Հեզբոլլահ (/ˌhɛzbəˈlɑː/;[1] արաբ․՝ حزب الله‎‎ Ḥizbu 'llāh, բառացի՝ «Ալլահի կուսակցություն», տառադարձվում է նաև Հիզբուլլահ կամ Հիզբալլահ)[2], շիա իսլամիստական քաղաքական կուսակցություն և զինյալ խումբ՝ տեղակայված Լիբանանում[3][4]։ Հեզբոլլահի ռազմական թևը Ջիհադի խորհուրդն է[5], իսկ քաղաքական թևը՝ Լիբանանի խորհրդարանի Հավատարմություն դիմադրության բլոկին։ 1992 թվականին Աբբաս ալ-Մուսավի մահից հետո խումբը ղեկավարում է գլխավոր քարտուղար Հասան Նասրալլահը։ Ամբողջ կազմակերպությունը կամ միայն ռազմական թևը ճանաչվել է որպես ահաբեկչական կազմակերպություն առնվազն 21 պետությունների կողմից, ԵՄ-ի կողմից և 2017 թվականից ի վեր Արաբական պետությունների լիգայի անդամ երկրների մեծամասնության կողմից, բացառությամբ Իրաքի և Լիբանանի, որտեղ Հեզբոլլահը հզոր քաղաքական կուսակցությունն է։ Հեզբոլլահը պնդում է, որ այն օրինական դիմադրության շարժում է, որը պայքարում է հանուն Լիբանանի տարածքի ազատագրության:

Հեզբոլլահ
արաբ․՝ ‮حزب الله‬‎‎
Hezbollah.webp
Տեսակկուսակցություն, աշխարհազոր և ահաբեկչական կազմակերպություն
ԵրկիրFlag of Lebanon.svg Լիբանան
ԱռաջնորդՀասան Նասրալլահ
ՀիմնադիրImad Mughniyah?, Mohammad Hussein Fadlallah? և Ali Akbar Mohtashamipur?
Հիմնադրված1985
ԳաղափարախոսությունՇիա իսլամություն
Իսլամիստ ընկերվարություն
Ազգայնականություն
ԿրոնքՇիա իսլամ
Պաշտոնական գույն(եր)դեղին և կանաչ
ՇտաբԲեյրութ, Լիբանան
Լիբանանի խորհրդարան
12 / 128
Լիբանանի կառավարություն
2 / 30
Կայք[[#Արտաքին հղումներ|Պաշտոնական կայքերի ցանկ
Hezbollah Վիքիպահեստում

1982 թվականին Իսրայելի՝ Լիբանան ներխուժելուց հետո, Հեզբոլլահի գաղափարը սկսել է աճել լիբանանցի հոգևոր ներկայացուցիչների մոտ, ովքեր կրթվել էին Նաջաֆում և յուրացրել Այաթոլլահ Խոմեյնիի՝ 1979 թվականին տեղի ունեցած Իրանի իսլամական հեղափոխության մոդելը։ Կազմակերպության ստեղծմանը մեծ աջակցություն է ցույց տվել հենց Իրանը՝ ինչպես ֆինանսական տեսանկյունից, այնպես էլ գաղափարական՝ այնտեղ ուղարկելով Իսլամական հեղափոխության պահապանների կորպուսի (ԻՀՊԿ) մի խումբ հրահանգիչների։ Նպատակն էր համախմբել Լիբանանի շիա խմբերին՝ դիմադրելու Իսրայելի օկուպացիային[6][7][8] և բարելավելու Լիբանանում մարգինալացված շիա համայնքի կարգավիճակը[9]։ ԻՀՊԿ-ի 1500 հոգանոց հրահանգիչների խումբը ժամանել է Լիբանան այն բանից հետո, երբ Սիրիայի կառավարությունը, որը օկուպացրել էր Լիբանանի արևելյան բարձրավանդակը, թույլ է տվել նրանց անցնել Բեկաայի հովիտ[10]։

Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ՝ 1985 թվականին, Հեզբոլլահը ներկայացրել է իր մանիֆեստը, որտեղ սահմանված էին նրա նպատակները՝ «Լիբանանից վտարել ամերիկացիներին, ֆրանսիացիներին և նրանց դաշնակիցներին, վերացնել հողում գտնվող ցանկացած գաղութարար կառույց», Լիբանանի Փաղանգ կուսակցության քրիստոնյա ներկայացուցիչներին ենթարկեցնել «արդար իշխանության», պատասխանատվության ենթարկել նրանց «այն հանցանքների համար, որ նրանք իրագործել են մուսուլմանների և քրիստոնյաների դեմ», և թույլ տալ «մեր ժողովրդի բոլոր զավակներին» ընտրել կառավարության այն ձևը, որը նրանք ցանկանում են՝ միևնույն ժամանակ կոչ անելով «ընտրել իսլամական կառավարության տարբերակը»[11]։ Հեզբոլլահը ձևավորել է կամավորների, որոնք Բոսնիական պատերազմի ժամանակ կռվել են Բոսնիա և Հերցոգովինայի բանակի համար[12]։ 1985-2000 թվականներին Հեզբոլլահը մասնակցել է Հարավաային Լիբանանի կոնֆլիկտին ընդդեմ Հարավային Լիբանանի բանակի (ՀԼԲ) և Իսրայելի պաշտպանության բանակի (ԻՊԲ), որը վերջապես 2000 թվականին հանգեցրել է ՀԼԲ-ի պարտությանը և ԻՊԲ-ի նահանջին։ Հեզբոլլահը և ԻՊԲ-ն իրար դեմ կռվել են նաև 2006 թվականի Լիբանանի պատերազմի ժամանակ։

2006 թվականից ի վեր կազմակերպության ռազմական ուժն այնքան է մեծացել[13][14], որ ռազմական թևն ավելի հզոր է համարվում, քան Լիբանանի բանակը[15][16]։ Հեզբոլլահը հաճախ նկարագրում են իբրև «պետություն պետության մեջ»[17]․ այն տեղ է զբաղեցնում Լիբանանի կառավարությունում, ունի ռադիո և արբանյակային հեռուստաալիք, տրամադրում է սոցիալական ծառայություններ, Լիբանանի սահմաններից դուրս տեղակայում է մեծաքանակ ռազմական ուժեր[18][19][20]։ Հեզբոլլահը Լիբանանի Մարտի 8-ի դաշինքի մաս է կազմում՝ ընդդեմ Մարտի 14-ի դաշինքի։ Այն մեծ աջակցություն է վայելում Լիբանանի շիա մուսուլմանների շրջանում[21], մինչդեռ սուննիները համաձայն չեն նրա ներկայացրած օրակարգի հետ[22][23]։ Հեզբոլլահը նաև աջակցություն է ստանում Լիբանանի որոշ քրիստոնյա շրջաններից[24]։ Կազմակերպությունը ռազմական վարժանք, զենքեր և ֆինանսական աջակցություն է ստանում Իրանից և քաղաքական աջակցություն՝ Սիրիայից[25]։

1990 թվականի ի վեր Հեզբոլլահը մասնակցում է Լիբանանի քաղաքական կյանքին, գործընթաց, որը կոչվում է Հեզբոլլահի լիբանանացում։ Այն ավելի ուշ միացել է քաղաքական դաշինքներին և մտել կառավարություն։ 2006-2008 թվականների Լիբանանի բողոքի ցույցերից[26] և բախումներից[27] հետո 2008 թվականին Հեզբոլլահը և նրա ընդդիմադիր դաշնակիցները ձևավորվել են ազգային միասնության կառավարություն՝ ստանալով կառավարության 30 մանդատներից 11-ը, որը բավարար էր վետոյի իրավունք ստանալու համար[4]։ 2008 թվականի օգոստոսին Լիբանանի նոր կառավարությունը միաձայն հաստատել է քաղաքական հայտարարության նախագիծ, ըստ որի ճանաչում է Հեզբոլլահի գոյությունը՝ որպես զինված կազմակերպություն և երաշխավորում է «օկուպացված հողերը ազատագրելու և վերականգնելու» նրա իրավունքները[28]։ 2012 թվականից ի վեր Հեզբոլլահը ներգրավվել է Սիրիական քաղաքացիական պատերազմի մեջ՝ աջակցելով Սիրիայի կառավարությանը սիրիական ընդդիմության դեմ կռվում։ Վերջինս Հեզբոլլահը դիտարկում էր որպես սիոնիստական և «վահաբիական-սիոնիստական դավադրություն», որի նպատակն է վերացնել Հեզբոլլահի և Բաշար ալ-Ասադի դաշինքն ընդդեմ Իսրայելի[29][30]։ Հեզբոլլահը տեղակայել է իր ռազմական ուժերին և՛ Սիրիայում, և՛ Իրաքում՝ տեղական ուժերին վարժեցնելու կամ կռվելու Իրաքի և Լևանտի իսլամական պետության դեմ[31][32]։ Լիբանանի 2018 թվականի խորհրդարանական ընտրությունների ժամանակ Հեզբոլլահը ստացել է 12 մանդատ և նրա դաշինքը հաղթել է ընտրություններում՝ ստանալով 128 մանդատներից 70-ը[33][34]։

ՊատմությունԽմբագրել

 
Հարավային Լիբանանի քարտեզը

ՀիմնումԽմբագրել

Հեզբոլլահը ստեղծվել է 1982 թվականին մուսուլման կրոնական ներկայացուցիչների կողմից և ֆինանսավորվել է Իրանի կողմից՝ հիմնականում նպատակ ունենալով պայքարել Իսրայելի ներխուժման դեմ[8]։

Մասնագետների տեսակետները տարբերվում են այն հարցի վերաբերյալ, թե երբ է Հեզբոլլահը դարձել առանձին կառույց։ Որոշ աղբյուրներ խմբի պաշտոնական ձևավորման տարեթիվ են համարում 1982 թվականը[35][36][37][38], մինչդեռ Դիազը և Նյումենը պնդում են, որ մինչև 1985 թվականը Հեզբոլլահը եղել է շիա տարբեր ծայրահեղականների միավորում[39]։ Մեկ այլ տեսակետի համաձայն այն ստեղծվել է շեյխ Ռաղեբ Հարբի (հարավում շիաների դիմադրության առաջնորդ՝ սպանված 1984 թվականին Իսրայելի կողմից) աջակիցների կողմից[40]։ Անկախ այն բանից, թե երբ է կազմակերպությունը հիմնադրվել, աստիճանաբար մի շարք շիական խմբեր ձուլվել են կազմակերպության հետ՝ Իսլամական ջիհադ, Երկրի վրա ճնշվածների կազմակերպություն և Հեղափոխական արդարության կուսակցություն։ ԱՄՆ-ում[41], Իսրայելում[42] և Կանադայում[43] վերջիններս նույնացվում են Հեզբոլլահի հետ։

1980-ական թվականներԽմբագրել

Հեզբոլլահը ծագել է հարավային Լիբանանում հակառակորդ Ամալ շարժման դեմ շիա աշխարհազորայինների կոնսոլիդացիայի ժամանակ։ Հեզբոլլահը կարևոր դեր է խաղացել Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ՝ 1982-1983 թվականներին պայքարելով ամերիկյան ուժերի դեմ, իսկ 1985-1988 թվականների Ճամբարների պատերազմի ժամանակ պայքարելով Ամալի և Սիրիայի դեմ։ Սակայն Հեզբոլլահի հիմնական նպատակն էր վերջ դնել Իսրայելի օկուպացիային, որը 1982 թվականին գրավել էր հարավային Լիբանանը[8] և պաշարել Բեյրութը[44]։ Ամալը՝ Լիբանանի շիական հիմնական քաղաքական խումբը, նախաձեռնել է պարտիզանական կռիվներ։ 2006 թվականին Իսրայելի նախկին վարչապետ Էհուդ Բարաքը հայտարարել է․ «Երբ մենք մտանք Լիբանան․․․ այնտեղ Հեզբոլլահ չկար։ Շիաները հարավում մեզ ընդունեցին հոտավետ բրնձով և ծաղիկներով։ Այնտեղ մեր ներկայությունն էր, որ ստեղծեց Հեզբոլլահը»[45]։

Հեզբոլլահը վարել է անհամաչափ պատերազմ՝ օգտագործելով մահապարտ հարձակումներ Իսրայելի պաշտպանության բանակի և Լիբանանից դուրս գտվող իսրայելական թիրախների դեմ[46]։ Հեզբոլլահը, ինչպես հայտնի է, Մերձավոր Արևելքում իսլամական դիմադրության առաջին խմբավորումներից մեկն է, որն օգտագործել է մահապարտների ռմբակոծության, մահափորձերի և օտարերկրյա զինվորներին գերեվարելու մարտավարություն[10], ինչպես նաև սպանություններ[47] և առևանգումներ[48]: Հեզբոլլահն նաև օգտագործում է ավելի պայմանական ռազմական մարտավարություն և զենքեր, մասնավորապես Կատյուշա համազարկային ռեակտիվ համակարգ և այլ հրթիռներ[47][49]: 1990 թվականին Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմի ավարտին` չնայած Թաիֆի համաձայնագիրը պահանջում էր «լուծարել լիբանանյան և ոչ լիբանանյան բոլոր աշխարհազորայինների խմբերը», Սիրիան, որն այդ ժամանակ վերահսկում էր Լիբանանը, թույլ է տվել Հեզբոլլահին պահել իր զինանոցը և վերահսկել Իսրայելի սահմանակից շիական տարածքները[50]։

1990-ական թվականներից հետոԽմբագրել

1990-ական թվականներին Հեզբոլլահը հեղափոխական խմբից վերածվեց քաղաքական խմբի մի գործընթացի շնորհիվ, որը կոչվում է Հեզբոլլահի լիբանանացում։ Ի տարբերություն 1980-ական թվականների անզիջում հեղափոխական դիրքորոշմանը, Հեզբոլլահը բավականին մեղմ դիրքորոշում հայտնեց Լիբանանյան պետության նկատմամբ[51]։

1992 թվականին Հեզբոլլահը որոշում է կայացրել մասնակցել ընտրություններին, և Ալի Խամենեին՝ Իրանի հոգևոր առաջնորդը, աջակցություն է ցույց տվել։ Հեզբոլլահի նախկին գլխավոր քարտուղար Սուբհի ալ-Թուֆայլին վիճարկել է այս որոշումը, որը արդյունքում Հեզբոլլահը պառակտվել է։ Հեզբոլլահը ստացել է ընտրացուցակով իրեն հատկացված 12 մանդատները։ Այդ տարեվերջին Հեզբոլլահը բանակցություններ է սկսել լիբանանցի քրիստոնյաների հետ։ Հեզբոլլահը համարում է, որ Լիբանանում մշակութային, կրոնական և քաղաքական ազատությունները սրբացված են, սակայն այս արժեքները չեն տարածվում այն խմբերի վրա, որոնք հարաբերություններ ունեն Իսրայելի հետ[52]։

1997 թվականին Հեզբոլլահը ստեղծել է բազմադավան Իսրայելի օկուպացիայի դեմ պայքարի լիբանանյան ջոկատները՝ նպատակ ունենալով վերակենդանացնել Իսրայելի դեմ ազգային և աշխարհիկ դիմադրությունը՝ այսպիսով «լիբանանացնելով» դիմադրությունը[53]։

Իսլամական ջիհադի կազմակերպությունԽմբագրել

Այն փաստը, թե Իսլամական ջիհադի կազմակերպությունը օգտագործվել է որպես Հեզբոլլահի կեղծանուն, թե եղել է առանձին կազմակերպությունը, բանավեճերի առարկա է։ Որոշ աղբյուրների համաձայն Իսլամական ջիհադի կազմակերպությունը պարզապես «հեռախոսային կազմակերպություն» էր[54][55], որի անունն «օգտագործվում էր այն մարդկանց կողմից, ովքեր ցանկանում էին թաքցնել իրենց իրական ինքնությունը»[56][57][58][59][60]։ Հեզբոլլահը Իսրայելի դեմ հարձակումների իրականացնելու նպատակով օգտագործել է նաև մեկ այլ անուն՝ Իսլամական դիմադրություն (al-Muqawama al-Islamiyya)[61]։

2003 թվականին ամերիկյան դատարանի որոշմամբ պարզվեց, որ Իսլամական ջիհադի կազմակերպություն անվանումն օգտագործվում է Հեզբոլլահի կողմից Լիբանանում, Մերձավոր Արևելքի որոշ շրջաններում և Եվրոպայում հարձակումներ իրականացնելու համար[62]: ԱՄՆ-ն[63], Իսրայելը[64] և Կանադան[65] համարում են, որ «Իսլամական ջիհադի կազմակերպություն», «Երկրի վրա ճնշվածների կազմակերպություն» և «Հեղափոխական արդարության կազմակերպություն» անունները հոմանիշ են Հեզբոլլահին:

ԳաղափարախոսությունԽմբագրել

Հեզբոլլահի գաղափարախոսությունը սահմանվում է որպես շիա արմատականություն (ռադիկալիզմ)[66][67][68]: Հեզբոլլահը հետևում է Իրանի առաջնորդ այաթոլլա Ռուհոլլահ Խոմեյնիի շիական աստվածաբանությանը[69]: Հեզբոլլահը ստեղծվել է այաթոլլա Խոմեյնիի հետևորդների աջակցությամբ 1980-ական թվականների սկզբին՝ նպատակ ունենալով տարածել իսլամական հեղափոխությունը[70] և հետևում է իսլամական շիա գաղափարախոսության յուրահատուկ տեսակի (Valiyat al-faqih կամ Իսլամական իրավագետների խնամակալություն), որը մշակել է այաթոլլա Ռուհոլլահ Խոմեյնին՝ Իրանի իսլամական հեղափոխության առաջնորդը[3][64]: Չնայած ի սկզբանե Հեզբոլլահը նպատակադրվել էր Լիբանանը վերափոխել Իսլամական իրավագետների հանրապետության, այս նպատակից հրաժարվել են հօգուտ առավել ընդգրկուն մոտեցման[8]:

1985 թվականի մանիֆեստԽմբագրել

1985 թվականի փետրվարի 16-ին շեյխ Իբրահիմ ալ-Ամինը ներկայացրել է Հեզբոլլահի մանիֆեստը: Վերջինիս գաղափարախոսությունը արմատական էր: Նրա առաջին նպատակն էր պայքարել, ինչպես Հեզբոլլահն էր նկարագրում, ամերիկյան և իսրայելական ծավալապաշտության դեմ, այդ թվում ընդդեմ Իսրայելի՝ հարավային Լիբանանի և այլ տարածքների օկուպացիայի: Երկրորդն նպատակն էր հավաքել բոլոր մուսուլմաններին «ումմայի» մեջ, որի ներքո Լիբանանը առաջ կտաներ Իրանի 1979 թվականի հեղափոխության գաղափարը: Այն նաև հայտարարել է, որ պաշտպանում Լիբանանի բոլոր համայնքներին, բացի նրանցից, որոնք աջակցում են Իսրայելին, և աջակցում է բոլոր ազգային շարժումներին՝ ինչպես մուսուլմանական, այնպես էլ ոչ մուսուլմանական: Կազմակերպության գաղափարախոսությունը զարգացել է, և այսօր Հեզբոլլահը ձախակողմյան քաղաքական կառույցը, որը կենտրոնացած է սոցիալական անարդարության խնդրի վրա[71]:

Հեզբոլլահի 1985 թվականի մանիֆեստից հատվածներ՝

  Մենք ումմայի (մուսուլմանական համայնք) որդիներ ենք ...

... Մենք ումմա ենք, որը իսլամի դավանաբանական և կրոնական ամուր կապով կապած է ամբողջ աշխարհի մուսուլմանների հետ, որոնց ուղերձը աստված ցանկանում էր իրակնացնել մարգարեների կնիքով, օրինակ՝ Մուհամմադի.... ... Ինչ վերաբերում է մշակույթին, այն հիմնված է սուրբ Ղուրանի, Սուննայի և ֆակիհների (իսլամական իրավագետ) իրավական վճիռների վրա, որը մեզ համար ընդօրինակման աղբյուր է ...[11]:

 


Իսրայելի և սիոնիզմի նկատմամբ վերաբերմունք, հայտարարություններ և գործողություններԽմբագրել

Հեզբոլլահի ստեղծումից մինչ օրս[11][72] նրա հիմնական նպատակն է եղել Իսրայելի պետության վերացումը: 1985 թվականի արաբերեն մանիֆեստի որոշ թարգմանություններում ասվում է, որ «մեր պայքարը կավարտվի միայն այն ժամանակ, երբ այս կառույցը [Իսրայել] ոչնչացվի»[11]: Ըստ Հեզբոլլահի գլխավոր քարտուղարի տեղակալ Նաիմ Կասեմի, Իսրայելի դեմ պայքարը Հեզբոլլահի հիմնական համոզմունքն է և նրա գոյության հիմնավորումը[73]:

Հեզբոլլահը հայտարարում է, որ Իսրայելի դեմ իր շարունակական թշնամական գործողությունները արդարացված են Լիբանանի դեմ Իսրայելի փոխադարձ գործողություններով և փոխհատուցում է Իսրայելի կողմից լիբանանյան տարածքների օկուպացիայի համար[74][75][76]: 2000 թվականին Իսրայելն իր ուժերը դուրս բերեց Լիբանանից, այս գործողությունը հաստատվեց ՄԱԿ-ի կողմից՝ որպես քայլ իրականացված համաձայն 1978 թվականի մարտի 19-ին ընդունված բանաձևի: Սակայն Լիբանանը համարում է, որ Շեբաա ագարակները՝ 26 կմ² հողակտոր, որը 1967 թվականի պատերազմի ժամանակ Իսրայելը գրավել էր Սիրիայից և ՄԱԿ-ի կողմից ճանաչվում էր որպես Իսրայելի կողմից գրավված սիրիական տարածք, Լիբանանի տարածքն են[77][78]: Ի վերջո Հեզբոլլահը համարում է, որ Իսրայելը անօրինական պետություն է: Այս իսկ պատճառով նրանք արդարացնում են իրենց գործողությունները որպես պաշտպանական ջիհադ[79]:

Եթե նրանք գնան Շեբաաից, մենք չենք դադարի կռվել նրանց դեմ: ... Մեր նպատակն է ազատագրել 1948 թվականի Պաղեստինի սահմանները: ... Հրեաները, որոնք կգոյատևեն ազատագրական այս պատերազմում, կարող են հետ գնալ Գերմանիա կամ այնտեղ, որտեղից եկել են: Սակայն այն հրեաներին, որոնք ապրել են Պաղեստինում մինչև 1948 թվականը, «կթույլատրվի ապրել իբրև մոքրամասնություն, և մուսուլման մեծամասնությունը հոգ կտանի նրանց մասին»:

-- Հեզբոլլահի մամուլի խոսնակ Հասան Էզեդինը Շեբաա ագարակներից Իսրայելի զորքի դուրսբերման մասին[50]

Հրեաների և հուդայականության նկատմամբ վերաբերմունք և գործողություններԽմբագրել

Հեզբոլլահի տարբեր ներկայացուցիչներ բազմիցս նշել են, որ իրենց կազմակերպությունը «հակասիոնիստական» է և ոչ թե հակասեմական[80]: Սակայն ըստ գիտնականների, «այս խոսքերը մանրակրկիտ քննությանը չեն դիմանա»: Այլ գործողություններից հետ մեկտեղ Հեզբոլլահը նաև ակտիվորեն ներգրավված է Հոլոքոստի ժխտողականության և հակասեմական դավադրությունների տեսությունների տարածման մեջ[80]:

Բազմաթիվ հակասեմական հայտարարություններ են վերագրվում Հեզբոլլայի ներկայացուցիչներին[81]: Ամալ Սաադ-Ղորայեբը՝ լիբանանցի քաղաքական վերլուծաբան, պնդում է, որ չնայած սիոնիզմը ազդել է Հեզբոլլահի հակա-հուդայականության վրա, սակայն «այն հիմնված չէ դրա վրա, քանի որ Հեզբոլլահի ատելություները հրեաների նկատմամբ պայմանավորված է ավելի շատ կրոնական է, քան քաղաքական դրդապատճառներով»[82]: Ռոբերտ Ս. Վիստրխը, ով պատմաբան է՝ մասնագիտացած հակասեմականության ուղղությամբ, հրեաների նկատմամբ Հեզբոլլահի գաղափարախոսությունը նկարագրում է այսպես՝

Հեզբոլլահի առաջնորդների և խոսնակների հակասեմականությունը միավորում է հրեական թվացյալ անպարտելի ուժը... և խորհամանկությունը այն արհամարանքով, որը սովորաբար վերապահվում է թույլ և վախկոտ թշնամիներին: Ինչպես Համասի՝ սրբազան պատերազմի մասին պրոպագանդան, այնպես էլ Հեզբոլլահը հիմնվում է հրեաների անվերջ ստորացման վրա՝ որպես «մարդկության թշնամիների», «դավադիր, քմահաճ և ինքնահավան» թշնամիների, որոնք լցված են արաբներին ստրկացնելու «սատանայական ծրագրերով»: Այն միաձուլում է ավանդական իսլամական հակահուդայականությունը արևմտյան դավադրության միֆերի, երրորդ աշխարհի հակասիոնիստական հետ, և հրեաների նկատմամբ Իրանի շիական արհամարնքի հետ՝ որպես «ծիսականորեն անմաքուր» և կոռումպացված անհավատներ: Շեյխ Ֆադլալլահը պնդում է... որ հրեաները ցանկանում են ստորադասել և ոչնչացնել Իսլամը և արաբական մշակութային ինքնությունը՝ իրենց տնտեսական և քաղաքական գերակայության առաջխաղացման նպատակով[83]:

Հակասական տեսակետների համաձայն, Ալ-Մանարը՝ Հեզբոլլահի կողմից գործարկվող հեռուստաալիքը, Իսրայելին կամ հրեաներին մեղադրում է Մերձավոր Արևելքի արաբների շրջանում կանխամտածված ձևով ՄԻԱՎ և այլ հիվանդություններ տարածելու մեջ[84][85][86]: Արևմուտքում քննադատում են Ալ-Մանար հեռուստաալիքը աշխարհում հրեաների գերակայության մասին դավադրությունների տեսությունը ներկայացնող հեռուստասերիալի միջոցով «հակասեմական պրոպագանդա» իրականացնելու համար[87][88][89]: Խումբը ամերիկացի վերլուծաբանների կողմից մեղադրվել է Հոլոքոստի ժխտման համար[90][91][92]: Ավելին՝ 2006 թվականի պատերազմի ժամանակ այն ներողություն է խնդրել միայն Իսրայելի արաբների (այսինքն՝ ոչ հրեաների) սպանության համար[80]:

2009 թվականի նոյեմբերին Հեզբոլլահը ստիպել է, որ անգլալեզու մասնավոր դպրոցում չդասավանդեն Աննա Ֆրանկի օրագրից հատվածները, որը հրեա երեխայի օրագրից կազմված գիրքն է, որը պատմում է Նիդեռլանդներում նացիստական օկուպացիայից թաքնվող ընտանիքի մասին[93]: Սա տեղի է ունեցել այն բանից հետո, երբ Հեզբոլլահի Ալ-Մանար հեռուստաալիքը դժգոհել է, թե որքան ժամանակ է Լիբանանը «կրթության ոլորտում սիոնիստական ներխուժման համար բաց ասպարեզ մնալու»[94]:

ԿազմակերպությունԽմբագրել

 
Սայիդ Հասան Նասրալլահ՝ Հեզբոլլահի երրորդ և ներկայիս գլխավոր քարտուղար

Սկզբում Հեզբոլլահի ղեկավարներն այն տեսակետն ունեին, որ շարժումը «կազմակերպություն չէ, քանի որ նրա անդամները չունեն քարտեր և որոշակի պատասխանատվություն»[95], ինչպես նաև շարժումը չունի «կազմակերպության հստակ սահմանված կառուցվածք»[96]։ Այժմ ինչպես նշում է Հեզբոլլահի գիտնական Մագնուս Ռանստորփը, Հեզբոլլահն իրապես ունի կառավարման պաշտոնական կառուցվածք ունի և պահպանելով իսլամական իրավագետների խնամակալության (velayat-e faqih) սկզբունքը` այն «կենտրոնացրել է․․․ ամբողջ ուժն ու իշխանությունը» կրոնական առաջնորդների ձեռքում, որոնց որոշումները «ուլամայից տարածվում են ամբողջ համայնքով»։

Հեզբոլլահի որոշումներ կայացնող գերագույն մարմինները երկուսն են՝ Խորհրդակցական ժողով և Որոշումներ կայացնող ժողով։ Խորհրդակցական ժողովը ղեկավարում են 12 բարձրաստիճան հոգևորականներ, որոնք պատասխանատու են մարտավարական որոշումների և ամբողջ Լիբանանում Հիզբոլլահ գործունեության ընդհանուր վերահսկողության համար։ Որոշումներ կայացնող ժողովը շեյխ Մուհամմադ Հուսեյին Ֆադալլահի գլխավորությամբ կազմված է 11 այլ հոգևորականներից, որոնք պատասխանատու են բոլոր ռազմավարական հարցերի համար։ Խորհրդակցական ժողովում կան մասնագիտացված 7 հանձնաժողովներ, որոնք զբաղվում են գաղափարական, ֆինանսական, ռազմական և քաղաքական, իրավական, տեղեկատվական և սոցիալական հարցերով։ Իր հերթին Խորհրդակցական ժողովի և նրա յոթ հանձնաժողովների կրկնօրինակները կան Հեզբոլլահի երեք հիմնական գործառնական տարածքներում (Բեքաա, Բեյրութ և հարավ)[97]:

Այն պատճառով, որ Իրանի գերագույն առաջնորդը ներկայացնում է գերագույն հոգևոր իշխանությունը, Հեզբոլլահի ղեկավարները դիմել են նրան «առաջնորդություն և հրահանգներ ստանալու համար այն դեպքերում, երբ Հըզբոլլահի հավաքական ղեկավարությունը տարաձայնություններ է ունեցել տարբեր հարցերի շուրջ և չի կարողացել հասնել փոխզիջման»[97]: Իրանի առաջին գերագույն առաջնորդ Խոմեյնիի մահից հետո Հեզբոլլահի կառավարող մարմինները ավելի շատ «անկախություն» են ձեռք բերել և ավելի քիչ են դիմել Իրանին[97]։ Լիբանանյան երկրորդ պատերազմից հետո, սակայն, Իրանը վերակազմավորել է Հեզբոլլահը՝ սահմանափակելով Հասան Նասրալլահի իշխանությունը և միլիարդավոր դոլարներ է ներդրել Հեզբոլլահը «վերականգնելու» համար[98]։

Կառուցվածքայնորեն Հեզբոլլահը տարանջատում չի դնում Լիբանանում իր քաղաքական-սոցիալական գործունեության և Իսրայելի դեմ ռազմական-ջիհադի գործողությունների միջև։ Ըստ Նաիմ Կասեմի՝ Հեզբոլլահում երկրորդը հրամանատարությամբ, «Հեզբոլլահն ունի մեկ ղեկավարություն»։ «Բոլոր քաղաքական, սոցիալական և ջիհադի գործերը կամված են այս ղեկավարության որոշումների հետ․․․ Նույն ղեկավարությունը, որը իրականացնում է խորհրդարանական և կառավարության աշխատանքը, առաջնորդում է նաև Իսրայելի դեմ ընթացող ջիհադի գործողությունները»[99]։

2010 թվականին Իրանի խորհրդարանի խոսնակ Ալի Լարիջանին ասել է․ «Իրանը հպարտանում է Լիբանանի իսլամական դիմադրության շարժմամբ՝ իսլամական կայուն դիրքորոշման համար։ Հեզբոլլահը սնուցում է իսլամական ջիհադի սկզբնական գաղափարները»։ Նա փոխարենը քննադատել է Արևմուտքին, որն Իրանին մեղադրում է ահաբեկչությանն աջակցելու համար և ասել․ «Իրական ահաբեկիչները նրանք են, ովքեր Սիոնիստական ռեժիմին ռազմական տեխնիկա են տրամադրում ժողովրդին ռմբակոծելու համար»[100]։

ՖինանսավորումԽմբագրել

Հեզբոլլահի ֆինանսավորումը կատարվում է Լիբանանի տարբեր բիզնես խմբերի, անհատների, ձեռներեցների, Լիբանանի սփյուռքի կողմից, որը զբաղվում է աֆրիկյան ադամանդների հետազոտությամբ, այլ իսլամական խմբերի և երկրների կողմից, ինչպես նաև շիա լիբանանցիների վճարած հարկերի շնորհիվ[101]։ Հեզբոլլահը նշում է, որ իր եկամտի հիմնական աղբյուրը գալիս է սեփական ներդրումային պորտֆելներից և մուսուլմանների նվիրատվություններից:

Արևմտյան աղբյուրներում տիրում է այն տեսակետը, որ Հեզբոլլահն իրականում Իրանից և Սիրիայից է ստանում ֆինանսական, վարժանքների, զենքի, պայթուցիկների, քաղաքական, դիվանագիտական և կազմակերպչական աջակցությունը[50][63][102]։ Կարծիք կա, որ 1983-1989 թվականների ընթացքում Իրանը նվիրատվության ձևով Հեզբոլլահին է տրամադրել 400 միլիոն դոլար։ Տնտեսական խնդիրների պատճառով Իրանը ժամանակավորապես սահմանափակել է Հեզբոլլահի կողմից իրականացվող մարդասիրական գործողությունների ֆինանսավորումը[101]։ 2010 թվականի փետրվարին հրապարակված զեկույցների համաձայն, Հեզբոլլահը Իրանից ստացել է 400 միլիոն դոլար[103][104][105]։ 2011 թվականին Իրանը նախատեսել է Հեզբոլլահին տրամադրել 7 միլիոն դոլար Լատինական Ամերիկայում գործողությունների համար[106]։

Հեզբոլլահը ապավինում է Արևմտյան Աֆրիկայի, ԱՄՆ-ի լիբանանյան շիա սփյուռքի ֆինանսավորմանը, և ամենակարևորը՝ Եռակի սահմանի կամ Պարագվայի, Արգենտինայի և Բրազիլիայի տարածքների հատման երկայնքով տարածքի շիա սփյուռքի ֆինանսավորմանը[107]։ ԱՄՆ իրավապահ մարմինները հայտնաբերել են ծխախոտի մաքսանենգությամբ ֆինանսների հայթայթման[108] և թմրանյութերի մաքսանենգության[109][110][111] բազմամիլիոնանոց ապօրինի գործողություններ։ Սակայն Նասրալլահը բազմիցս հերքել է, որ որևէ կապ կա Հարավային Ամերիկայի թմրանյութերի առևտրի և Հեզբոլլահի միջև՝ այս մեղադրանքները անվանելով «պրոպագանդա» և «Հեզբոլլահի իմիջը վնասելու» փորձեր[112][113]։

2018 թվականի ԱՄՆ հաշվարկներով Հեզբոլլահին Իրանի ֆինանսական աջակցությունը տարեկան կազմում է 700 մլն դոլար[114][115]։

ԱՄՆ-ն նաև մեղադրել է Վենեսուելայի կառավարությանը Հեզբոլլահին ֆինանսական աջակցություն ցույց տալու համար[116]։

Քաղաքական գործողություններԽմբագրել

 
Կանաչը ցույց է տալիս Լիբանանի շիա մեծամասնությամբ շրջանները ուր Հեզբոլլահն զորավոր է:
 
Դեկտեմբերի 10, 2006 Հեզբոլլահի կողմնակիցմերի ցույց Բեյրությում:

Հեզբոլլահն, Ամալի հետ, մին է երկու գլխավոր քաղաքական կուսակցությունների Լիբանանում որոնք ներկայացնում են շիա մուսուլմանների։ Նա տիրում է 14 աթոռ 128-ի վրա Լիբանանի խորհրդարաննում և անդամ է Դիմադրություն և Զարգացում բլոկին: Ըսկ Դանիել Լ. Բայմանի, Հեզբոլլահն «մի ամենազորավոր քաղաքական շարժումն է Լիբանանում:»[117] Հեզբոլլահն և Ամալը ներկայացնում են գրեթե բոլոր լիբանանցի շիաները[118]։ Սակայն, հակարակ Ամալի, Հեզբոլլահն չե զինաթափված։ Նա մասնակցում է Լիբանանի խորհրդարանում։ 2005-ի Լիբանանի ընդհանուր ընտրություններին, նա շահել է 10.9% խորհրդարանի աթոռների։ Դիմադրություն և Զարգացում բլոկը, որի Հեզբոլլահն անդամ է, շահել է բոլոր 23 աթոռները Հարավային Լիբանանում և ընդհանուրով 35 աթոռ, կամ 27.3% խորհրդարանի աթոռների ընդհանուր Լիբանանի[119]։ Երբ մունիցիպալ ընտրությունները տեղի են ունեցել առաջին կեսին 2004-ի, Հեզբոլլահն շահել է 21% բոլոր շրջանների։[120]

Հեզբոլլահն եղել է մարտի 8 միության գլխավոր կուսակցությունների մին, մարտ 2005 թվականի քաղաքական մթնոլորտի հակադրությունից իվեր։ Թեև չնայած որ Հեզբոլլահն միածել էր նոր կառավարություննը 2005 թվականին, նա մնացել է խստորեն դեմ մարտի 14 միության[121]։ Նոյեմբեր 2006 թվականին, Հեզբոլլահն, Ազատ Հայրենասիրական Շարժումը (ԱՀՇ) և Ամալը միասնաբար պահանջել են հաստատումը ազգային միության կառավարության[122][123] ուր պահանջել են վաղ ընտրություններ և մեկ երրորդը մինիստրների կաբինետի աթոռների որը նրանց տալու էր վետոյի իրավունք[124][125]։ Երբ բանակցությունները կառավարող կոալիցիային հետ անհաջողություն են ունեցել, հինգ կաբինետի մինիստրներ Հեզբոլլահից և Ամալից հրաժարվել են։ Դեկտեմբերի 1, 2006 թվականին, այս խումբերը սկսել են 2006–2008 լիբանանյան քաղաքական ցույցերը, անդադար ցույցեր ընդդիմությամբ վարչապետ Ֆուադ Սինիորայի կառավարության[26][126]։ Վերջապես, մայիսի 7, 2008 թվականին, Լիբանանի 17-ամսվա քաղաքական ճգնաժամը արագ աճել է ինքնազսպումից դուրս։ Կռիվներ տեղի են ունեցել երբ կառավարություննը անջատել է Հեզբոլլահի հաղորդակցության ուղին և հեռացուցել է Բեյրութի օդանավակայանի ապահովության պետին վկայակոչված Հեզբոլլահի կապերի պատճառով։ Հեզբոլլահի առաջնորդ Հասան Նասրալլահն հայտարարել է թե կառավարության որոշումը անջատման Հեզբոլլահի հաղորդակցության ուղիին «պատերազմի հայտարարություն» էր կազմակերպության դեմ և պահանջել է շրջումը կառավարության որոշման[127][128]։ Հեզբոլլահից ղեկավարված ընդդիմադիր կողմի կռվողներ գրավել են մի քանի Արևմտյան Բեյրութի շրջակայքեր Ապագա շարժումի կռվողներից որոնք հավատարին էին Ամերիկայի կողմնակցությունը ստացած կառավարությանը։ Այս կռիվների ընթացքում, 11 անձ սպաննվել են և 30 հատ վիրավոր։ Ընդդիմադիր կողմից գրավված շրջանների վերջը հանձնվել են Լիբանանի բանակին[129]։ Բանակը նաև խոստացել է լուծել վեճը և շրջել է կառավարության որոշումները[130][131]։ Լիբանանի մրցակից առաջնորդները մի համաձայնության հասել են Դոհայում մայիսի 21, 2008 թվականին որը վերջ է տվել 18 ամսվա քաղաքական ճգնաժամին որը կարող էր վերածվել նոր քաղաքացիական պատերազմի[132]։ Ըստ համաձայնության, Հեզբոլլահն վետոյի ուժ է ստացել Լիբանանի խորհրդարանում։ Կռիվներից ետք, նոր ազգային միության կառավարություն է կազմվել Ֆուադ Սինիորայից հուլիսի 11, 2008 թվականին ուր Հեզբոլլահն ուներ մեկ մինիստր և իշխում էր 11 աթոռ 30-ի վրա կաբինետում։[4][133]

Ռազմական գործողություններԽմբագրել

Հեզբոլլահն ունի մի ռազմական ճյուղ ճանաչված «Ալ-Մուքավամա ալ-Իսլամիյա» («Իսլամական դիմադրությունը») անունով և հավանաբար երաշխավորն է մի քանի ավելի փոքր ռազմական կազմակերպությունների՝ ներառյալ «Ընկճվածների կազմակերպությունը», «Հեղափոխական արդարության կազմակերպությունը», «Արդարություն սխալի դեմ կազմակերպությունը» և «Մարգարե Մուհամեդի հետևորդները»[63][134]։

ՄԱԿ-ի որոշում 1559-ը կոչ է ուղղում Հեզբոլլահի զինաթափման[135] Տաիֆի համաձայնությանը Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմի վերջավորության հետ։ Հեզբոլլահն դատապարտել և չեղյալ հայտարարել է ՄԱԿ-ի որոշումը[136]։ Խնդիրը աճեցված է 2006 թվականի ռազմական հակամարտությունից ետք Իսրայելի հետ։ Հեզբոլլահի որոշումը չզինաթափվելու տեսնվում է իբրև խախտում ՄԱԿ-ի որոշումների (ներառյալ ՄԱԿ-ի որոշում 1701-ը որը հաջորդել է որոշում 1559-ի) և Տաիֆի համաձայնությունին[137][138]։ Հակամարտությունից իվեր, Հեզբոլլահն և Իսրայելը հաստատել են որ կազմակերպությունը ռազմականորեն զորացել է[14] Լիբանանական կաբինետը, Նախագահ Միշել Սլեյմանի և Վարչապետ Ֆուադ Սինիորայի տակ, տվել է Հեզբոլլահի իրավունքը «ազատագրելու [Լիբանանի] գրավված հողերը»:[139]։ 2009 թվականին, մի Հեզբոլլահի հրամանատար (խոսելով անանունության պայմանի տակ) ասել է, «Մենք ունենք ավելի հրթիռ այսօր քան ունեինք 2006 թվականին:»[140]

Մահապարտ հարձակումներ և հափշտակումներԽմբագրել

1982-ից 1986 թվական, 36 մահապարտ հարձակումներ տեղի են ունեցել Լիբանանում ամերիկյան, ֆրանսիական և իսրայելյան զորքերի դեմ 41 անձերի կողմից ձախական քաղաքական հավատքներով և երկու գլխավոր կրոնքներից՝[141] սպանելով 659 անձ[46] Հեզբոլլահն մեղադրվել է կազմակերպելով այս հարձակումների մի քանին բայց ժխտում է ոևե մասնակցություն։[142][143][144]։ Այս հարձակումների ներառյալ են 1983 թվականի ամերիկյան դեսպանատան պայթյունը (Իսլամական Ջիհադ Կազմակերպությունից),[145] 1983 թվականի Բեյրութի զորանոցի պայթյունը (Իսլամական Ջիհադ Կազմակերպությունից),[145][146][147][148] և զանազան հարձակումներ Իսրայել Պաշտպանություն Զորքերի (ԻՊԶ) և Հարավային Լիբանան Բանակի (ՀԼԲ) վրա հարավային Լիբանանում[46] Այս ժամանակաշրջանում նաև տեղի է ունեցել TWA չվերթ 847-ի գրավումը 1985 թվականին,[146] և Լիբանանի պատանդի ճգնաժամը 1982-ից 1992 թվականներին։[147] Առայժմ, Հեզբոլլահն մեղադրվել է հունվարի 15, 2008 թվականի պայթյունին ամերիկյան դեսպանատան մի ինքնաշարժի Բեյրութում։[149]։

Լիբանանից արտասահման, Հեզբոլլահն մեղադրվել է 1992 թվականի իսրայելյան դեսպանատան հարձակումին Բուենոս Այրեսում,[146][147] և 1994 թվականի ԱՄԻԱ-ի պայթյունին մի հրեական մշակութային կենտրոնի Արգենտինայում[146] Սակայն, ըստ Նասրալլահի, Հեզբոլլահն մերժել է բոլոր մասնակցություն գործողությունների Լիբանանից և Իսրայելից դուրս 2008 թվականից առաջ։[150]։

Արտաքին հարաբերություններԽմբագրել

Հեզբոլլահի արտաքին հարաբերությունները բարդ են։ Լիբանանյան կաբինետը Նախագահ Միշել Սուլեյմանի և Վարչապես Ֆուադ Սինիորայի տակ ընդունել է Հեզբոլլահի գոյությունը և ռազմական գործողությունները հակարակ մի քանի ՄԱԿ-ի որոշումների որոնք պահանջում են կազմակերպությամ ցրվումը[151][152]։ Չորս երկրներ ճանաչում են Հեզբոլլահն որպես ահաբեկչական կազմակերպություն՝ ԱՄՆ-ը, Իսրայելը, Կանադան և Նիդեռլանդները: Իսկ երկու երկիր ճանաչում են միայն կազմակերպության անվտանգության ճյուղի որպես ահաբեկչական՝ Միավորված Թագավորությունը և Ավստրալիան[153]։ Մեծամասնությունը ՄԱԿ-ի և Եվրոպական Միության անդամների չեն նկարագրում Հեզբոլլահն որպես ահաբեկչական կազմակերպություն[154]։

Հեզբոլլահն ունի մոտ հարաբերություններ Իրանի հետ[155]։ Նա նաև հարաբերություններ ունի Ալաուի ղեկավարության հետ Սիրիայում, հատուկորեն Նախագահ Հաֆեզ ալ-Ասադի (մինչև իր մահը 2000 թվականին) և իր զավակին ու ժառանգորդին Բաշար ալ-Ասադի հետ[156]։ Հեզբոլլահն նաև հայտարարել է իր կողմնակցությունը ալ-Ակսա ինթիֆադայի համար։

Շատ փաստ չկա որ Հեզբոլլահն կապ է հաստատել կամ համագործում է ալ-Քաիդայի հետ[157]։ Հեզբոլլահի ղեկավարները ժխտում են ոևե հարաբերություն ալ-Քաիդայի հետ ոևե ժամանակի ընթացքում[158]։ Նաև, մի քանի ալ-Քաիդայի առաջնորդներ Աբու Մուսաբ ալ-Զարքավիի նման[159] և Վահաբի կրոնապետներ համարում են Հեզբոլլահն ուրացող Իսլամի[160][161]։ Հակարակ սրա, ԱՄՆ-ի հետախուզական պաշտոնյաներ ենթադրություն անում են որ շփում է եղել Հեզբոլլահի և որոշ ալ-Քաիդայի անդամների միջև որոնք փախել են Աֆղանստանից Լիբանան։.[162][163]

Մեդիայի գործողություններԽմբագրել

Հեզբոլլահն վարում է մի արբանյակային հեռուստատեսության կայան՝ ալ-Մանար («Փարոսը») և մի ռադիոյի կայան ալ-Նուր («Լույսը»)[164]։ Ալ-Մանարը հաղորդվել է Բեյրութից, Լիբանանում[164] Կայանը գործի դրվել է Հեզբոլլահից 1991 թվականին։[165]։ իրանական ֆոնդերի օգնությամբ[166]։ Ալ-Մանարը, ինքնահռչակված «Դիմադրության կայանը», բանալի դեր է խաղում Հեզբոլլահի «հոգեբանական պատերազմում սիոնիստ թշնամիին դեմ»[166][167] և անբաժանելի մաս Հեզբոլլահի պլանի տարածելու նրա հաղորդագրությունը ամբողջ արաբական աշխարհին:.[166]

Հեզբոլլահի հեռուստատեսության կայան ալ-Մանար ծրագիրներ հաղորդում է որոնց նպատակն է ներշնչելու անձնասպանական հարձակումներ Գազայում, Արևմտյան Ափում և Իրաքում[50][168][169]։ Ալ-Մանարը արգելված է Ֆրանսիայում կայանին Հոլոքոստի ժխտման պատճառով, ինչ որ Ֆրանսիայի օրենքի դեմ է[170][171][172]։ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները նկատում է ալ-Մանարը որպես ահաբեկչական կազմակերպություն[173]։

Հեզբոլլահի մեդիայի գործողությունների մի տեսակետի նպատակն է ներշնչելու ազգայնականության և իսլամի հիմքերը երեխաների[174]։ Հեզբոլլահի կենտրոնական համացանցի բյուրոն եռաչափ խաղ ստեղծել է 2003 թվականին՝ «Հատուկ զորքեր» ուր խաղացողները պայքարում են իսրայելցի ներխուժողների դեմ՝ շահողները ազգային հերոս դառնալով Երկիրի վրա և մարտիրոս դրախտում[175]։

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. «Hezbollah»։ The Collins English Dictionary։ Glasgow: HarperCollins։ 2013։ Վերցված է 7 May 2013 
    «Hezbollah»։ Webster's New World College Dictionary։ Cleveland: Wiley Publishing, Inc.։ 2012։ Վերցված է 7 May 2013 
  2. Other transliterations include Hizbollah, Hezbolla, Hezballah, Hisbollah, Hizbu'llah and Hizb Allah.
  3. 3,0 3,1 Jamail Dahr (20 July 2006)։ «Hezbollah's transformation»։ Asia Times։ Վերցված է 23 October 2007 
  4. 4,0 4,1 4,2 «Hezbollah (a.k.a. Hizbollah, Hizbu'llah)»։ Council on Foreign Relations։ 13 September 2008։ Արխիվացված է օրիգինալից 13 September 2008-ին։ Վերցված է 15 September 2008 
  5. Levitt Matthew (2013)։ Hezbollah: The Global Footprint of Lebanon's Party of God։ էջ 15։ ISBN 9781849043335։ «... the Jihad Council coordinates 'resistance activity'.» 
    Ghattas Saab Antoine (15 May 2014)։ «Hezbollah cutting costs as Iranian aid dries up»։ The Daily Star։ Վերցված է 1 June 2014։ «... Hezbollah's military wing ... Known as the 'Jihad Council'» 
  6. Dominique Avon, Anaïs-Trissa Khatchadourian, Hezbollah: A History of the "Party of God", Harvard University Press, 2012 978-0-674-07031-8 pp.21ff.
  7. E. Azani, Hezbollah: The Story of the Party of God: From Revolution to Institutionalization, Springer, 2011 978-0-230-11629-0pp.59-63
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 «Who Are Hezbollah?»։ BBC News։ 21 May 2008։ Վերցված է 15 August 2008 
  9. Mariam Farida, Religion and Hezbollah: Political Ideology and Legitimacy, Routledge, 2019 978-1-000-45857-2 pp.1-3.
  10. 10,0 10,1 Adam Shatz (29 April 2004)։ «In Search of Hezbollah»։ The New York Review of Books։ Արխիվացված է օրիգինալից 22 August 2006-ին։ Վերցված է 14 August 2006 
  11. 11,0 11,1 11,2 11,3 Itamar Rabinovich (2008)։ Israel in the Middle East։ UPNE։ ISBN 9780874519624։ Վերցված է 18 November 2010 
  12. Fisk Robert (7 September 2014)։ «After the atrocities committed against Muslims in Bosnia, it is no wonder today's jihadis have set out on the path to war in Syria»։ The Independent։ Վերցված է 25 March 2016 
  13. «UN: Hezbollah has increased military strength since 2006 war»։ Haaretz։ 25 October 2007։ Վերցված է 5 September 2013 
  14. 14,0 14,1 Frykberg Mel (29 August 2008)։ «Mideast Powers, Proxies and Paymasters Bluster and Rearm»։ Middle East Times։ Վերցված է 31 May 2011։ «And if there is one thing that ideologically and diametrically opposed Hezbollah and Israel agree on, it is Hezbollah's growing military strength.» 
  15. Barnard Anne (20 May 2013)։ «Hezbollah's Role in Syria War Shakes the Lebanese»։ New York Times։ Վերցված է 20 June 2013։ «Hezbollah, stronger than the Lebanese Army, has the power to drag the country into war without a government decision, as in 2006, when it set off the war by capturing two Israeli soldiers» 
  16. Morris Loveday (12 June 2013)։ «For Lebanon's Sunnis, growing rage at Hezbollah over role in Syria»։ Washington Post։ Արխիվացված է օրիգինալից 5 November 2013-ին։ Վերցված է 20 June 2013։ «... Hezbollah, which has a fighting force generally considered more powerful than the Lebanese army.» 
  17. «Iran-Syria vs. Israel, Round 1: Assessments & Lessons Learned»։ Defense Industry Daily։ 13 September 2013։ Վերցված է 19 February 2013 
  18. Hubbard Ben (20 March 2014)։ «Syrian Fighting Gives Hezbollah New but Diffuse Purpose»։ New York Times։ Վերցված է 30 May 2014։ «... the fighting has also diluted the resources that used to go exclusively to facing Israel, exacerbated sectarian divisions in the region, and alienated large segments of the majority Sunni population who once embraced Hezbollah as a liberation force... Never before have Hezbollah guerrillas fought alongside a formal army, waged war outside Lebanon or initiated broad offensives aimed at seizing territory.» 
  19. Deeb Lara (31 July 2006)։ «Hizballah: A Primer»։ Middle East Report։ Արխիվացված է օրիգինալից 19 October 2011-ին։ Վերցված է 31 May 2011 
  20. Goldman Adam (28 May 2014)։ «Hezbollah operative wanted by FBI dies in fighting in Syria»։ Washington Post։ Վերցված է 30 May 2014։ «... Hasan Nasrallah has called the deployment of his fighters to Syria a 'new phase' for the movement, and it marks the first time the group has sent significant numbers of men outside Lebanon's borders.» 
  21. «Huge Beirut protest backs Syria»։ BBC News։ 8 March 2005։ Վերցված է 7 February 2007 
  22. "Hariri: Sunnis 'refuse' to join Hezbollah-Al Qaida war". AFP, 25 January 2014.
  23. Blanford, Salim
  24. Zirulnick, 2012
  25. Filkins Dexter (30 September 2013)։ «The Shadow Commander»։ The New Yorker։ Վերցված է 4 October 2013։ «From 2000 to 2006, Iran contributed a hundred million dollars a year to Hezbollah. Its fighters are attractive proxies: unlike the Iranians, they speak Arabic, making them better equipped to operate in Syria and elsewhere in the Arab world.» 
  26. 26,0 26,1 Ghattas Kim (1 December 2006)։ «Political ferment in Lebanon»։ BBC News։ Վերցված է 15 August 2008 
  27. Stern Yoav, Issacharoff Avi (10 May 2008)։ «Hezbollah fighters retreat from Beirut after 37 die in clashes»։ Haaretz։ Արխիվացված է օրիգինալից 12 May 2008-ին։ Վերցված է 20 October 2012 
  28. Nafez Qawas (6 August 2008)։ «Berri summons Parliament to vote on policy statement»։ The Daily Star։ Վերցված է 6 August 2008 
  29. Barnard Anne (3 January 2014)։ «Mystery in Hezbollah Operatives Life and Death»։ The New York Times 
  30. Barnard Anne (9 July 2013)։ «Car Bombing Injures Dozens in Hezbollah Section of Beirut»։ The New York Times։ Վերցված է 30 August 2013։ «Hezbollah has portrayed the Syrian uprising as an Israeli-backed plot to destroy its alliance with Mr. Assad against Israel.» 
  31. Liz Sly and Suzan Haidamous 'Lebanon’s Hezbollah acknowledges battling the Islamic State in Iraq,' Washington Post 16 February 2015.
  32. Ali Hashem, arrives in Iraq Archived 7 March 2016 at the Wayback Machine.. Al Monitor 25 November 2014
  33. [1]
  34. [2]
  35. Pike John։ «Hizballah (Party of God)» 
  36. «Hezbollah (a.k.a. Hizbollah, Hizbu'llah)»։ Council on Foreign Relations։ Արխիվացված է օրիգինալից 27 September 2006-ին 
  37. Morley Jefferson (17 July 2006)։ «What Is Hezbollah?»։ The Washington Post 
  38. «Who are Hezbollah?»։ BBC News 
  39. Diaz & Newman, 2005, p. 55
  40. Helena Cobban, Boston Review Hizbullah’s New Face Archived 12 July 2009 at the Wayback Machine. Accessed 14 August 2006
  41. U.S Department of State (1 October 1999)։ «Background Information on Foreign Terrorist Organizations»։ Վերցված է 25 July 2006 
  42. Israel Ministry of Foreign Affairs (11 April 1996)։ «Hizbullah»։ Վերցված է 25 July 2006 
  43. «SOR/2003-53: Criminal Code; Regulations Amending the Regulations Establishing a List of Entities»։ Canada Gazette Part II 137 (1 extra): 1։ 12 February 2003։ Արխիվացված է օրիգինալից 18 January 2012-ին 
  44. Avi Shlaim (2001) The Iron Wall: Israel and the Arab World W.W. Norton, 0-393-32112-6 Chapter 10; "The Lebanese Quagmire 1981–1984". pp 384–423
  45. Norton Augustus (2009)։ Hezbollah: A Short History։ Princeton University Press։ էջ 33։ ISBN 978-0-691-13124-5 
  46. 46,0 46,1 46,2 Pape Robert (2005)։ Dying to win: the strategic logic of suicide terrorism։ New York: Random House։ ISBN 1-4000-6317-5  Specifically: "Suicide Terrorist Campaigns, 1980–2003", Appendix 1. (Page 253 of Australian paperback edition, published by Scribe Publications)
  47. 47,0 47,1 H. CON. RES. 190, 1st session 101st congress (4 August 1989)։ «Expressing the sense of the Congress over the reported murder of Lieutenant Colonel William Higgins and Hezbollah-sponsored terrorism.»։ The Library of Congress։ Վերցված է 8 August 2006 
  48. «Lebanon profile»։ BBC News։ 3 September 2013։ Վերցված է 5 September 2013 
  49. Harnden Tony (21 February 2004)։ «Video games attract young to Hizbollah»։ The Daily Telegraph (London)։ Արխիվացված է օրիգինալից 21 July 2006-ին։ Վերցված է 20 October 2012 
  50. 50,0 50,1 50,2 50,3 «IN THE PARTY OF GOD Are terrorists in Lebanon preparing for a larger war? by Jeffrey Goldberg»։ The New Yorker։ Հոկտեմբերի 14, 2002։ Վերցված է 2007-03-03 
  51. Ranstorp Magnus (Summer 1998)։ «The strategy and tactics of Hizballah's current Lebanonization process»։ Mediterranean Politics 3 (1): 103–134։ doi:10.1080/13629399808414643 
  52. Alagha (2006), pp. 41–44
  53. Alagha (2006), p. 47
  54. Marius Deeb, Militant Islamic Movements in Lebanon: Origins, Social Basis, and Ideology, Occasional Paper Series (Washington, DC, Georgetown University, 1986) p.19
  55. al-Nahar, 7 September 1985
  56. al-Nahar al-Arabi, 10 June
  57. Ma'aretz, 16 December 1983
  58. Le Point, 30 July 1987
  59. al-Shira, 28 August 1988
  60. Nouveau Magazine, 23 July 1988
  61. Ranstorp, Hizb'allah (1997), p.67
  62. see also Bates, John D. (Presiding) (September 2003)։ «Anne Dammarell et al. v. Islamic Republic of Iran»։ District of Columbia, U.S.: The United States District Court for the District of Columbia։ Արխիվացված է օրիգինալից 31 December 2005-ին։ Վերցված է 21 September 2006 
  63. 63,0 63,1 63,2 US Department of State (1999-10-08)։ «Background Information on Foreign Terrorist Organizations»։ Արխիվացված օրիգինալից 2002-03-27-ին։ Վերցված է 2007 թ․ փետրվարի 5 
  64. 64,0 64,1 Israel Ministry of Foreign Affairs (11 April 1996)։ «Hizbullah»։ Վերցված է 17 August 2006 
  65. «SOR/2003-53: Criminal Code; Regulations Amending the Regulations Establishing a List of Entities»։ Canada Gazette Part II 137 (1 extra): 1։ 12 February 2003։ Արխիվացված է օրիգինալից 18 January 2012-ին 
  66. Barak, Oren. "Hizballah." The Continuum Political Encyclopedia of the Middle East. Ed. Avraham Sela. New York: Continuum, 2002. p. 350.
  67. Rosenthal, Donna. The Israelis: Ordinary People in an Extraordinary Land. New York: Free Press, 2003. p. 15.
  68. Collier, Robert. "Everyone casting suspicious eye on Iraq's Hezbollah." San Francisco Chronicle. 29 December 2003. 14 March 2008.
  69. Adam Shatz, New York Review of Books, 29 April 2004 In Search of Hezbollah Archived 22 August 2006 at the Wayback Machine.. Retrieved 15 August 2006.
  70. Wright Robin (13 July 2006)։ «Options for U.S. Limited As Mideast Crises Spread»։ Washington Post։ էջ A19 
  71. Engeland Dr Anisseh Van, Rudolph Ms Rachael M (2013)։ From Terrorism to Politics։ Ashgate Publishing, Ltd.։ էջ 36։ ISBN 978-1-4094-9870-4 
  72. United Nations Document A/54/723 S/2000/55, citing Al Hayyat, 30 October 1999«Letter dated January 25, 2000 from the Permanent Representative of Israel to the United Nations addressed to the Secretary-General»։ Արխիվացված է օրիգինալից 10 March 2007-ին։ Վերցված է 17 August 2006  . Retrieved 17 August 2006.
  73. "The Shifts in Hizbullah's Ideology: Religious Ideology, Political Ideology, and Political Program"By Joseph Elie Alagha, Published by Amsterdam University Press, 2006,90-5356-910-3, 978-90-5356-910-8,380.
  74. Joshua Mitnick. Behind the dispute over Shebaa Farms, Christian Science Monitor, 22 August 2006.
  75. Whitaker Brian (10 May 2006)։ «Flashpoint farmland»։ The Guardian (London)։ Վերցված է 8 September 2013 
  76. "Central to this issue is Hizballah's claim, which was also espoused by Lebanon's former pro-Syrian government, that the disputed Shebaa Farms are Lebanese rather than Syrian territories and are occupied by Israel. Therefore, Hizballah maintains that it is a legitimate resistance movement fighting for the liberation of Lebanese territory. Under this pretext, Hizballah, supported by some Lebanese parties, could argue that it is not a militia and thus it is outside the jurisdiction of Resolution 1559." Robert Rabil. Reinforcing Lebanon's Sovereignty, Washington Institute for Near East Policy, 8 November 2005.
  77. «Security council endorses secretary-general's conclusion on Israeli withdrawal from Lebanon as of 16 June»։ United Nations Security Council։ 18 June 2000։ Վերցված է 29 September 2006 
  78. «Israeli views on Shebaa Farms harden»։ 25 August 2006 – via news.bbc.co.uk 
  79. Thisreen (Syrian newspaper) 21 June 1999, reprinted by MEMRI Secretary General of Hizbullah Discusses the New Israeli Government and Hizbullah's Struggle Against IsraelԿաղապար:Unreliable source? Archived 30 September 2008 at the Wayback Machine.. Retrieved 30 July 2006.
  80. 80,0 80,1 80,2 Joshua L. Gleis, Benedetta Berti (2012)։ Hezbollah and Hamas: A Comparative Study։ ISBN 9781421406718։ «

    Hezbollah is more than just anti-Zionist; it also exhibits a rabid streak of anti-Semitism, replete with Nazi-like salutes and goose-step marches. In addition, like most other Islamist extremist and terrorist organizations, Hezbollah engages in pure Holocaust denial. … Hezbollah's anti-Semitism, however, pervades the organization much more extensively than just Holocaust denial and conspiracy theories. Despite the rare occasions where Hezbollah officials have stated they are anti-Zionist and not anti-Semitic, these words do not hold up upon closer examination. … Notably, during the 2006 war between Israel and Hezbollah, the Islamist group apologized only for killing Israeli Arabs, who are not Jewish.

    »
     
  81. "Lebanon and Israel: Nasrallah wins the war." The Economist. 17 August 2006. 18 November 2011.
  82. Saad-Ghorayeb, Amal. Hizbu'llah: Politics and Religion. London: Pluto Press, 2002. pp. 168–86.
  83. Wistrich, Robert S. A Lethal Obsession: Anti-Semitism from Antiquity to the Global Jihad. New York: Random House, 2010. pp. 766–767.
  84. Block, Melissa. "'New Yorker' Writer Warns of Hezbollah's Radicalism." National Public Radio. 16 August 2006. 16 February 2008.
  85. Sciolino, Elaine. "French Court Delays Decision on Hezbollah-Run TV Channel." The New York Times 12 December 2004. 14 February 2008.
  86. Carvajal, Doreen. "French Court Orders a Ban on hezbollah-Run TV Channel." The New York Times. 14 December 2004. 14 February 2008.
  87. Sciolino, Elaine. " A New French Headache: When Is Hate on TV Illegal?" The New York Times. 9 December 2004. 16 February 2008.
  88. "Anti-Semitic Series Airs on Arab Television." ADL. 9 January 2004. 16 February 2008.
  89. "Urge President Chirac to Block Hezbollah's Antisemitic and Hate TV from broadcasting into France" Archived 2 May 2013 at the Wayback Machine.. Simon Wiesenthal Center. 21 May 2008.
  90. "Hezbollah Pressures School Into Dropping 'Anne Frank.'" The Jewish Daily Forward. 9 November 2009.
  91. Satloff, Roger. "The Holocaust's Arab Heroes." The Washington Institute for Near East Policy. 8 October 2006. 14 January 2009.
  92. Stalinsky, Steven. "Hezbollah's Nazi Tactics." The New York Sun. 26 July 2006. 14 January 2009.
  93. "Hezbollah presses school into pulling Anne Frank" Archived 12 November 2009 at the Wayback Machine.. Jewish Telegraphic Agency. 9 November 2009
  94. "Anne Frank diary offends Lebanon's Hezbollah." Ynetnews. 6 November 2009. 1 February 2015.
  95. al-Nahar al-Arabi walduwali, 10–16 June 1985; and La Revue du Liban, 27 July – 3 August 1985. quoted in Ranstorp, Hizb'allah in Lebanon, (1997), p.41
  96. Ranstorp, Hizb'allah in Lebanon, (1997), p. 64
  97. 97,0 97,1 97,2 Ranstorp, Hizb'allah in Lebanon, (1997), p. 45
  98. Nahmias, Roee. "Syria, Iran determined to protect Hizbullah." Ynetnews. 19 July 2006. 31 July 2010.
  99. Daragahi, Borzou. "Lebanon's Hezbollah savors increasing legitimacy." Los Angeles Times. 13 April 2009. 17 April 2009.
  100. «Larijani: Iran proud of backing Hezbollah»։ Siasat։ 30 July 2010։ Վերցված է 21 May 2011 
  101. 101,0 101,1 Engeland Dr Anisseh Van, Rudolph Ms Rachael M (2013)։ From Terrorism to Politics։ Ashgate Publishing, Ltd.։ էջեր 33–34։ ISBN 978-1-4094-9870-4 
  102. Levitt, Matthew. "Hezbollah Finances – Funding the Party of God." The Washington Institute. February 2005. 1 February 2015.
  103. UN Office for the Coordination of Humanitarian Affairs (29 March 2006)։ «LEBANON: The many hands and faces of Hezbollah»։ Վերցված է 17 August 2006 
  104. Harel Amos, Stern Yoav (4 August 2006)։ «Iranian official admits Tehran supplied missiles to Hezbollah»։ Haaretz։ Israel։ Վերցված է 21 May 2011 
  105. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ WPBestGuerrilla անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  106. Soibel, Leah։ «Iran in our own backyard»։ Daily News։ Արխիվացված է օրիգինալից 8 January 2012-ին։ Վերցված է 4 February 2015 
  107. Labaki, Boutros. "The Role of Transnational Communmities in Fostering Development in Countries of Origin." United Nations. 12 May 2006: 15–16. 31 July 2010.
  108. «Cigarette Smuggling Linked to Terrorism»։ The Washington Post։ 8 June 2004 
  109. Levitt Matthew (2007)։ Hamas։ Yale University Press։ էջ 70։ ISBN 978-0-300-12258-9 
  110. Giraldo Jeanne (2007)։ Terrorism Financing and State Responses։ Stanford University Press։ ISBN 978-0-8047-5565-8 
  111. «US Treasury takes action against Hezbollah funders»։ Jerusalem Post։ 24 April 2013 
  112. «Nasrallah decries 'propaganda'»։ Al Jazeera։ 25 October 2008։ Վերցված է 29 September 2013 
  113. «Hezbollah denies drugs and money laundering claims»։ Agence France Presse։ 22 December 2011։ Վերցված է 29 September 2013 
  114. Iran pays Hezbollah $700 million a year, US official says, The National, 5 June 2018
  115. Hezbollah paying the price of Iranian obstinance, YNET, 27 May 2019
  116. «Treasury Targets Hizballah in Venezuela»։ Press Release։ United States Department of Treasury։ Վերցված է 5 March 2014 
  117. «Hezbollah: Most Powerful Political Movement in Lebanon»։ Council on Foreign Relations։ 2008-05-29։ Վերցված է 2006 թ․ սեպտեմբերի 15–ին 
  118. Seelye Kate (2005-04-01)։ «Lebanon's religious mix»։ PBS Frontline World։ Վերցված է 2006 թ․ հուլիսի 28 
  119. Lebanon: Angus Reid Global Monitor
  120. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ cobbanBR30_2 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  121. The Counter-revolution of the Cedars
  122. "Nasrallah Warns of 'Street Demonstrations' if National Unity Government is not Formed"
  123. "Aoun calls for national unity government"
  124. San Francisco Chronicle (դեկտեմբերի 15, 2006). "In Lebanon, Saniora stiffens his resistance". Ստացվել է դեկտեմբերի 18, 2006.
  125. Reuters (դեկտեմբերի 18, 2006). "Lebanon opposition demands early elections". Ստացվել է դեկտեմբերի 18, 2006.
  126. The full text of Nasrallah's speech on the invitation to participate in an open sit-in in Beirut
  127. «Hezbollah takes over west Beirut»։ BBC news։ Վերցված է 2008 թ․ մայիսի 10 
  128. «Lebanon tensions rise in clash with Hezbollah»։ Haaretz։ Վերցված է 2008 թ․ մայիսի 10 
  129. «Lebanese army moves into W. Beirut after Hezbollah takeover»։ Haaretz։ Արխիվացված օրիգինալից 2008-05-09-ին։ Վերցված է 2008 թ․ մայիսի 10 
  130. «Hezbollah Pledges Pullout From Beirut as Army Makes Concession»։ Bloomberg։ Վերցված է 2008 թ․ հոկտեմբերի 5–ին 
  131. «Hezbollah to Withdraw Gunmen in Lebanon»։ New York Times։ Վերցված է 2008 թ․ հոկտեմբերի 5–ին 
  132. «Lebanese leaders 'expect to elect a president' in 24 hours»։ France 24։ Արխիվացված օրիգինալից 2011-05-20-ին։ Վերցված է 2008 թ․ մայիսի 31 
  133. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ tayyar անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  134. Canada Gazette (2003-02-12)։ «Canada Gazette Vol. 137, no 1»։ Վերցված է 2006 թ․ հուլիսի 25 
  135. United Nations Security Council (2004-09-02)։ «Resolution 1559 (2004)»։ Վերցված է 2007 թ․ մայիսի 1։ «3. Calls for the disbanding and disarmament of all Lebanese and non-Lebanese militias» 
  136. Intelligence and Terrorism Information Center at the Center for Special Studies (Israeli) (2005-09-07)։ «Hezbollah has no intention to disarm»։ Վերցված է 2007 թ․ մայիսի 1 
  137. [3]
  138. "Hezbollah: Hezbollah and the Recent Conflict." ADL. Սեպտեմբերի 29 2006: Հունիսի 26 2007.
  139. Ha'aretz 14 August 2008, UN: We've cleared half the cluster bombs Israel dropped on Lebanon Շլոմո Շամիլից
  140. "Hizbullah says it's getting ready for a new war with Israel." Jerusalem Post: Նոյեմբերի 8 2009.
  141. "... eight were Islamic fundamentalists. Twenty-seven were Communists and Socialists. Three were Christians. The American Conservative, July 18, 2005. Verified 22nd June 2008.
  142. Sites, Kevin (Scripps Howard News Services). "REDD_17528_4389698,00.html Hezbollah denies terrorist ties, increases role in government" 2006-01-15
  143. "Frontline: Target America: Terrorist attacks on Americans, 1979-1988", PBS News, 2001. Վերցված է Փետրվարի 4 2007
  144. Hezbollah again denies involvement in deadly Buenos Aires bombing BEIRUT, Մարտի 19 (AFP)
  145. 145,0 145,1 "Timeline of Hezbollah Violence." CAMERA: Committee for Accuracy in Middle East Reporting in America. Հուլիսի 17 2006. Նոյեմբերի 18 2006. Later reprinted in On Campus magazine's Fall 2006 issue and attributed the article to author Gilead Ini.
  146. 146,0 146,1 146,2 146,3 Hezbollah CFR. org Staff, the US Council on Foreign Relations, 2006-07-17
  147. 147,0 147,1 147,2 Terrorism - In the Spotlight: Hezbollah (Party of God) Michael Donovan, Center for Defense Information cdi.org, 2002-02-25
  148. "an official with the Iranian Intelligence Service in Tehran phoned the Iranian ambassador in Damascus and issued an order to have them killed...We know about the phone call because it was intercepted by the National Security Agency.....The Hezbollah operative in charge was Imad Fayez Mughniyeh" National Review Online, Clifford D. May, Iran’s War.
  149. Lebanon: Hezbollah and the Jan. 15 Bombing Stratfor, Հունվարի 15, 2008
  150. H.E. Sayyed Nasrallah Speech in Full: History will mark martyr Moghnieh blood as the start of the fall of "Israel"
  151. Security Council (Press Release) (2006-01-23)։ «SECURITY COUNCIL NOTES SIGNIFICANT PROGRESS IN LEBANON»։ Վերցված է 2006-07-26 
  152. Ha'aretz Օգոստոսի 14 2008, UN: We've cleared half the cluster bombs Israel dropped on Lebanon Շլոմո Շամիրից
  153. EU lawmakers label Hizbollah 'terrorist’ group
  154. Jpost
  155. A Lebanese fragment: two days with Hizbollah
  156. Syria and Hezbollah: A Loveless Alliance
  157. Tehran, Washington, And Terror: No Agreement To Differ by A. W. Samii, Middle East Review of International Affairs, Volume 6, No. 3, Սեպտեմբերի 2002 - citing Al-Majallah, Մարտի 24-Մարտի 30, 2002 և Al-Watan Մարտի 19, 2002
  158. USATODAY.com - Minister: Hezbollah doesn't need al-Qaeda's help fighting Israel in Lebanon'
  159. BBC News (2006-06-02)։ «'Zarqawi tape' urges Sunni unrest»։ Վերցված է 2006-07-26 
  160. Jerusalem Post, Օգոստոսի 5, 2006 Saudi religious leader blasts Hizbullah Ստացվել է օգոստոսի 6, 2006
  161. [4]
  162. CBS News (2002-07-26)։ «Terrorism Alliance?»։ Վերցված է 2006-07-26 
  163. Mike Boettcher, Henry Schuster (2003-08-13)։ «New terror alliance suspected in Iraq»։ CNN World News։ Վերցված է 2006-07-26 
  164. 164,0 164,1 Elise Labott and Henry Schuster (2006)։ «Lebanese media outlets' assets blocked»։ cnn.com 
  165. «Terrorist Television Hezbollah has a worldwide reach»։ National Review Online։ դեկտեմբերի 22, 2004։ Վերցված է 2007-03-31 
  166. 166,0 166,1 166,2 Avi Jorisch (Ձմեռ 2004)։ «Al-Manar: Hizbullah TV, 24/7»։ Middle East Quarterly։ Վերցված է 2006 թ․ սեպտեմբերի 3–ին 
  167. «Al-Manar Television»։ Վերցված է 2007 թ․ մարտի 27 
  168. «Terrorist Television Hezbollah has a worldwide reach»։ National Review Online։ Դեկտեմբերի 22, 2004։ Վերցված է 2006-08-22 
  169. «Al-Manar and the War in Iraq»։ Middle East Intelligence Bulletin։ Ապրիլ 2003։ Վերցված է 2006-08-24 
  170. Ամբողոջությամբ տեղեկությունները որոշումին (ֆրանսերեն)
  171. Press Release (ֆրանսերեն)
  172. France pulls plug on Arab network
  173. Bureau of International Information Programs, U.S. Department of State (Դեկտեմբերի 14, 2004). "United States Adds Al-Manar TV Network to Terrorism List". Ստացվել է Փետրվարի 28, 2007.
  174. Roee Nahmias (օգոստոսի 31, 2006)։ L-3297896,00.html «Hizbullah presents»։ ynetnews.com։ Վերցված է 2007 թ․ փետրվարի 25 
  175. Եռաչափ Խաղ

Արտաքին հղումներԽմբագրել