագործում են ռազմական նախարարը և գլխավոր շտաբը։ Բանակը համալրվում է վարձկաններով։

ԱղբյուրներԽմբագրել

Տես նաևԽմբագրել

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. «About Saudi Arabia: Facts and figures»։ The Royal Embassy of Saudi Arabia, Washington, DC։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 17 April 2012-ին 
    • «God»։ Islam: Empire of Faith։ PBS 
    • 'Islam and Christianity', Encyclopedia of Christianity (2001): Arabic-speaking Christians and Jews also refer to God as Allah.
    • L. Gardet։ «Allah»։ Encyclopaedia of Islam Online 
  2. «Freedom in the World 2019 - Saudi Arabia»։ freedomhouse.org (անգլերեն)։ 29 January 2019։ Վերցված է 2 March 2019 
  3. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ CIA World Factbook անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  4. «Official annual projection»։ cdsi.gov.sa։ 2014։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 9 May 2016-ին 
  5. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 «Saudi Arabia»։ International Monetary Fund 
  6. «Why Saudi Arabia»։ Invest Saudi (en-US)։ Վերցված է 2019-02-17 
  7. 88,000-Year-Old Finger Bone Pushes Back Human Migration Dates, www.nationalgeographic.com
  8. «The Global Religious Landscape»։ Pew Forum։ 18 December 2012 
  9. 10,0 10,1 10,2 James E. Lindsay (2005)։ Daily Life in the Medieval Islamic World։ էջ 33։ ISBN 978-0-313-32270-9 
  10. 11,0 11,1 «Islam, The Arab Empire Of The Umayyads»։ history-world.org 
  11. 12,0 12,1 «The Arab Empire | Mohammed | Umayyad Empire History»։ www.historybits.com 
  12. 13,0 13,1 «Top 10 Greatest Empires In History»։ Listverse։ 22 June 2010 
  13. 14,0 14,1 Pillalamarri Akhilesh։ «The 5 Most Powerful Empires in History»։ The National Interest 
  14. 15,0 15,1 «10 Greatest Empires in the History of World»։ Top Ten Lists։ 24 March 2010 
  15. Madawi Al-Rasheed (2013)։ A Most Masculine State: Gender, Politics and Religion in Saudi Arabia։ էջ 65։ ISBN 978-0-521-76104-8 
  16. 17,0 17,1 Tripp, Culture Shock, 2003: p. 14
  17. 18,0 18,1 Malbouisson, p. 23
  18. * Caryl Sue։ «1938: Oil Discovered in Saudi Arabia»։ National Geographic։ National Geographic Society։ Վերցված է 27 November 2016 
    • Learsy Raymond (2011)։ Oil and Finance: The Epic Corruption։ էջ 89 
  19. «International – U.S. Energy Information Administration (EIA)»։ eia.gov 
  20. Human Development Report 2014։ United Nations։ 2013։ էջ 159 
  21. * James Wynbrandt (2004)։ A Brief History of Saudi Arabia։ Infobase Publishing։ էջ 242։ ISBN 978-1-4381-0830-8 
  22. «The death penalty in Saudi Arabia: Facts and Figure»։ Amnesty International։ Վերցված է 4 January 2016 
  23. «Legal and Judicial Structure | The Embassy of The Kingdom of Saudi Arabia»։ www.saudiembassy.net։ Վերցված է 2019-03-31 
  24. Avenue Human Rights Watch | 350 Fifth, York 34th Floor | New, t 1.212.290.4700 NY 10118-3299 USA |։ «Saudi Arabia»։ Human Rights Watch (անգլերեն)։ Վերցված է 2019-03-31 
  25. Avenue Human Rights Watch | 350 Fifth, York 34th Floor | New, t 1.212.290.4700 NY 10118-3299 USA | (2017-09-26)։ «Saudi Arabia: Official Hate Speech Targets Minorities»։ Human Rights Watch (անգլերեն)։ Վերցված է 2019-03-31 
  26. «Saudi Arabia is worst country to be an atheist, report says»։ National Secular Society (en-GB)։ 2018-10-29։ Վերցված է 2019-03-31 
  27. «Yemen crisis: Why is there a war?» (en-GB)։ 2019-03-21։ Վերցված է 2019-03-31 
  28. Byman Daniel L. (-001-11-30T00:00:00+00:00)։ «Confronting Passive Sponsors of Terrorism»։ Brookings (en-US)։ Վերցված է 2019-03-31 
  29. «The Authoritarian Resurgence: Saudi Arabia's Anxious Autocrats»։ Carnegie Endowment։ Վերցված է 5 October 2015 
  30. 31,0 31,1 Democracy index 2012 Democracy at a standstill։ The Economist Intelligence Unit։ 2012 
  31. The Military Balance 2014: Top 15 Defence Budgets 2013 (IISS)
  32. «The 15 countries with the highest military expenditure in 2013 (table)» (PDF)։ Stockholm International Peace Research Institute։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 4 January 2015-ին 
  33. «Trends in International Arms Transfer, 2014»։ www.sipri.org։ Stockholm International Peace Research Institute։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 19 March 2015-ին։ Վերցված է 18 March 2015 
  34. Barry Buzan (2004)։ The United States and the Great Powers։ Cambridge: Polity Press։ էջ 71։ ISBN 978-0-7456-3375-6 
  35. «The erosion of Saudi Arabia's image among its neighbours»։ Middleeastmonitor.com։ 7 November 2013 
  36. 37,0 37,1 37,2 37,3 «Background Note: Saudi Arabia»։ U.S. State Department 
  37. Bernard Lewis (2003)։ The Crisis of Islam։ էջեր xx–xxi։ ISBN 978-0-679-64281-7 
  38. Nadav Safran (1988)։ Saudi Arabia: The Ceaseless Quest for Security։ Cornell University Press։ էջ 55։ ISBN 978-0-8014-9484-0 
  39. Wilson, Peter W., Graham, Douglas (1994)։ Saudi Arabia: the coming storm։ էջ 46։ ISBN 978-1-56324-394-3 
  40. 41,0 41,1 Mehran Kamrava (2011)։ The Modern Middle East: A Political History Since the First World War։ էջ 67։ ISBN 978-0-520-26774-9 
  41. James Wynbrandt, Fawaz A. Gerges (2010)։ A Brief History of Saudi Arabia։ էջ xvii։ ISBN 978-0-8160-7876-9 
  42. Wahbi Hariri-Rifai, Mokhless Hariri-Rifai (1990)։ The heritage of the Kingdom of Saudi Arabia։ էջ 26։ ISBN 978-0-9624483-0-0 
  43. «Early human migration written in stone tools : Nature News»։ Nature։ 27 January 2011 
  44. Armitage S. J., Jasim S. A., Marks A. E., Parker A. G., Usik V. I., Uerpmann H.-P. (2011)։ «Hints Of Earlier Human Exit From Africa»։ Science (Science News) 331 (6016): 453–456։ PMID 21273486։ doi:10.1126/science.1199113։ Վերցված է 1 May 2011 
  45. Out of Africa I: The First Hominin Colonization of Eurasia. New York: Springer. pp. 27–46.Կաղապար:ISBN?
  46. al-Magar
  47. * Sylvia Smith (26 February 2013)։ «Desert finds challenge horse taming ideas»։ BCC։ Վերցված է 13 November 2016 
  48. David Grimm։ «These may be the world's first images of dogsand they're wearing leashes»։ Science Magazine։ Վերցված է 18 June 2018 
  49. طرق التجارة القديمة، روائع آثار المملكة العربية السعودية pp. 156–157
  50. 51,0 51,1 51,2 51,3 Roads of Arabia p. 180
  51. Roads of Arabia p. 175.
  52. Roads of Arabia p. 176.
  53. Koenig 1971; Payne 1983: Briggs 2009
  54. The World around the Old Testament: The People and Places of the Ancient Near East. Baker Publishing Group; 2016. 978-1-4934-0574-9 p. 462.
  55. Michael D. Coogan. The Oxford History of the Biblical World. Oxford University Press; 2001. 978-0-19-988148-2. p. 110.
  56. Knauf, 1988
  57. 58,0 58,1 Midian, Moab and Edom: The History and Archaeology of Late Bronze and Iron Age Jordan and North-West Arabia p. 163.
  58. 59,0 59,1 The State of Lihyan: A New Perspective – p. 192
  59. J. Schiettecatte: The political map of Arabia and the Middle East in the third century AD revealed by a Sabaean inscription – p. 183
  60. The State of Lihyan: A New Perspective
  61. Rohmer, J. & Charloux, G. (2015), "From Liyan to the Nabataeans: Dating the End of the Iron Age in Northwestern Arabia" – p. 297
  62. Saudi Arabia Tourism Guide
  63. Discovering Lehi. Cedar Fort; 1996. 978-1-4621-2638-5. p. 153.
  64. Matthew Gordon (2005)։ The Rise of Islam։ էջ 4։ ISBN 978-0-313-32522-9 
  65. Rein Taagepera (September 1997)։ «Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia»։ International Studies Quarterly 41 (3): 475–504։ JSTOR 2600793։ doi:10.1111/0020-8833.00053 
  66. Blankinship, Khalid Yahya (1994), The End of the Jihad State, the Reign of Hisham Ibn 'Abd-al Malik and the collapse of the Umayyads, State University of New York Press, ISBN 978-0-7914-1827-7 
  67. 68,00 68,01 68,02 68,03 68,04 68,05 68,06 68,07 68,08 68,09 68,10 68,11 68,12 68,13 68,14 «History of Arabia»։ Encyclopædia Britannica 
  68. William Gordon East (1971)։ The changing map of Asia։ էջեր 75–76։ ISBN 978-0-416-16850-1 
  69. Glassé, Cyril (2008). The New Encyclopedia of Islam. Walnut Creek CA: AltaMira Press p. 369
  70. Commins David (2012)։ The Gulf States: A Modern History։ I.B. Tauris։ էջ 28։ ISBN 978-1-84885-278-5 
  71. C.E. Bosworth, The New Islamic Dynasties, (Columbia University Press, 1996), 94–95.
  72. Khulusi Safa (1975)։ «Proceedings of the Seminar for Arabian Studies»։ Proceedings of the Seminar for Arabian Studies 6: 91–102։ JSTOR 41223173  Կաղապար:Registration required
  73. Joseph Meri, Medieval Islamic Civilization, Taylor and Francis, 2006, p. 95
  74. Curtis E. Larsen. Life and Land Use on the Bahrain Islands: The Geoarchaeology of an Ancient Society University Of Chicago Press, 1984 pp66-8
  75. 76,0 76,1 Juan Ricardo Cole (2002)։ Sacred space and holy war: the politics, culture and history of Shi'ite Islam։ էջ 35։ ISBN 978-1-86064-736-9։ Վերցված է 27 September 2017 
  76. Arabia Archived 22 February 2012 at the Wayback Machine.
  77. Zāmil Muḥammad al-Rashīd. Suʻūdī relations with eastern Arabia and ʻUmān, 1800–1870 Luzac and Company, 1981 pp. 21–31
  78. Yitzhak Nakash (2011)Reaching for Power: The Shi'a in the Modern Arab World p. 22
  79. "Arabia, history of." Encyclopædia Britannica Online. 30 November 2007.
  80. Bernstein, William J. (2008) A Splendid Exchange: How Trade Shaped the World. Grove Press. pp. 191 ff
  81. Bowen, p. 68
  82. Chatterji, Nikshoy C. (1973)։ Muddle of the Middle East, Volume 2։ էջ 168։ ISBN 978-0-391-00304-0 
  83. Bowen, pp. 69–70
  84. Ian Harris, Stuart Mews, Paul Morris, John Shepherd (1992)։ Contemporary Religions: A World Guide։ էջ 369։ ISBN 978-0-582-08695-1 
  85. Mahmud A. Faksh (1997)։ The Future of Islam in the Middle East։ էջեր 89–90։ ISBN 978-0-275-95128-3 
  86. D. Gold (6 April 2003) "Reining in Riyadh". NYpost (JCPA)
  87. "The Saud Family and Wahhabi Islam". Library of Congress Country Studies.
  88. David Murphy (2008)։ The Arab Revolt 1916–18: Lawrence Sets Arabia Ablaze։ էջեր 5–8։ ISBN 978-1-84603-339-1 
  89. Madawi Al Rasheed (1997)։ Politics in an Arabian Oasis: The Rashidis of Saudi Arabia։ էջ 81։ ISBN 978-1-86064-193-0 
  90. Ewan W. Anderson, William Bayne Fisher (2000)։ The Middle East: Geography and Geopolitics։ էջ 106։ ISBN 978-0-415-07667-8 
  91. R. Hrair Dekmejian (1994)։ Islam in Revolution: Fundamentalism in the Arab World։ էջ 131։ ISBN 978-0-8156-2635-0 
  92. Spencer Tucker, Priscilla Mary Roberts (205)։ The Encyclopedia of World War I։ էջ 565։ ISBN 978-1-85109-420-2 
  93. Albert Hourani (2005)։ A History of the Arab Peoples։ էջեր 315–319։ ISBN 978-0-571-22664-1 
  94. James Wynbrandt, Fawaz A. Gerges (2010)։ A Brief History of Saudi Arabia։ էջ 182։ ISBN 978-0-8160-7876-9 
  95. Robert Lacey (2009)։ Inside the Kingdom։ էջեր 15–16։ ISBN 978-0-09-953905-6 
  96. «History of Saudi Arabia. ( The Saudi National Day 23, Sep )»։ Prince Mohammad Bin Fahd University։ Վերցված է 21 September 2018 
  97. Mohamad Riad El Ghonemy (1998)։ Afluence and Poverty in the Middle East։ էջ 56։ ISBN 978-0-415-10033-5 
  98. 99,0 99,1 Al-Rasheed, pp. 136–137
  99. Joy Winkie Viola (1986)։ Human Resources Development in Saudi Arabia: Multinationals and Saudization։ էջ 37։ ISBN 978-0-88746-070-8 
  100. Rabasa, Angel, Benard, Cheryl, Chalk, Peter (2005)։ The Muslim world after 9/11։ էջ 42։ ISBN 978-0-8330-3712-1 
  101. 102,0 102,1 Toby Craig Jones (2010)։ Desert Kingdom: How Oil and Water Forged Modern Saudi Arabia։ էջեր 218–219։ ISBN 978-0-674-04985-7 
  102. 103,0 103,1 103,2 Hegghammer, p. 24
  103. Anthony H. Cordesman (2003)։ Saudi Arabia Enters the 21st Century։ էջ 174։ ISBN 978-0-275-98091-7 
  104. Mahmoud A. El-Gamal & Amy Myers Jaffe (2010)։ Oil, Dollars, Debt, and Crises: The Global Curse of Black Gold։ Cambridge University Press։ էջ 41։ ISBN 978-0-521-72070-0 
  105. Abir (1993), p. 114
  106. Robert Fisk (2005) The Great War For Civilisation. Fourth Estate. p. 23. 1-4000-7517-3
  107. Christopher Blanchard (2009)։ Saudi Arabia: Background and U.S. Relations։ United States Congressional Research Service։ էջեր 5–6 
  108. Hegghammer, p. 31
  109. Al-Rasheed, p. 212
  110. 111,0 111,1 Anthony H. Cordesman (2009)։ Saudi Arabia: National Security in a Troubled Region։ էջեր 50–52։ ISBN 978-0-313-38076-1 
  111. «Flood sparks rare action»։ Reuters via Montreal Gazette։ 29 January 2011։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 1 February 2011-ին 
  112. «Dozens detained in Saudi over flood protests»։ The Peninsula (newspaper)։ 29 January 2011։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 31 January 2011-ին 
  113. Robert Fisk (5 May 2011)։ «Saudis mobilise thousands of troops to quell growing revolt»։ The Independent (London)։ Արխիվացված օրիգինալից 5 March 2011-ին 
  114. * «Saudi ruler offers $36bn to stave off uprising amid warning oil price could double»։ The Daily Telegraph (London)։ 24 February 2011 
  115. «Saudi king announces new benefits»։ Al Jazeera։ 23 February 2011 
  116. «Saudi Arabia's king announces huge jobs and housing package»։ The Guardian։ Associated Press։ 18 March 2011 
  117. Donna Abu (18 March 2011)։ «Saudi King to Spend $67 Billion on Housing, Jobs in Bid to Pacify Citizens»։ Bloomberg 
  118. Abeed al-Suhaimy (23 March 2011)։ «Saudi Arabia announces municipal elections»։ Asharq al-Awsat։ Արխիվացված օրիգինալից 2 April 2011-ին 
  119. Donna Abu-Nasr (28 March 2011)։ «Saudi Women Inspired by Fall of Mubarak Step Up Equality Demand»։ Bloomberg։ Արխիվացված օրիգինալից 2 April 2011-ին 
  120. «Saudis vote in municipal elections, results on Sunday»։ Oman Observer։ Agence France-Presse։ 30 September 2011։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 15 December 2011-ին 
  121. «Saudi Arabia»։ freedomhouse.org (անգլերեն)։ 2018-11-01։ Վերցված է 2019-03-31 
  122. Alisa Shishkina, Issaev Leonid (14 November 2018)։ «Internet Censorship in Arab Countries: Religious and Moral Aspects»։ Multidisciplinary Digital Publishing Institute։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 31 March 2019-ին։ Վերցված է 31 March 2019 
  123. «Saudi internet rules, 2001»։ al-bab.com (անգլերեն)։ Վերցված է 2019-03-31 
  124. 125,0 125,1 125,2 125,3 World and Its Peoples: the Arabian Peninsula։ Marshall Cavendish։ 2007։ էջ 78։ ISBN 978-0-7614-7571-2 
  125. Gerhard Robbers (2007)։ Encyclopedia of world constitutions, Volume 1։ էջ 791։ ISBN 978-0-8160-6078-8 
  126. * «The world's enduring dictators: Abdullah bin Abdul-Aziz, Saudi Arabia»։ CBS News։ Վերցված է 3 January 2016 
  127. «Freedom House. Saudi Arabia»։ freedomhouse.org 
  128. 129,0 129,1 Oystein Noreng (2005)։ Crude power: politics and the oil market։ էջ 97։ ISBN 978-1-84511-023-9 
  129. 130,0 130,1 130,2 130,3 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Britannica անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  130. Long, p. 85
  131. World and Its Peoples: the Arabian Peninsula։ Marshall Cavendish։ 2007։ էջեր 92–93։ ISBN 978-0-7614-7571-2 
  132. 133,0 133,1 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Al-Rasheed242 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  133. Ondrej Barenek (2009)։ «Divided We Survive: A Landscape of Fragmentation in Saudi Arabia»։ Middle East Brief (33) 
  134. «SAUDI SAVAGERY Saudi Arabia mass execution – Lad, 16, tortured with electricity and BEHEADED just for sending WhatsApp messages about protests»։ The Sun։ 26 April 2019 
  135. Christian Campbell (2007)։ Legal Aspects of Doing Business in the Middle East։ էջ 265։ ISBN 978-1-4303-1914-6 
  136. Library of Congress, Federal Research Division (2006)։ «Country Profile: Saudi Arabia» 
  137. 138,0 138,1 «The House of Saud: rulers of modern Saudi Arabia»։ Financial Times։ 30 September 2010 
  138. Bowen, p. 15
  139. Roger Owen (2000)։ State, power and politics in the making of the modern Middle East։ էջ 56։ ISBN 978-0-415-19674-1 
  140. «Saudi King Abdullah to go to US for medical treatment»։ BBC News։ 21 November 2010 
  141. «Biographies of Ministers»։ Royal Embassy of Saudi Arabia, Washington, DC։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 16 June 2011-ին 
  142. «Prince Salman resumes duties at governorate»։ Arab News։ 23 November 2010։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 24 November 2010-ին 
  143. «Mohammed bin Nayef kingpin in new Saudi Arabia: country experts»։ Middle East Eye։ 1 February 2015։ Վերցված է 1 February 2015 
  144. 145,0 145,1 «When kings and princes grow old»։ The Economist։ 15 July 2010 
  145. Joseph Kostiner (2009)։ Conflict and cooperation in the Persian Gulf region։ էջ 236։ ISBN 978-3-531-16205-8 
  146. Steven R. David (2008)։ Catastrophic consequences: civil wars and American interests։ էջեր 33–34։ ISBN 978-0-8018-8989-9 
  147. Neil MacFarquhar (22 October 2011)։ «Prince Sultan bin Abdel Aziz of Saudi Arabia Dies»։ The New York Times 
  148. «Obituary: Prince Nayef bin Abdul Aziz Al Saud»։ BBC։ 16 June 2012 
  149. * Jennifer Bond Reed, Brenda Lange (2006)։ Saudi Royal Family։ էջ 14։ ISBN 978-0-7910-9218-7 
  150. Roger Burbach, Ben Clarke (2002)։ September 11 and the U.S. war: beyond the curtain of smoke։ էջ 32։ ISBN 978-0-87286-404-7 
  151. Freedom House (2005)։ Freedom in the Middle East and North Africa: A Freedom in the World Special Edition։ էջ 63։ ISBN 978-0-7425-3775-0 
  152. Lowell Bergman (9 October 2001)։ «A Nation Challenged: The Plots; Saudi Arabia Also a Target Of Attacks, U.S. Officials Say»։ The New York Times 
  153. David Ottaway (2008)։ The King's Messenger. Prince Bandar Bin Sultan and America's Tangled Relationship with Saudi Arabia։ էջ 162։ ISBN 978-0-8027-1690-3 
  154. David Robertson (7 June 2007)։ «Saudi bribe claims delay £20bn fighter deal»։ The Times (London) 
  155. «Interview: Bandar Bin Sultan»։ PBS։ 2001 
  156. Leigh, David, Rob Evans (7 June 2007)։ «BAE accused of secretly paying £1bn to Saudi prince»։ The Guardian (London) 
  157. Herman, Michael (20 September 2007)։ «BAE Systems sued over alleged Saudi bribes»։ The Times (London) 
  158. Dearbail Jordan, Christine Buckley (11 June 2007)։ «Prince Bandar denies BAE bribery claims»։ The Times (London) 
  159. «Lord Goldsmith defends BAE Systems plea deal»։ BBC News։ 6 February 2010 
  160. «Corruption Perceptions Index 2010»։ Transparency International։ 15 December 2010 
  161. David Kirkpatrick (4 November 2017)։ «Saudi Arabia Arrests 11 Princes, Including Billionaire Alwaleed bin Talal»։ The New York Times 
  162. * «Saudi king speeds reforms»։ Financial Times։ 15 February 2009 
  163. «Reform in Saudi Arabia: At a snail's pace»։ The Economist։ 30 September 2010 
  164. Natalie Goldstein (2010)։ Religion and the State։ էջ 118։ ISBN 978-0-8160-8090-8 
  165. 166,0 166,1 Nawaf E. Obaid (September 1999)։ «The Power of Saudi Arabia's Islamic Leaders»։ Middle East Quarterly VI (3): 51–58 
  166. Fouad Farsy (1992)։ Modernity and tradition: the Saudi equation։ էջ 29։ ISBN 978-1-874132-03-5 
  167. 168,0 168,1 168,2 Ron Eduard Hassner (2009)։ War on sacred grounds։ էջ 143։ ISBN 978-0-8014-4806-5 
  168. Abir (1987), p. 30
  169. 170,0 170,1 Abir (1993), p. 21
  170. 171,0 171,1 Nada Bakri (29 November 2010)։ «Abdullah, King of Saudi Arabia»։ The New York Times 
  171. Abir (1987), p. 4
  172. Wilson, Peter W., Graham, Douglas (1994)։ Saudi Arabia: the coming storm։ էջ 16։ ISBN 978-1-56324-394-3 
  173. Long, p. 11
  174. 175,0 175,1 International Business Publications (2011)։ Saudi Arabia King Fahd Bin Abdul Aziz Al-Saud Handbook։ ISBN 978-0-7397-2740-9 
  175. Richard F. Nyrop (2008)։ Area Handbook for the Persian Gulf States։ էջ 50։ ISBN 978-1-4344-6210-7 
  176. Bligh, Alexander (1985)։ «The Saudi religious elite (Ulama) as participant in the political system of the kingdom»։ International Journal of Middle East Studies 17: 37–50։ doi:10.1017/S0020743800028750 
  177. Philip Mattar (2004)։ Encyclopedia of the Modern Middle East & North Africa: Vol. 1 A–C։ էջ 101։ ISBN 978-0-02-865770-7 
  178. «United Nations Member States»։ United Nations 
  179. «The foreign policy of the Kingdom of Saudi Arabia»։ Ministry of Foreign Affairs, Saudi Arabia։ 5 July 2005 
  180. «No politics for Ben Ali in Kingdom»։ Arab News։ 19 January 2011։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 21 January 2011-ին 
  181. «Arab leaders issue resolutions, emphasize Gaza reconstruction efforts»։ Kuwait News Agency։ 20 January 2009 
  182. «OPEC : Brief History»։ OPEC.org։ Organization of the Petroleum Exporting Countries։ Վերցված է 20 May 2015 
  183. J Jonsson David (2006)։ Islamic Economics and the Final Jihad։ էջեր 249–250։ ISBN 978-1-59781-980-0 
  184. «Jihad and the Saudi petrodollar»։ BBC News։ 15 November 2007 
  185. Malbouisson, p. 26
  186. "Saudis and Extremism: 'Both the Arsonists and the Firefighters'". The New York Times. 25. August 2016.
  187. 188,0 188,1 «How strained are US-Saudi relations?»։ BBC News։ 20 April 2016 
  188. «Old friends US and Saudi Arabia feel the rift growing, seek new partners»։ Asia Times։ 2 May 2016 
  189. "America Is Complicit in the Carnage in Yemen". The New York Times. 17. August 2016.
  190. "Rights group blasts U.S. "hypocrisy" in "vast flood of weapons" to Saudi Arabia, despite war crimes". Salon. 30. August 2016.
  191. "Gulf allies and ‘Army of Conquest’". Al-Ahram Weekly. 28 May 2015.
  192. 193,0 193,1 «Obama: Congress veto override of 9/11 lawsuits bill 'a mistake'»։ BBC News։ 29 September 2016 
  193. 194,0 194,1 194,2 «We finally know what Hillary Clinton knew all along – US allies Saudi Arabia and Qatar are funding Isis»։ The Independent։ 14 October 2016 
  194. «Saudi Arabia launces air attacks in Yemen»։ The Washington Post։ March 25, 2015 
  195. «Yemen conflict: US 'could be implicated in war crimes'»։ BBC News։ October 10, 2016 
  196. «CIA using Saudi base for drone assassinations in Yemen»։ The Guardian։ 6 February 2013 
  197. Gardner Frank (20 April 2016)։ «How strained are US-Saudi relations?»։ BBC News 
  198. «The bizarre alliance between the US and Saudi Arabia is finally fraying»։ www.newstatesman.com 
  199. Ashford, Emma (22 April 2016)։ «The U.S. Might Be Better Off Cutting Ties With Saudi Arabia»։ Time 
  200. Goldberg, Jeffrey (8 December 2010) Fact-Checking Stephen Walt, The Atlantic.
  201. Linge Mary Kay (2017-05-20)։ «Trump signs off on $110B arms deal in Saudi Arabia»։ New York Post 
  202. David Javier E. (2017-05-20)։ «US-Saudi Arabia ink historic 10-year weapons deal worth $350 billion as Trump begins visit»։ CNBC 
  203. Madawi Al-Rasheed (2010)։ A History of Saudi Arabia։ էջ 233։ ISBN 978-0-521-74754-7 
  204. Markus Kaim (2008)։ Great powers and regional orders: the United States and the Persian Gulf։ էջ 68։ ISBN 978-0-7546-7197-8 
  205. Al-Rasheed, pp. 178, 222
  206. «The other beheaders»։ economist.com։ 20 September 2014։ Վերցված է 8 October 2015 
  207. Declan Walsh (5 December 2010)։ «WikiLeaks cables portray Saudi Arabia as a cash machine for terrorists»։ The Guardian (London) 
  208. «Fueling Terror»։ Institute for the Analysis of Global Security 
  209. Malbouisson, p. 27
  210. "Why Obama doesn't want 9/11 families suing Saudi Arabia". USA Today. September 23, 2016.
  211. Ishaan Tharoor (6 December 2010)։ «WikiLeaks: The Saudis' Close but Strained Ties with Pakistan»։ Time։ Արխիվացված օրիգինալից 3 January 2011-ին 
  212. Pascal Ménoret (2005)։ The Saudi enigma: a history։ էջ 22։ ISBN 978-1-84277-605-6 
  213. Walker, Peter (22 November 2007)։ «Iraq's foreign militants 'come from US allies'»։ The Guardian (London) 
  214. Burnell, Peter J., Randall, Vicky (2007)։ Politics in the developing world։ էջ 449։ ISBN 978-0-19-929608-8 
  215. Quintan Wiktorowicz (2004)։ Islamic activism: a social movement theory approach։ էջ 255։ ISBN 978-0-253-34281-2 
  216. «Saudi Arabia and China launch ‘digital Silk Road’»։ www.businessreviewmiddleeast.com 
  217. «China’s Xi Jinping calls Saudi king with pledge to boost ties»։ South China Morning Post։ 16 November 2017 
  218. «Saudi Arabia, China Sign Deals Worth Up to $65 Billion»։ Foreign Policy 
  219. «Public Opinion in Saudi Arabia»։ www.jewishvirtuallibrary.org 
  220. Gao Charlotte (27 August 2017)։ «Closer Ties: China And Saudi Arabia Sign $70 Billion in New Deals»։ The Diplomat 
  221. «Wang Yi and Foreign Minister Adel bin Ahmed Al-Jubeir of Saudi Arabia Co-host the Third Meeting of the Political and Diplomatic Sub-committee of China-Saudi Arabia High-level Joint Committee»։ www.fmprc.gov.cn։ 9 July 2018 
  222. «Saudi Arabia's Mohammed bin Salman Defends China's Use of Concentration Camps for Muslims During Visit to Beijing»։ Newsweek։ 22 February 2019 
  223. «Saudi crown prince defends China's right to fight 'terrorism'»։ al-Jazeera։ 23 February 2019 
  224. «Saudi crown prince defends China's right to put Uighur Muslims in concentration camps»։ The Daily Telegraph։ 22 February 2019 
  225. «Saudi crown prince defended China's imprisonment of a million Muslims in internment camps, giving Xi Jinping a reason to continue his 'precursors to genocide'»։ Business Insider։ 23 February 2019 
  226. "WikiLeaks Shows a Saudi Obsession With Iran". The New York Times. 16 July 2015.
  227. Ian Black, Simon Tisdall (28 November 2010)։ «Saudi Arabia urges US attack on Iran to stop nuclear programme»։ The Guardian (London) 
  228. Ian Black (24 November 2013)։ «Iran nuclear deal: Saudi Arabia and Gulf react with caution»։ The Guardian 
  229. Matthew Lee, Bradley Klapper, Julie Pace (25 November 2013)։ «Obama advised Netanyahu of Iran talks in September»։ Associated Press։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 27 November 2013-ին 
  230. Angus McDowall (9 October 2013)։ «Insight: Saudis brace for 'nightmare' of U.S.-Iran rapprochement»։ Reuters 
  231. Abdulmajeed al-Buluwi (14 April 2014). "US, Saudi drifting apart despite Obama visit" Archived 15 April 2014 at the Wayback Machine.. Al-Monitor. Retrieved 9 June 2015.
  232. 233,0 233,1 Chulov Martin։ «Saudi Arabian troops enter Bahrain as regime asks for help to quell uprising»։ The Guardian։ Վերցված է 14 September 2015 
  233. «Maliki: Saudi and Qatar at war against Iraq»։ Al Jazeera։ Վերցված է 14 September 2015 
  234. 235,0 235,1 "U.S. Backs Saudi-Led Yemeni Bombing With Logistics, Spying". Bloomberg. 26 March 2015.
  235. «The Yemen war death toll is five times higher than we think – we can't shrug off our responsibilities any longer»։ The Independent։ 26 October 2018 
  236. * "'Army of Conquest' rebel alliance pressures Syria regime". Yahoo News. 28 April 2015.
  237. Kim Sengupta (12 May 2015)։ «Turkey and Saudi Arabia alarm the West by backing Islamist extremists the Americans had bombed in Syria»։ The Independent 
  238. Norton Ben (28 June 2016)։ «CIA and Saudi weapons for Syrian rebels fueled black market arms trafficking, report says»։ Salon.com։ Արխիվացված օրիգինալից 27 September 2016-ին 
  239. «Saudi Arabia Hajj disaster death toll rises»։ Al Jazeera America։ Վերցված է 27 November 2015 
  240. «Death toll in Saudi haj disaster at least 2,070: Reuters tally»։ Reuters։ 29 October 2015։ Վերցված է 27 November 2015 
  241. «Hajj stampede: Saudis face growing criticism over deaths»։ BBC News։ Վերցված է 27 November 2015 
  242. «From scrapped arms deals to pleas for democracy: why Sweden is the only Western country standing up to Saudi Arabia»։ The Independent։ Վերցված է 12 March 2015 
  243. «Saudi Arabia boosting extremism in Europe, says former ambassador»։ Վերցված է 13 July 2017 
  244. Watson, Mark (2008)։ Prophets and princes: Saudi Arabia from Muhammad to the present։ էջ 2։ ISBN 978-0-470-18257-4 
  245. Ian Black (31 January 2011)։ «Egypt Protests could spread to other countries»։ The Guardian (London) 
  246. «Top Saudi Officials Head to Qatar in Effort to Heal Rift»։ Saudi Arabia News.Net։ 27 August 2014 
  247. «Qatar-Gulf crisis: Your questions answered»։ www.aljazeera.com 
  248. «Saudi-Canada trade row: What business is at stake?»։ ameinfo.com։ 6 August 2018 
  249. «Welcome to the Saudi Arabia vs. Canada Troll War»։ Vice։ 7 August 2018 
  250. «Turkey seeks answers from Saudi Arabia on missing journalist»։ The Washington Post։ Վերցված է 8 October 2018 
  251. «Saudi Arabia and U.S. Clash Over Khashoggi Case»։ The New York Times։ Վերցված է 14 October 2018 
  252. Nissenbaum, Dion (20 September 2018)։ «Top U.S. Diplomat Backed Continuing Support for Saudi War in Yemen Over Objections of Staff»։ Wall Street Journal 
  253. editor Patrick Wintour Diplomatic (16 November 2017)։ «Saudis must lift Yemen blockade or 'untold' thousands will die, UN agencies warn» – via www.theguardian.com 
  254. Kristof Nicholas (31 August 2017)։ «The Photos the U.S. and Saudi Arabia Don't Want You to See» – via www.NYTimes.com 
  255. «In blocking arms to Yemen, Saudi Arabia squeezes a starving population»։ Reuters։ 11 October 2017 
  256. «US calls for ceasefire in Yemen within 30 days, sparking hopes of diplomatic breakthrough»։ The Telegraph։ Վերցված է 31 October 2018 
  257. «UK piles pressure on Saudi Arabia over Khashoggi killing»։ The Guardian։ Վերցված է 12 November 2018 


Քաղվածելու սխալ՝ <ref> tags exist for a group named "Ն", but no corresponding <references group="Ն"/> tag was found, or a closing </ref> is missing