Հնդկաստան, պաշտոնապես՝ Հնդկաստանի Հանրապետություն[13], երկիր Հարավային Ասիայում։ Զբաղեցրած տարածքով աշխարհի յոթերորդ, իսկ բնակչությամբ՝ երկրորդ երկիրն է (ավելի քան 1.2 միլիարդ մարդ), ինչպես նաև ամենաբնակեցված ժողովրդավարական երկիրը։ Հարավում շրջապատված է Հնդկական օվկիանոսով, հարավ-արևմուտքում՝ Արաբական ծովով, իսկ հարավ-արևելքում՝ Բենգալյան ծոցով։ Արևմուտքում սահմանակցում է Պակիստանի հետ[Ն 3]։ Հյուսիս-արևելքում սահմանակցում է Չինաստանի, Նեպալի և Բութանի հետ, իսկ արևելքում՝ Մյանմայի և Բանգլադեշի հետ։ Հնդկաստանի մոտակայքում՝ Հնդկական օվկիանոսի վրա են գտնվում Շրի Լանկան և Մալդիվները։ Հնդկաստանի Անդամանյան և Նիկոբարյան կղզիները սահմանակցում են Թաիլանդին և Ինդոնեզիային։ Մայրաքաղաքը՝ Նյու Դելի, այլ մետրոպոլիաներից են Մումբայը, Կալկաթա, Չեննայը, Բանդալորը, Հայդարաբադը և Ահմադաբադը։

Հնդկաստանի Հանրապետություն
भारत गणराज्य
Հնդկաստանի դրոշ
Դրոշ
Հնդկաստանի State emblem
Զինանշան
Նշանաբան՝
"Սատյամևա Ջայաթե"no
Ազգային օրհներգ՝
"Ջանա Գանա Մանա"no[1][2]
"Դու ես կառավարում բոլոր մարդկանց մտքերը"[3][1]



Ազգային երգ՝
"Վանդե Մատարամ"no
"Երկրպագում եմ քեզ, Մայր"[3][1]
[Ն 1][4][1]
Հնդկաստանի դիրքը
Տարածքը, որը վերահսկվում է Հնդկաստանի կողմից նշված է մուգ կանաչ գույնով,
այն տարածքները, որոնք չեն վերահսկվում է Հնդկաստանի կողմից նշված են բաց կանաչ գույնով
ՄայրաքաղաքՆյու Դելի
Ամենամեծ քաղաք Մումբայ
Ազգային լեզու Չունի
Շրջանային լեզուներ
Կառավարում Դաշնային խորհրդարանական հանրապետություն
 -  Նախագահ Ռամ Քովինդ
 -  Փոխնախագահ Վենկայահ Նայդու
 -  Վարչապետ Նարենդրա Մոդի
 -  Արդարադատության նախարար Շարադ Արվինդ Բոբդե
 -  Լոկ սաբհայի խոսնակ Օմ Բիռլա
Անկախություն Միացյալ Թագավորությունից 
 -  Դոմինիոն Օգոստոսի 15, 1947 
 -  Հանրապետություն Հունվարի 26, 1950 
 -  Ջրային (%) 9.6
Բնակչություն
 -  2016 նախահաշիվը Green Arrow Up Darker.svg1,324,171,354[9]  (2-րդ)
 -  2011 մարդահամարը 1,210,854,977[10][11] (2nd)
ՀՆԱ (ԳՀ) 2019 գնահատում
 -  Ընդհանուր Green Arrow Up Darker.svg $11.486 trillion[12] (3-րդ)
 -  Մեկ շնչի հաշվով Green Arrow Up Darker.svg $8,378[12] (119-րդ)
ՀՆԱ (անվանական) 2019 գնահատում
 -  Ընդհանուր Green Arrow Up Darker.svg $3.113 trillion[12] (5-րդ)
 -  Մեկ շնչի հաշվով Green Arrow Up Darker.svg $2,172[12] (142-րդ)
Ջինի (2013) 33.9 (79-րդ)
ՄԶՀ (2018) 0.647 (129-րդ)
Արժույթ Ռուպի (INR)
Ժամային գոտի IST (ՀԿԺ+05:30)
DST
Ազգային դոմեն .in
Հեռախոսային կոդ +91

Ժամանակակից մարդիկ Աֆրիկայից Հնդկական ենթամայրցամաք են եկել ոչ ուշ քան 55 000 տարի առաջ[14]: Նրանց երկարատև օկուպացիան, սկզբնապես մեկուսացման տարբեր ձևերում որպես հավաքող որսորդներ, տարածաշրջանը դարձրել է բավականին բազմազան՝ գենետիկական բազմազանությամբ զիջելով միայն Աֆրիկային[15]։ Ենթամայրցամաքում կարգավորված կյանքը կամ նեոլիթը ծագել է 9000 տարի առաջ Ինդոս գետի ավազանի արևմտյան ծայրամասերում՝ մ.թ.ա. երրորդ հազարմյակում աստիճանաբար զարգանալով Ինդոս գետի քաղաքակրթություն[16]: Հարապպայի քաղաքակրթության, պատմական առևտրային ճանապարհների և հսկայական կայսրությունների հայրենիք, Հինդուստանը հայտնի է առևտրային և մշակութային հարստությամբ[17]։ Մ.թ.ա. 1200 թվականից մինչև մ.թ. հնդեվրոպական սանսկրիտի՝ հնդեվրոպական լեզվի հնամենի ձևը Հնդկաստանում տարածվել է հյուսիս-արևմուտքից՝ ծավալվելով որպես Ռիգվեդայի լեզու և գրանցելով հինդուիզմի արշալույսը Հնդկաստանում[18]։ Հնդկաստանի Դրավիդյան լեզուները դուրս են մղվել նրա հյուսիսային շրջաններում[19]։ Մ.թ.ա. 400 թվականից մինչև մ.թ. հինդուիզմում առաջացել է շերտավորում և կաստայից օտարացում[20], առաջացել է բուդդիզմ և ջայնիզմ՝ հռչակելով հասարակական կարգեր, որոնք կապված չէին ժառանգականության հետ[21]: Վաղ քաղաքական կոնսոլիդացումն առաջացրել է Մաուրյաների և Գուպտա միասնական կայսրությունները, որոնք տեղակայված էին Գանգեսի ավազանում[22]: Նրանց հավաքական դարաշրջանը լի է եղել ստեղծագործական լայն ներուժով[23], բայց նաև նշանավորվել է կանանց կարգավիճակի իջեցմամբ[24] և համոզվածության կազմակերպված համակարգում անձեռնմխելիության ավելացմամբ[Ն 4]։ Հարավային Հնդկաստանում Միջին թագավորություններն Ասիայի Հարավարևելյան թագավորությունում արտահանել են Դրավիդյան լեզուների ձեռագրեր և կրոնական մշակույթներ Դրավիդյան լեզուներով[26]:

Վաղ միջնադարում քրիստոնեությունը, իսլամը, հուդայականությունը և զրադաշտականությունն արմատներ են գցել Հնդկաստանի հարավային և արևմտյան ափերին[27]։ Կենտրոնական Ասիայի բանակները պարբերաբար իշխել են Հնդկաստանի հարթավայրերը[28]՝ ի վերջո ստեղծելով Դելիի սուլթանությունը, և ներգրավելով հյուսիսային Հնդկաստանը միջնադարյան իսլամի կոսմոպոլիտական ցանցեր[29]: 15-րդ դարում Վիջայանագարի կայսրությունը Հնդկաստանի հարավային հատվածում ստեղծել է երկարատև կոմպոզիտային հինդուիստական մշակույթ[30]: Փանջաբում առաջացել էր սիկհականությունը, որը մերժում էև ինստիտուցիոնալացված կրոնը[31]։ Մեծ մողոլների կայսրությունը 1526 թվականին բացել է հարաբերական աշխարհի երկու հարյուրամյակը[32]՝ թողնելով լուսավոր ճարտարապետության ժառանգությունը[33]։ Դրան հաջորդել է Բրիտանական արևելահնդկական ընկերության կառավարման աստիճանական ընդլայնումը՝ Հնդկաստանը դարձնելով գաղութային տնտեսություն, բայց նաև ամրապնդելով իր ինքնիշխանությունը[Ն 5][34]: Բրիտանական տիրապետությունը Հնդկաստանում սկսվել է 1858 թվականին։ Հնդիկներին խոստացած իրավունքները դանդաղ էին տրվում[35], սակայն մտցվել էին տեխնոլոգիական փոփոխություններ, և կրթության, արդիականության և հասարակական կյանքի գաղափարներն արմատներ էին գցել[36]։ Առաջացել էր նորարարական և ազդեցիկ ազգայնական շարժում[37], որը գլխավորում էր Մահաթմա Գանդին: Այն նշանավորվել է ոչ բռնի դիմադրությամբ և հանգեցրել է 1947 թվականին Հնդկաստանին անկախության։

Հնդկաստանն աշխարհիկ դաշնային հանրապետություն է, որը կառավարվում է ժողովրդավարական խորհրդարանական համակարգի կողմից: Սա գաղափարախոսական, բազմալեզու և բազմաէթնիկական հասարակություն է։ Հնդկաստանի բնակչությունը 1951 թվականին 361 միլիոնից աճել է մինչև 2011 թվականին 1211 միլիոն[38]: Միևնույն ժամանակ նրա տարեկան մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ-ն 64 ԱՄՆ դոլարից աճել է մինչև 1 498 ԱՄՆ դոլար, իսկ գրագիտության մակարդակը՝ 16,6 %-ից մինչև 74 %։ 1951 թվականին լինելով համեմատաբար աղքատ երկիր[39]՝ Հնդկաստանը դարձել է արագ աճող խոշոր տնտեսություն, աճող միջին դասով տեղեկատվական տեխնոլոգիաների ոլորտում ծառայությունների կենտրոն[40]։ Այն ունի տիեզերական ծրագիր, որը ներառում է մի քանի պլանավորված կամ ավարտված տիեզերական առաքելություններ: Հնդկական ֆիլմերը, երաժշտությունը և հոգևոր ուսմունքները մեծ դեր են խաղում համաշխարհային մշակույթի մեջ[41]: Հնդկաստանը զգալիորեն նվազեցրել է աղքատության մակարդակը, թեև դա իրականացվել է տնտեսական անհավասարության աճի հաշվին[42]: Հնդկաստանը դասվում է այն երկրների շարքին, որոնք ունեն միջուկային զենք, որը բարձր դիրքեր է զբաղեցնում ռազմական ծախսերում։ Հնդկաստանն իր հարևանների՝ Պակիստանի և Չինաստանի հետ Քաշմիրի շուրջ վեճեր ունի, որոնք լուծում չեն գտել դեռ 20-րդ դարի կեսերից[43]։ Հնդկաստանին հանդիպող սոցիալ-տնտեսական խնդիրների թվին են պատկանում գենդերային անհավասարությունը, երեխաների շրջանում թերսնումը[44] և օդի աղտոտման մակարդակի աճը[45]: Հնդկաստանի հողերը բազմազան են, որոնք կենտրոնացած են կենսաբազմազանության չորս կետերում[46]: Անտառային ծածկը կազմում է երկրի ընդհանուր տարածքի 21.4 %-ը[47]: Հնդկաստանի վայրի բնությունը, որը ավանդաբար դիտարկվում է հնդկական մշակույթի հանդուրժողականությամբ[48], պահպանվում է այդ անտառների և այլ վայրերում պահպանվող կենդանի վայրերի միջև:

ԱնվանումԽմբագրել

Անվանման առաջացումը կապված է Ինդոս գետի հետ[49][50], որի հովտով հնդիկները ցամաքային կապ են պահպանել Առաջավոր Ասիայի երկրների, հատկապես իրենց անմիջական հարևան Իրանի հետ։ Ինդոս գետը սանսկրիտերեն կոչվել է Սինդհու[51], որը հին պարսիկներին է անցել Հինդ ձևով։ Հենց պարսիկներն էլ իրենց հարևան երկիրը կոչել են Հինդուստան (Հինդ անվանն ավելացնելով ստան վերջածանցը)` «Ինդոս գետի երկիր»։ Հինդի լեզվով Հնդկաստանը մինչ օրս շարունակում է կոչվել է Հինդուստան[52][53]։ Պարսիկներից այդ անվանումն անցել է այլ ժողովուրդների, այդ թվում նաև հայերին՝ արդեն որոշ ձևափոխություններով։ Երկրի անվանման Եվրոպայում ընդունված India ձևը նույնպես առաջացել է Ինդոս գետի անվանումից, որին ավելացվել է երկրի իմաստ արտահայտող -ia վերջածանցը[54][55]։ 1949 թվականին ընդունված սահմանադրության համաձայն՝ Հնդկաստանը հռչակվել է հանրապետություն և կոչվել Հնդկաստանի Հանրապետություն, անգլերեն, որը պաշտոնական լեզուն էր՝ Republic of India։ Հինդի լեզվով, որը երկրի պաշտոնական լեզուներից է, Հնդկաստանը կոչվում է Բհարաթ։ Այդ անվանումն առաջացել է արիների հին հնդկական Բհարթա ցեղի (այդ ցեղի հետնորդների մասին ավանդություններն ընկած են հնդկական «Մահաբհարաթա» էպոսի հիմքում) տարաբնակեցման շրջանի (Ջամնա և Սաթլեջ գետերի միջագետքը) Բհարաթավարշի («Բհարաթների երկիր») անունից, որը հնում հաճախ տարածվել է ամբողջ Հնդկաստանի վրա[56]։

ՊատմությունԽմբագրել

Հին ՀնդկաստանԽմբագրել

(Վերևում) Մ.թ.ա. 14-րդ դարին թվագրվող «Ռիգվեդա» ձեռագիր, որը կազմվել է մ.թ.ա. 1500 թվականից մինչև մ.թ.ա. 1200 թվականը և արդյունքում բանավոր փոխանցվել: (Ներքևում) Լանկայի ճակատամարտ, տեսարան սանսկրիտական Ռամայանա էպոսից, որը կազմվել է մ.թ.ա 700 թվականից մինչև մ.թ.ա. 200 թվականը, նկարազարդվել է Սահիբդինի՝ 17-րդ դարի նկարչի կողմից:

Առաջին ժամանակակից կամ բանական մարդիկ Աֆրիկայից Հնդկական ենթամայրցամաք են ժամանել 55 000 տարի առաջ, որտեղ նրանք նախկինում զարգացել են[57][58][59]: Հարավային Ասիայում բնակվող ժամանակակից մարդկային ամենահայտնի մնացորդները թվագրվում են մոտ 30 000 տարի առաջ[60]։ Մ.թ.ա. 6500 թվականից հետո Մերհարհում և այժմ Բելուջիստանում գտնվող քաղաքներում պարենային մշակաբույսերի և կենդանիների ընտելացման, մշտական կառույցների կառուցման և գյուղատնտեսական արտադրանքի ավելցուկների պահպանման մասին վկայություններ են հայտնվել[61]։ Նրանք աստիճանաբար զարգացել են Հարապպայի քաղաքակրթության[62][61]՝ Հարավային Ասիայում առաջին քաղաքային մշակույթի[63], որը ծաղկունք է ապրել մ.թ. ա. 2500-1900 թվականներին ներկայիս Պակիստանի և արևմտյան Հնդկաստանի տարածքում[64]։ Կենտրոնանալով այնպիսի քաղաքների շուրջ, ինչպիսիք են Մոհենջո Դարոն, Հարապպան, Դհոլավիրան և Կալիբանգանը, և հենվելով գոյության տարբեր ձևերի վրա՝ քաղաքակրթությունը ակտիվորեն զբաղվել է արհեստների արտադրությամբ և լայն առևտրով[63]:

Մ.թ.ա. 2000-500 թվականների ընթացքում Հնդկական ենթամայրցամաքի շատ շրջաններ քարե դարի մշակույթներից անցել են երկաթե դարին[65]։ Հնագույն գրությունները՝ վեդաները, որոնք կապված էին հինդուիզմի հետ[66], կազմվել են այս ժամանակահատվածում[67], և պատմաբանները վերլուծել են այդ գրերը՝ Փենջաբի տարածաշրջանում և Ինդոս-Գանգեսյան հարթավայրի վերին մասում Վեդայական մշակույթը հաստատելու համար[65]։ Շատ պատմաբաններ նաև համարում են, որ այս ժամանակահատվածը ներառել է հյուսիսարևմուտքից ենթամայրացամաք հնդկա-արայական գաղթի մի քանի ալիքներ[66]: Կաստային համակարգը, որը ստեղծել է քահանաների, զինվորների և ազատ գյուղացիների հիերարխիա, սակայն բացառել է բնիկ ժողովուրդների զբաղմունքները՝ դրանք անվանելով անմաքուր, նույնպես առաջացել է այդ ժամանակաշրջանում[68]։ Դեկանի սարահարթում այս ժամանակաշրջանի հնագիտական տվյալները վկայում են քաղաքական կազմակերպության տիրապետության փուլի գոյության մասին[65]: Հարավային Հնդկաստանում անցումը նստակյաց կյանքի նշվում է մեգալիթյան հուշարձանների, ինչպես նաև գյուղատնտեսության մոտակա հետքերի, ոռոգման ռեզերվուարների և արհեստավոր ավանդույթների մեծ քանակով, որոնք թվագրվում են այս ժամանակահատվածում[69][69]:

(Ձախ կողմում) Հնդկաստանի քարտեզ, մոտավորապես մ.թ.ա. 250 թվական, (Աջ կողմում) Հնդկաստանի քարտեզ, մոտավորապես մ.թ. 350 թվական
 
Քարանձավ 26, Աջանտայի քարանձավներ, մ.թ. 5-րդ դար

Վեդայական դարաշրջանի վերջում, մոտավորապես մ.թ.ա. 6-րդ դարում, Գանգեսի հարթավայրի և հյուսիսարևմտյան մարզերի փոքր պետությունները և առաջնորդները միավորվել են 16 խոշոր օլիգարխիաների և միապետությունների, որոնք հայտնի էին որպես մահաջանապադներ[70][71]: Ծագող ուրբանիզացիան ծնել է ոչ-վեդայական կրոնական շարժումներ, որոնցից երկուսը դարձել են անկախ կրոններ։ Ջայնիզմը ճանաչում է ստացել իր նմուշի՝ Մահավիրայի կենդանության օրոք[72]։ Բուդդիզմը, որը հիմնված էր Բուդդայի ուսմունքների վրա, գրավել է հետևորդներ բոլոր սոցիալական դասերից՝ բացառությամբ միջին խավի: Բուդդայի կյանքի ժամանակագրությունը կենտրոնական է եղել Հնդկաստանի վաղ պատմությունում[73][74][75]: Աճող քաղաքային հարստության շրջանում երկու կրոնները պահպանում էին հրաժարումը որպես իդեալ[76], և երկուսն էլ հաստատում էին երկարաժամկետ վանական ավանդույթներ: Քաղաքականապես մ.թ.ա. 3-րդ դարում Մագադհայի թագավորությունը Մաուրյաների պետություն դառնալու նպատակով բռնակցել կամ կրճատել է այլ պետություններ[77]: Մի անգամ ենթադրվում էր, որ կայսրությունը վերահսկում էր ենթամայրցամաքի մեծ մասը՝ բացառությամբ ծայր-հարավային մասի: Սակայն այժմ ենթադրվում է, որ նրա հիմնական շրջանները բաժանվել են մեծ ինքնավար շրջաններով[78][79]: Մաուրյաների թագավորները հայտնի են ինչպես կայսրության կառուցման և հասարակական կյանքի վճռական կառավարման, այնպես էլ Աշոկայի՝ ռազմամոլությունից հրաժարվելու և բուդդայական Դհարմայի հեռահար քարոզչության համար[80][81]։

Թամիլերենի Սանգմյան գրականությունը ցույց է տալիս, որ մ.թ.ա. 200 թվականի և մ.թ. 200 թվականի միջև Հարավային թերակղզին կառավարվել է Չերա, Չոլա և Պանդյան դինաստիաների կողմից, որոնք առևտրով էին զբաղվում Հռոմեական կայսրության և Արևմտյան և Հարավարևելյան Ասիայի հետ[82][83]: Հյուսիսային Հնդկաստանում հինդուիզմը ընտանիքում նահապետական վերահսկողություն է պնդել, ինչը հանգեցրել է կանանց հնազանդության աճին[84][77]: 4-րդ և 5-րդ դարերում Գուպտա կայսրությունը Գանգեսի մեծ հարթավայրում ստեղծել է կառավարման և հարկման բարդ համակարգ, որը ավելի ուշ կազմավորված հնդկական թագավորությունների համար օրինակ է դարձել[85][86]: Գուպտա կայսրության տիրապետության շրջանում նորացված հինդուիզմը, որը հիմնված էր նվիրվածության, այլ ոչ թե ծիսական կառավարման վրա, սկսել էր ինքնահաստատվել[87]: Այս թարմացումը արտացոլվել է քանդակի և ճարտարապետության ծաղկման մեջ, որոնք քաղաքական ընտրախավի մեջ հովանավորներ էին գտել[86]: Այս շրջանում նաև ծաղկում են ապրել դասական սանսկրիտ գրականությունը, հնդկական գիտությունը, աստղագիտությունը, բժշկությունը և մաթեմատիկան[86]:

ԱշխարհագրությունԽմբագրել

 
Հնդկաստանը տիեզերքից

Հնդկաստանիի տարածքն ընդգրկում է Հնդստան թերակղզին, Հիմալայների և Կարակորումի մի մասը, Ինդոս-Գանգեսյան հարթավայրի արևելյան մասը, Բենգալյան ծոցի և Արաբական ծովի կղզիների մի քանի խմբերը։ Ափերը գերազանցապես ցածրադիր են, ավազոտ, թույլ կտրտված։ Բնական նավահանգիստները քիչ են։ Թերակղզու արևմտյան ափի հարավային մասը կոչվում է Մալաբարյան, արլևեյլան ափի հարավային մասը՝ Կորոմանդելյան ափ։ Հնդկաստանի տարածքի մոտ 75%-ը հարթավայրեր ու սարահարթեր են։ Թերակղզու մեծ մասը գրավում է Դեկանի սարահարթը, որը վարնետվածքներով կտրտված է ցածրադիր ու միջին բարձրության լեռների և ընդարձակ սարավանդների։ Այն արևմուտքում առաջացնում է Արևմտյան, արևելքում՝ Արևելյան Գաթեր։ Արևմտյան Գաթերի հարավում շարունակությունն են կազմում Նիլգիրի (բարձրությունը՝ մինչև 2636 մ) և Անայմալայ զանգվածներն ու Կարդամոնյան լեռները։ Հյուսիս-արևմուտքում տարածվում են Արավալի հին ծալքավոր լեոները (մինչև 1722 մ)։ Հնդստան թերակղզուց հյուսիս Ինդոս-Գանգեսյան հարթավայրն է, որի հյուսիսում բարձրանում են Հիմալայներն ու Կարակորումը (երկրագնդի ամենաբարձր լեռնային համակարգերը)։

Երկրաբանական կառուցվածքԽմբագրել

Հին Հնդկական (Հնդստանի) պլատֆորմի հիմքը կազմված է մինչքեմբրի ապարաշերտերի մի շարք կոմպլեքսներից՝ «թերակղզու գնեյսներ», Դարվարյան ծալքավոր համակարգ, բյուրեղային թերթաքարերի Սատպուրայի և Արավալիի համակարգեր և այլն։ Հիմքը տեղ-տեղ ծածկված է ավազաքարերով, դոլոմիտներով, կրաքարերով և այլ ապարներով։ Պլատֆորմը հատված է խոր և նեղ լայնական գրաբենների համակարգով, որոնք լցված են նստվածքային, հիմնականում մայրցամաքային (Գոնդվանայի) ապարներով (սառցադաշտային, ածխաբեր և հրաբխային շերտախմբերով)։ Վերին յուրայի, կավճի և պալեոգենի ծովային նստվածքները կազմում են պլատֆորմի եզրային ծածկոցը։ Կավճի-էոցենի բազալտների (տրապների) հզոր շերտերը (ավելի քան 2000 մ հաստությամբ) առաջացնում են Դեկանի սարահարթը։ Նեոգենի մեծ հզորության մայրցամաքային նստվածքներով են լցված Հիմալայների նախալեռնային խոր իջվածքները։ Երկրաբանական կառուցվածքում մեծ դեր են խաղացել նաև խոշոր վրաշարժերը։

Օգտակար ՀանածոներԽմբագրել

Հնդկաստանի ընդերքը դեռևս ամբողջովին ուսումնասիրված չէ, բայց արդեն հայտնբաերված մի շարք հանքատեսակների պաշարներով երկիրն աշխարհի առաջատարներից է։ Դրանցից են քրոմիտը, գրաֆիտը, բերիլը, տիտանը, պղինձը, երկաթը, մանգանը, բոքսիտը։ Երկրի հյուսիս-արևելքում կան քարածխի մեծ պաշարներ որոնք տարածականորեն համընկնում են երկաթի ու մանգանի հանքավայրերին Բենգալական ծոցի հյուսիսարևմտյան մասում, Արաբական ծովի ծանծաղուտներում հայտնաբերվել են նավթի և գազի զգալի պաշարներ։

ԿլիմաԽմբագրել

 
Հնդկաստանի կլիմայական զոնաները

Կլիման մերձհասարակածային մուսսոնային է, հյուսիսում՝ արևադարձային։ Խոնավ սեզոնին միջին հաշվով թափվում է տարեկան տեղումների 80 %-ը։ Առավել խոնավ են Արևմտյան Գաթերի և Հիմալայների հողմակողմ լանջերը (տարեկան 5-6 հզ. մմ)։ Երկրագնդի առավել անձրևոտ շրջանը Շիլոնգ զանգվածի լանջերն են (մոտ 12 հզ. մմ)։ Հնդկաստանի առավել չորային շրջաններն են Ինդոս-Գանգեսյան հարթավայրի հյուսիսարևմտյան մասը (տեղ-տեղ՝ 100 մմ-ից էլ պակաս) և Հնդստան թերակղզու կենտրոնական մասը (300-500 մմ)։ Հունվարի միջին ջերմաստիճանը հյուսիսային հարթավայրում մոտ 15 °C է, հարավում՝ մինչև 27 °C, մայիսին՝ ամենուրեք 28—35 °C, երբեմն՝ մինչև 45-47 °C: Խոնավ ժամանակաշրջանում Հնդկաստանի տարածքի մեծ մասում ջերմաստիճանը 27-28 °C է։ Լեռներում, 1500 մ բարձրության վրա, հունվարին -1 °C է, հուլիսին՝ 23 °C, 3500 մ բարձրության վրա, համապատասխանաբար, -8 °C և 18 °C: Հավերժական ձյունն (ձյան սահմանի միջին բարձրությունը՝ 4500—5300 մ) ու սառցադաշտերը զբաղեցնում են մոտ 40 հզ. կմ²: Սառցադաշտերի հիմնական կենտրոններն են Կարակորումը և Հիմալայների Զասկար լեռնաշղթայի հարավային լանջերը։

Ներքին ջրերԽմբագրել

Սնման բնույթով Հնդկաստանի գետերը բաժանվում են՝ «հիմալայան» (ձնասառցադաշտային և անձրևային խառը սնումով, շուրջտարյա ջրառատությամբ) և «Դեկանի» (գերազանցապես անձրևային ու մուսսոնային սնումով, հոսքի տատանումներով, վարարումը՝ հունիս-հոկտեմբերին) տիպերի։ Մեծ գետերն են Գանգեսը, Ինդոսը, Բրահմապուտրան, Գոդավարին, Կրիշնան, Նարմադան, Մահանադին, Կավերին։ Գետերի մեծ մասն օգտագործվում է ոռոգման համար։ խոշոր լիճը Վուլարն է։

ՀողերԽմբագրել

Հնդկաստանում տարածված են 4 հիմնական տիպի հողեր. բյուրեղային ապարների վրա, շուրջտարյա թույլ խոնավության պայմաններում, զարգացել են կարմրահողերը, ամառային խիստ խոնավության և ձմեռային չորության հերթագայման պայմաններում՝ քարքարոտ, նվազ բերքատու լատերիտները, Դեկանի տրապների վրա՝ արևադարձային սևահողերը, Ինդոս-Գանգեսյան հարթավայրում և մերձծովյան դաշտավայրերում՝ ալյուվիալ հողերը։ Հիմալայներում տիրապետում է ուղղաձիգ գոտիականությունը՝ գորշանտառային, պոդզոլային և լեռնամարգագետնային հողերով։ Մարդու երկարատև գործունեության հետևանքով Հնդկաստանի մեծ մասում բնական բուսականությունը խիստ փոփոխվել է, որոշ շրջաններում լրիվ ոչնչացել։ Դեկանի սարահարթի ներքին չորային շրջաններում և Ինդոս-Գանգեսյան հարթավայրի արևմուտքում բնական բուսածածկույթից պահպանվել են անտառներ, սավաննաներ և փշոտ մացառուտներ, Արևմտյան Գաթերի հողմակողմ լանջերին և Հիմալայների արևելյան մասում մշտականաչ արևադարձային անտառներ են, Արևմտյան Գաթերի հողմատակ լանջերին, Հնդստան թերակղզու հյուսիս-արևելքում և Ինդոս-Գանգեսյան հարթավայրում՝ մուսսոնային (տերևաթափ) անտառներ։ Հիմալայների, Արևմտյան Գաթերի, Նիլգիրի, Պալին և Անայմալայ լեռների մինչև 1000 մ բարձրության լանջերին տարածված են արևադարձային և մերձարևադարձային խառն անտառներ, Հիմալայներում և Կարակորումում, 1800–3200 մ բարձրությունների վրա՝ բարեխառն գոտու անտառներ, 3200–3800 մ բարձրությունների վրա՝ ենթալպյան թփուտներ ու մարգագետիններ, 3800 մ-ից բարձր՝ ալպյան մարգագետիններ։

Կենդանական աշխարհԽմբագրել

 
Հնդկական փիղ

Հնդկաստանի կենդանական աշխարհը հարուստ է ու ինքնատիպ։ Կաթնասուններից առավել տարածված են կապիկները, փիղը, եղջերուները, վագրը, հովազը, Հիմալայան արջը և այլ տարատեսակներ։ Հնդկաստանում մեծաթիվ են թռչունների ու սողունների տեսակները, այդ թվում՝ աշխարհի ամենաթունավոր օձերի։

ԲնակչությունԽմբագրել

Բնակչության թվով Հնդկաստանն աշխարհի երկրորդ երկիրն է և զիջում է միայն Չինաստանին[88]: Բնակչության թվի տարեկան աճը (1,4 %[89]), թեպետ նախկինի համեմատ նվազել է, բայց դեռևս բարձր է աշխարհի միջին ցուցանիշից։ Բնակչության թվի բարձր աճը պայմանավորված է Հնդկաստանի բնակչության բարեկեցության, քաղաքայնացման և կրթության ցածր մակարդակով։ Կանխագուշակվում է որ մինչև 2022 թվականը Հնդկաստանը բնակչության թվով առաջ կանցնի Չինաստանից[90] իսկ 2050 թվականին բնակչության թիվը կանցնի 1,6 մլրդ մարդուց[91]: Հնդկաստանի բնակչությունը աշխարհում ամենաբազմազգն ու ամենաբազմալեզուն է։ Մարդահամարների տվյալով՝ երկրում պաշտոնապես գրանցված է 300 էթնոս[92]: մարդահամարի համաձայն երկրում կա 114 լեզու և 216 բարբառ[93]: Ներկայումս երկրի բնակչության մոտ 80%-ը դավանում է հինդուիզմ, 13%-ը՝ իսլամ, 2%-ը քրիստոնեություն, 1%-ը բուդդայականություն[94]: Բնակչության խտությունը կազմում է մոտ 400 մարդ (2015), քաղաքային բնակչությունը՝ 33%[95] (2015)։ Խոշոր քաղաքներն են Կալկաթան, Մումբայը, Դելին, Մադրասը, Հեյդարաբադը, Բենգալուրուն և այլն[96]:

Պետական կարգԽմբագրել

Հնդկաստանը դաշնային խորհրդարանական հանրապետություն է (նահանգների և միութենական տարածքների միություն)։ Գործող սահմանադրությունն ուժի մեջ է 1950 թվականից։ Պետության գլուխը վարչապետն է, ով ընտրվում է պառլամենտում մեծամասնություն կազմող կուսակցության կամ կուսակցությունների դաշինքի կողմից։ Օրենսդրական իշխանության բարձրագույն մարմինը պառլամենտն է՝ կազմված երկու պալատից (ժողովրդական պալատ և Նահանգների խորհուրդ)։ Ընտրական իրավունքից օգտվում են 21 տարին լրացրած բոլոր քաղաքացիները։ Նահանգներում գործադիր իշխանության գլուխը նահանգապետն է, որի լիազորությունների մեծ մասը փաստորեն իրականացնում է նահանգի կառավարությունը՝ նախարարների խորհուրդը։ Յուրաքանչյուր նահանգում գործում է օրենսդրական ժողով, որի կազմի մեջ մտնում են նրա մեկ կամ երկու պալատներն ու նահանգապետը։ Միութենական տարածքները կառավարվում է խորհրդարանի և կառավարության կողմից։ Դատական համակարգը կազմում են Գերագույն դատարանը (նաև սահմանադրական հսկողության մարմին է), նահանգների բարձրագույն դատարանները և օկրուգների մի շարք ստորին ատյանի դատարանները։

Արտաքին քաղաքականությունԽմբագրել

Պետության արտաքին քաղաքականությունը սկզբունքորեն կապված է անվտանգության հետ: Պետության առաջնային խնդիրը իր անտանգությունն ապահովելն է: Ինչպես նշվում է անվտանգության համապարփակ հայեցակարգում՝ անվտանգությունը չպետք է կապված լինի մեկ այլ պետության անվտանգությանը սպառնալու հետ, այլ պետք է համախմբող, ինտեգրացիոն դեր խաղա տարածաշրջանայի խաղաղության և զարգացման գործում: Այնուամենայնիվ, միջազգային հարաբերություններում անվտանգության վերաբերյալ այս հայեցակարգը խիստ հակասական է, քանզի պետությունների արտաքին քաղաքականությունները հիմնականում ուղղված են որդեգրելու այնպիսի քաղաքական ուղղություններ, որոնք թույլ կտան պետությանը դիմակայել աշխարհի մարտահրավերներին և տարածաշրջանային անվտանգության ապահովմանը՝ հաշվի նստելով գերտերությունների շահերի և նկրտումների հետ: Ինչպես բոլոր պետությունները, այնպես էլ Հնդկաստանը, իր դարավոր պատմական անցյալից մինչ մեր օրերը ստիպված է եղել դիմակայել աշխարհի տարբեր մարտահրավերներին:

ՏնտեսությունԽմբագրել

Հնդկաստանը աշխարհի տնտեսապես հզոր երկրներից է։ Համախառն Ներքին Արդյունքի ծավալով (շուրջ 2,3 տրլն ԱՄՆ դոլար) Հնդկաստանն Աշխարհի 6-րդ երկիրն է ԱՄՆ-ից, Չինաստանից, Ճապոնիայից, Գերմանիայից, Մեծ Բրիտանիայից, Ֆրանսիայից հետո։ ՀՆԱ-ի շուրջ 17%-ը տալիս է գյուղատնտեսությունը[97], 30%-ը արդյունաբերությունը[97], իսկ 53%-ը Սպասարկման ոլորտը[97]: Տնտեսապես ակտիվ է բնակչության շուրջ 40%-ը[98], որոնցից 49%-ը զբաղված է գյուղատնտեսության[99], 20%-ը արդյունաբերության[99], իսկ 31%-ը սպասարկման ոլորտներում[99]: Էլեկտրաէներգիայի արտադրությամբ Հնդկաստանն աշխարհի 4-րդ երկիրն է իրենից առաջ թողնելով ԱՄՆ-ին, Չինաստանին և Ռուսաստանին[100]: Էլեկտրաէներգիայի մեծ մասն արտադրվում է ՋԷԿ-երում։

ՏրանսպորտԽմբագրել

Հնդկաստանը զարգացող այն երկրներից է, որտեղ համեմատաբար բարձր է տրանսպորտի զարգացման մակարդակը։ Ավտոճանապարհների երկարությամբ (շուրջ 4,7 մլն. կմ.[101]) երկիրը զիջում է միայն ԱՄՆ-ին[102]: Ավտոճանապարհների ավելի քան 70%-ը ասֆալտապատ է։ Երկաթուղիների երկարությունը կազմում է 68,500 կմ[101]. Որով երկիրն աշխարհում 4-րդն է ԱՄՆ-ից, Ռուսաստանից, և Չինաստանից հետո[103]: Հնդկաստանն ունի նաև ծովային մեծ նավատորմիղ։ Խոշորագույն նավահանգիստներն են Կալկաթան և Մումբայը: Վերջին տարիներին արագ զարգանում է օդային տրանսպորտը՝ երկրում գործում է 346 օդանավակայան։

Արտաքին առևտուրԽմբագրել

Հնդկաստանն ակտիվ տնտեսական կապեր է հաստատել բազմաթիվ երկրների, այդ թվում Հայաստանի հետ։ Արտահանման ծավալները 2014 թվականին կազմել է ավելի քան 330 մլրդ ԱՄՆ դոլար[104]: Արտահանում է գլխավորապես իրենց ավանդական արտադրատեսակները՝ թանկարժեք քարեր, ոսկերչական իրեր, հագուստ, տեքստիլ, մեքենաշինական բազմաթիվ արտադրանք, քիմիական ապրանքներ, գյուղատնտեսական և ծովային մթերք[104]: Արտահանման գծով գլխավոր գործընկերներն են՝ ԱՄՆ-ն, ԱՄԷ-ն, Հոնգկոնգը, Չինաստանը, Սաուդյան Արաբիան, Գերմանիան, Ճապոնիան[104]: Ներկրման ծավալները 2014 թվականին կազմել է շուրջ 473 մլրդ ԱՄՆ դոլար[104]: Ներկրում է հիմնականում նավթ, նավթամթերք, մեքենաներ, էլեկտրոնային սարքեր, կոքս, պարարտանյութ, պլաստմասա, թուջ և պողպատ[104]: Ներկրման գծով գլխավոր գործընկերներն են՝ ԱՄՆ-ն, Չինաստանը, Սաուդյան Արաբիան, Գերմանիան, Ճապոնիան, Մեծ Բրիտանիան[104]:

Զինված ուժերԽմբագրել

Հնդկաստանի զինված ուժերը կազմված են ցամաքային զորքերից, ռազմաօդային և ռազմածովային ուժերից։ Գերագույն գլխավոր հրամանատարը վարչապետն է, անմիջական ղեկավարությունն իրականացնում է պաշտպանության նախարարությունը։ Զինված ուժերը համալրվում են նաև կամավորներով։ Ռազմական հզորությամբ Հնդկաստանն աշխարհի չորրորդ պետությունն է։ Հնդկաստանի ակտիվ անձնակազմը կազմում է 1,325,000 մարդ, պահեստազորայինը՝ 1,155,000 մարդ։ Երկրում գործում են բազմաթիվ ռազմականացված կազմակերպություններ, ընդհանուր առմամբ՝ 2,280,000 անձնակազմով։ Պաշտոնապես հանդիսանում է միջուկային զենք ունեցող երկրներից[105]:

ԱռողջապահությունԽմբագրել

2014 թվականին ծնունդը կազմել է 1000 բնակչին 19.5, ընդհանուր մահացությունը՝ 7.32[106]: Կյանքի միջին տևողությունը կազմում է 68 տարի[107]: Բժշկական կրթության, գիտահետազոտական հիմնարկների գործունեության հարցերով զբաղվում է առողջապահության նախարարությունը։ Ազգային առողջապահության ընդհանուր ուղղության միջոցառումներն ու պլանավորումն իրականացնում է Առողջապահության կենտրոնական խորհուրդը։ 2013 թվականին առողջապահության միջին տարեկան ծախսերը կազմել են ՀՆԱ-ի շուրջ 4%-ը[108]: Հնդկաստանը հարուստ է ծծմբաջրածնային, ածխաթթվածծմբաջրածնային հանքային ջրերի աղբյուրներով և կլիմայական առողջարաններով։

ԿրթությունԽմբագրել

Մինչև անգլիական գաղութատիրությունից ազատագրվելը Հնդկաստանում միասնական կրթական համակարգ չի եղել։ Անկախության հռչակումից (1947) հետո 1950 թ.-ի սահմանադրությամբ նախատեսվել է 1960 թ.-ից սահմանել մինչև 14 տարեկան երեխաների անվճար պարտադիր ուսուցում (որի իրականացումը, սակայն, հետաձգվել է մինչև 1985 թվականը)։ Կրթական գործը ղեկավարում են նահանգների լուսավորության նախարարությունները։ Հնդկաստանի ժամանակակից կրթական համակարգի մեջ մտնում են նախադպրոցական հիմնարկները (3–6 տարեկանների համար), տարրական և ցածր «հիմնական» (6–11 տարեկան երեխաների), ոչ լրիվ միջնակարգ և բարձր «հիմնական» (11–14 տարեկան), լրիվ (բարձրագույն) միջնակարգ (11–17 տարեկան) դպրոցները։ Պետական տարրական դպրոցներում ուսուցումն անվճար է, դասավանդումը՝ մայրենի լեզվով։ Մասնավոր տարրական դպրոցները և միջնակարգ դպրոցների մեծ մասը վճարովի են։ Կան նաև հնդկական երաժշտության և պարի, գեղեցիկ արվեստների, տնային տնտեսության ուսումնարաններ։ Բարձրագույն կրթության համակարգը կազմում են համալսարանները, քոլեջները և ինստիտուտները։ Բարձրագույն կրթությունը վճարովի է (ուսման տևողությունը՝ 5–6 տարի)։ Հնագույն համալսարաններն են՝ Կալկաթայի, Մումբայի, Մադրասի (հիմնադրվել են 1857 թվականին)։

ՄշակույթԽմբագրել

ՃարտարապետությունԽմբագրել

Մեծ համբավ են վայելում Աշոկայի կայսրության հնությունները Սարնհատում, Էլլորայի ու Աջանտայի բուդդայական ժայռակերտ տաճարները Աուրանգաբադից ոչ հեռու, հարավում՝ Մադուրայում և Մադրասի մոտ գտնվող Մահաբալիպուրամի հուշարձանները, չքնաղ Թաջ Մահալը Ագրայում, Մահարաջայի և Ամբերի պալատները Ջայպուրում, Կարմիր բերդը և Քութբ Մինարը Դելիում և էլի շատերը։ Այդ կոթողները իրենց ոճով ու կառուցվածքով կարելի է բաժանել երկու խմբի՝ բուդդայական-հինդուիստական և մուսուլմանական։ Բուդդիստական-հինդուիստականը գերազանցապես աչքի է ընկնում ժայռակերտ տաճարներով, իսկ մուսուլմանականը՝ պալատներով ու դամբարաններով։ Վերջիններս ստեղծված են Մեծ Մոնղոլների տիրապետության ժամանակաշրջանում և գերիշխում են երկրի հյուսիսում։ Քարանձավային ժայռակերտ կառուցումները շատ բնորոշ են Հնդկաստանի ճարտարապետությանը։ Նրանց թիվը հասնում է 1200-ի։ Դրանցից հայտնի են Աջանտայի, Էլլորայի, Մումբայի մոտ գտնվող Էլեֆանտա կղզու, Մադրասից հարավ ընկած Մահաբալիպուրամի և այլ ժայռակերտ տաճարներ։ Բուդդայականների ու հինդուիստների կերտած կոթողները ավելի քան 2000 տարվա պատմություն ունեն։ Մուսուլմանական ճարտարապետության հուշարձանները՝ Թաջ Մահալ, Աքբարի պալատներ, Կարմիր բերդ, Քութբ Մինար և այլն, համեմատաբար նոր ժամանակներին են վերաբերում, այսինքն՝ Մեծ Մոնղոլների ժամանակաշրջանում են կառուցվել։ Ճարտարապետական ոճերը հյուսիսում և հարավում իրարից շատ են տարբերվում։ Հյուսիսայի Հնդկաստանի ճարտարապետության վրա շատ է ազդել Իրանը, Մեծ Մոնղոլների միջոցով։ Այդ է պատճառը, որ Հյուսիսայի Հնդկաստանի կոթողների մեծ մասը հիշեցնում են իրանական ճարտարապետությունը։ 15-րդ դարից Դելին, Ագրան, Ջայպուրը զարդարվեցին փառահեղ ու գեղեցիկ շենքերով։ Հարավային Հնդկաստանի ճարտարապետությունը ավելի անաղարտ է։ Այստեղ եղած կոթողները տիպիկ հնդկական են (բուդդայական կամ հինդուիստական), այս կոթողները գեղեցիկ են եզրազարդերով, խորաքանդակներով։ Հաճախ վեր խոյացող քառանիստ բրգաձև աշտարակը ամբողջապես ծածկված է քանդակներով, կուռքերի ու կենդանիների արձաններով։ Հնդկական նյութական մշակույթի հուշարձաններից շատերը ուշ են հայտնաբերվել։ Եղել են այնպիսիները, որոնք դարեր շարունակ մնացել են անհայտության մեջ։

ԱղբյուրներԽմբագրել

ՆշումներԽմբագրել

  1. "[...] Jana Gana Mana is the National Anthem of India, subject to such alterations in the words as the Government may authorise as occasion arises; and the song Vande Mataram, which has played a historic part in the struggle for Indian freedom, shall be honoured equally with Jana Gana Mana and shall have equal status with it."(Constituent Assembly of India 1950).
  2. According to Part XVII of the Constitution of India, Hindi in the Devanagari script is the official language of the Union, along with English as an additional official language.[5][4][6] States and union territories can have a different official language of their own other than Hindi or English.
  3. Ըստ Հնդկաստանի կառավարության՝ Աֆղանստանը նույնպես իր հարևանն է, քանի որ Հնդկաստանը Կաշմիրը համարում է իր մաս։ Սակայն, սահմանակցող հատվածը կառավարում է Պակիստանը։ Աղբյուր՝ «Ministry of Home Affairs (Department of Border Management)» (PDF)։ Վերցված է 1 September 2008 
  4. " A Chinese pilgrim also recorded evidence of the caste system as he could observe it. According to this evidence the treatment meted out to untouchables such as the Chandalas was very similar to that which they experienced in later periods. This would contradict assertions that this rigid form of the caste system emerged in India only as a reaction to the Islamic conquest.[25]
  5. "Shah Jahan eventually sent her body 800 km (500 mi) to Agra for burial in the Rauza-i Munauwara ("Illuminated Tomb") – a personal tribute and a stone manifestation of his imperial power. This tomb has been celebrated globally as the Taj Mahal."[33]

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 «National Symbols | National Portal of India»։ India.gov.in։ Արխիվացված է օրիգինալից 4 February 2017-ին։ Վերցված է 1 March 2017։ «The National Anthem of India Jana Gana Mana, composed originally in Bengali by Rabindranath Tagore, was adopted in its Hindi version by the Constituent Assembly as the National Anthem of India on 24 January 1950.» 
  2. «National anthem of India: a brief on 'Jana Gana Mana'»։ News18։ Արխիվացված է օրիգինալից 17 April 2019-ին։ Վերցված է 7 June 2019 
  3. 3,0 3,1 Wolpert, 2003, էջ 1
  4. 4,0 4,1 National Informatics Centre, 2005
  5. Ministry of Home Affairs 1960
  6. «Profile | National Portal of India»։ India.gov.in։ Արխիվացված է օրիգինալից 30 August 2013-ին։ Վերցված է 23 August 2013 
  7. «Constitutional Provisions – Official Language Related Part-17 of the Constitution of India»։ National Informatics Centre (Hindi)։ Արխիվացված է օրիգինալից 8 November 2016-ին։ Վերցված է 1 December 2017 
  8. «Report of the Commissioner for linguistic minorities: 50th report (July 2012 to June 2013)»։ Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India։ Արխիվացված է օրիգինալից 8 July 2016-ին։ Վերցված է 26 December 2014 
  9. «World Population Prospects: The 2017 Revision»։ ESA.UN.org (custom data acquired via website)։ United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division։ Վերցված է 10 September 2017 
  10. «Population Enumeration Data (Final Population)»։ 2011 Census Data։ Office of the Registrar General & Census Commissioner, India։ Արխիվացված է օրիգինալից 22 May 2016-ին։ Վերցված է 17 June 2016 
  11. «A – 2 Decadal Variation in Population Since 1901»։ 2011 Census Data։ Office of the Registrar General & Census Commissioner, India։ Արխիվացված է օրիգինալից 30 April 2016-ին։ Վերցված է 17 June 2016 
  12. 12,0 12,1 12,2 12,3 «World Economic Outlook Database, October 2019»։ IMF.org։ International Monetary Fund։ Վերցված է 30 October 2019 
  13. The Essential Desk Reference, Oxford University Press, 2002, p. 76, ISBN 978-0-19-512873-4, https://books.google.com/books?id=yjcOAQAAMAAJ&pg=PA76  "Official name: Republic of India.";
    John Da Graça (2017), Heads of State and Government, London: Macmillan, p. 421, ISBN 978-1-349-65771-1, https://books.google.com/books?id=M0YfDgAAQBAJ&pg=PA421  "Official name: Republic of India; Bharat Ganarajya (Hindi)";
    Graham Rhind (2017), Global Sourcebook of Address Data Management: A Guide to Address Formats and Data in 194 Countries, Taylor & Francis, p. 302, ISBN 978-1-351-93326-1, https://books.google.com/books?id=iGdQDwAAQBAJ&pg=PA302  "Official name: Republic of India; Bharat.";
    Bradnock, Robert W. (2015), The Routledge Atlas of South Asian Affairs, Routledge, p. 108, ISBN 978-1-317-40511-5, https://books.google.com/books?id=zzjbCgAAQBAJ&pg=PA108  "Official name: English: Republic of India; Hindi:Bharat Ganarajya";
    Penguin Compact Atlas of the World, Penguin, 2012, p. 140, ISBN 978-0-7566-9859-1, https://books.google.com/books?id=pLw-ReHIgvQC&pg=PA140  "Official name: Republic of India";
    Merriam-Webster's Geographical Dictionary (3rd տպ.), Merriam-Webster, 1997, pp. 515–516, ISBN 978-0-87779-546-9, https://books.google.com/books?id=Co_VIPIJerIC&pg=PA515  "Officially, Republic of India";
    Complete Atlas of the World, 3rd Edition: The Definitive View of the Earth, DK Publishing, 2016, p. 54, ISBN 978-1-4654-5528-4, https://books.google.com/books?id=O5moCwAAQBAJ&pg=PA54-IA10  "Official name: Republic of India";
    Worldwide Government Directory with Intergovernmental Organizations 2013, CQ Press, 10 May 2013, p. 726, ISBN 978-1-4522-9937-2, https://books.google.com/books?id=CQWhAQAAQBAJ&pg=PA726  "India (Republic of India; Bharat Ganarajya)"
  14. (a) Dyson, Tim (2018), A Population History of India: From the First Modern People to the Present Day, Oxford University Press, p. 1, ISBN 978-0-19-882905-8, https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA1 ; (b) Michael D. Petraglia, Bridget Allchin (22 May 2007)։ The Evolution and History of Human Populations in South Asia: Inter-disciplinary Studies in Archaeology, Biological Anthropology, Linguistics and Genetics։ Springer Science + Business Media։ էջ 6։ ISBN 978-1-4020-5562-1 ; (c) Fisher, Michael H. (2018), An Environmental History of India: From Earliest Times to the Twenty-First Century, Cambridge University Press, p. 23, ISBN 978-1-107-11162-2, https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA23 
  15. Dyson, Tim (2018), A Population History of India: From the First Modern People to the Present Day, Oxford University Press, p. 28, ISBN 978-0-19-882905-8, https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA28 
  16. (a) Dyson, Tim (2018), A Population History of India: From the First Modern People to the Present Day, Oxford University Press, pp. 4–5, ISBN 978-0-19-882905-8, https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA4 ; (b) Fisher, Michael H. (2018), An Environmental History of India: From Earliest Times to the Twenty-First Century, Cambridge University Press, p. 33, ISBN 978-1-107-11162-2, https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA23 
  17. Stein, 1998, էջեր 16–17
  18. (a) Dyson, Tim (2018), A Population History of India: From the First Modern People to the Present Day, Oxford University Press, pp. 14–15, ISBN 978-0-19-882905-8, https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA14 ; (b) Robb, Peter (2011), A History of India, Macmillan, p. 46, ISBN 978-0-230-34549-2, https://books.google.com/books?id=GQ-2VH1LO_EC&pg=PA46 ; (c) Ludden, David (2013), India and South Asia: A Short History, Oneworld Publications, p. 19, ISBN 978-1-78074-108-6, https://books.google.com/books?id=EbFHAQAAQBAJ&pg=PA19 
  19. (a) Dyson, Tim (2018), A Population History of India: From the First Modern People to the Present Day, Oxford University Press, p. 25, ISBN 978-0-19-882905-8, https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA25 ; (b)Dyson, Tim (2018), A Population History of India: From the First Modern People to the Present Day, Oxford University Press, p. 16, ISBN 978-0-19-882905-8, https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA16 
  20. Dyson, Tim (2018), A Population History of India: From the First Modern People to the Present Day, Oxford University Press, p. 16, ISBN 978-0-19-882905-8, https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA16 
  21. Fisher, Michael H. (2018), An Environmental History of India: From Earliest Times to the Twenty-First Century, Cambridge University Press, p. 59, ISBN 978-1-107-11162-2, https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA59 
  22. (a) Dyson, Tim (2018), A Population History of India: From the First Modern People to the Present Day, Oxford University Press, pp. 16–17, ISBN 978-0-19-882905-8, https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA16 ; (b) Fisher, Michael H. (2018), An Environmental History of India: From Earliest Times to the Twenty-First Century, Cambridge University Press, p. 67, ISBN 978-1-107-11162-2, https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA67 ; (c) Robb, Peter (2011), A History of India, Macmillan, pp. 56–57, ISBN 978-0-230-34549-2, https://books.google.com/books?id=GQ-2VH1LO_EC&pg=PA56 ; (d) Ludden, David (2013), India and South Asia: A Short History, Oneworld Publications, pp. 29–30, ISBN 978-1-78074-108-6, https://books.google.com/books?id=EbFHAQAAQBAJ&pg=PA29 
  23. (a) Ludden, David (2013), India and South Asia: A Short History, Oneworld Publications, pp. 28–29, ISBN 978-1-78074-108-6, https://books.google.com/books?id=EbFHAQAAQBAJ&pg=PA28 ; (b) Glenn Van Brummelen (2014), «Arithmetic», in Thomas F. Glick; Steven Livesey; Faith Wallis, Medieval Science, Technology, and Medicine: An Encyclopedia, Routledge, pp. 46–48, ISBN 978-1-135-45932-1, https://books.google.com/books?id=77y2AgAAQBAJ&pg=PA46 
  24. (a) Dyson, Tim (2018), A Population History of India: From the First Modern People to the Present Day, Oxford University Press, p. 20, ISBN 978-0-19-882905-8, https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA20 ; (b) Stein, Burton (2010), A History of India, John Wiley & Sons, p. 90, ISBN 978-1-4443-2351-1, https://books.google.com/books?id=QY4zdTDwMAQC&pg=PA90 ; (c) Ramusack, Barbara N. (1999), «Women in South Asia», in Barbara N. Ramusack, Sharon L. Sievers, Women in Asia: Restoring Women to History, Indiana University Press, pp. 27–29, ISBN 0-253-21267-7, https://books.google.com/books?id=CNi9Jc22OHsC&pg=PA27 
  25. Kulke, Rothermund, էջ 93
  26. Asher, Catherine B.; Talbot, Cynthia (2006), India Before Europe, Cambridge University Press, p. 17, ISBN 978-0-521-80904-7, https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA17 
  27. (a) Ludden, David (2013), India and South Asia: A Short History, Oneworld Publications, p. 54, ISBN 978-1-78074-108-6, https://books.google.com/books?id=EbFHAQAAQBAJ&pg=PA54 ; (b) Asher, Catherine B.; Talbot, Cynthia (2006), India Before Europe, Cambridge University Press, pp. 78–79, ISBN 978-0-521-80904-7, https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA78 ; (c) Fisher, Michael H. (2018), An Environmental History of India: From Earliest Times to the Twenty-First Century, Cambridge University Press, p. 76, ISBN 978-1-107-11162-2, https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA76 
  28. (a) Ludden, David (2013), India and South Asia: A Short History, Oneworld Publications, pp. 68–70, ISBN 978-1-78074-108-6, https://books.google.com/books?id=EbFHAQAAQBAJ&pg=PA68 ; (b) Asher, Catherine B.; Talbot, Cynthia (2006), India Before Europe, Cambridge University Press, pp. 19, 24, ISBN 978-0-521-80904-7, https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA19 
  29. (a) Dyson, Tim (20 September 2018), A Population History of India: From the First Modern People to the Present Day, Oxford University Press, p. 48, ISBN 978-0-19-256430-6, https://books.google.com/books?id=0UVvDwAAQBAJ&pg=PA48 ; (b) Asher, Catherine B.; Talbot, Cynthia (2006), India Before Europe, Cambridge University Press, p. 52, ISBN 978-0-521-80904-7, https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA53 
  30. Asher, Catherine B.; Talbot, Cynthia (2006), India Before Europe, Cambridge University Press, p. 74, ISBN 978-0-521-80904-7, https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA74 "
  31. Asher, Catherine B.; Talbot, Cynthia (2006), India Before Europe, Cambridge University Press, p. 267, ISBN 978-0-521-80904-7, https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA267 
  32. Asher, Catherine B.; Talbot, Cynthia (2006), India Before Europe, Cambridge University Pres], p. 152, ISBN 978-0-521-80904-7, https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA152 
  33. 33,0 33,1 Fisher, Michael H. (2018), An Environmental History of India: From Earliest Times to the Twenty-First Century, Cambridge University Press, p. 106, ISBN 978-1-107-11162-2, https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA106 
  34. (a) Asher, Catherine B.; Talbot, Cynthia (2006), India Before Europe, Cambridge University Press, p. 289, ISBN 978-0-521-80904-7, https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA289 ; (b) Fisher, Michael H. (2018), An Environmental History of India: From Earliest Times to the Twenty-First Century, Cambridge University Press, p. 120, ISBN 978-1-107-11162-2, https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA120 
  35. Taylor, Miles (2016), «The British royal family and the colonial empire from the Georgians to Prince George», in Aldrish, Robert; McCreery, Cindy, Crowns and Colonies: European Monarchies and Overseas Empires, Manchester University Press, pp. 38–39, ISBN 978-1-5261-0088-7, https://books.google.com/books?id=iR3GDQAAQBAJ&pg=PA39 ; (b) Peers, Douglas M. (2013), India Under Colonial Rule: 1700–1885, Routledge, p. 76, ISBN 978-1-317-88286-2, https://books.google.com/books?id=dyQuAgAAQBAJ&pg=PA76, վերցված է 13 August 2019 
  36. Embree, Ainslie Thomas; Hay, Stephen N.; Bary, William Theodore De (1988), «Nationalism Takes Root: The Moderates», Sources of Indian Tradition: Modern India and Pakistan, Columbia University Press, p. 85, ISBN 978-0-231-06414-9, https://books.google.com/books?id=XoMRuiSpBp4C&pg=PA85 
  37. Marshall, P. J. (2001), The Cambridge Illustrated History of the British Empire, Cambridge University Press, p. 179, ISBN 978-0-521-00254-7, https://books.google.am/books?id=S2EXN8JTwAEC&pg=PAPA179 
  38. Dyson, Tim (2018), A Population History of India: From the First Modern People to the Present Day, Oxford University Press, pp. 219, 262, ISBN 978-0-19-882905-8, https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA219 
  39. Fisher, Michael H. (2018), An Environmental History of India: From Earliest Times to the Twenty-First Century, Cambridge University Press, p. 8, ISBN 978-1-107-11162-2, https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA8 
  40. Metcalf, Barbara D.; Metcalf, Thomas R. (2012), A Concise History of Modern India, Cambridge University Press, pp. 265–266, ISBN 978-1-107-02649-0, https://books.google.com/books?id=mjIfqyY7jlsC&pg=PA265 
  41. Metcalf, Barbara D.; Metcalf, Thomas R. (2012), A Concise History of Modern India, Cambridge University Press, p. 266, ISBN 978-1-107-02649-0, https://books.google.com/books?id=mjIfqyY7jlsC&pg=PA266 
  42. Dyson, Tim (2018), A Population History of India: From the First Modern People to the Present Day, Oxford University Press, p. 216, ISBN 978-0-19-882905-8, https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA216 
  43. (a) Kashmir, region Indian subcontinent, https://www.britannica.com/place/Kashmir-region-Indian-subcontinent, վերցված է 15 August 2019, «Kashmir, region of the northwestern Indian subcontinent ... has been the subject of dispute between India and Pakistan since the partition of the Indian subcontinent in 1947.» ;
    (b) Pletcher, Kenneth, Aksai Chin, Plateau Region, Asia, https://www.britannica.com/place/Aksai-Chin, վերցված է 16 August 2019, «Aksai Chin, Chinese (Pinyin) Aksayqin, portion of the Kashmir region, ... constitutes nearly all the territory of the Chinese-administered sector of Kashmir that is claimed by India» ;
    (c) C. E Bosworth (2006), «Kashmir», Scholastic Library Publishing, p. 328, ISBN 978-0-7172-0139-6, https://books.google.com/books?id=l_cWAQAAMAAJ&pg=PA328, «KASHMIR, kash'mer, the northernmost region of the Indian subcontinent, administered partly by India, partly by Pakistan, and partly by China. The region has been the subject of a bitter dispute between India and Pakistan since they became independent in 1947» 
  44. Narayan Jitendra, John Denny, Ramadas Nirupama (2018)։ «Malnutrition in India: status and government initiatives»։ Journal of Public Health Policy 40 (1): 126–141։ ISSN 0197-5897։ PMID 30353132 ։ doi:10.1057/s41271-018-0149-5 
  45. Balakrishnan Kalpana, Dey Sagnik (2019)։ «The impact of air pollution on deaths, disease burden, and life expectancy across the states of India: the Global Burden of Disease Study 2017»։ The Lancet Planetary Health 3 (1): e26–e39։ ISSN 2542-5196։ PMC 6358127 ։ PMID 30528905 ։ doi:10.1016/S2542-5196(18)30261-4 
  46. India, International Union for the Conservation of Nature (IUCN), 2019, https://www.iucn.org/asia/countries/india 
  47. Jha, Raghbendra (2018), Facets of India's Economy and Her Society Volume II: Current State and Future Prospects, Springer, p. 198, ISBN 978-1-349-95342-4, https://books.google.com/books?id=9n9SDwAAQBAJ&pg=PA198 
  48. Karanth, K. Ullas; Gopal, Rajesh (2005), «An ecology-based policy framework for human-tiger coexistence in India», in Rosie Woodroffe; Simon Thirgood; Alan Rabinowitz, People and Wildlife, Conflict Or Co-existence?, Cambridge University Press, p. 374, ISBN 978-0-521-53203-7, https://books.google.com/books?id=6vNzRzcjntAC&pg=PA374 
  49. India (noun), Oxford English Dictionary, 3rd Edition, 2009, https://www.oed.com/view/Entry/94384#eid677811  (subscription required)
  50. Thieme, P. (1970), «Sanskrit sindu-/Sindhu- and Old Iranian hindu-/Hindu-», in Mary Boyce; Ilya Gershevitch, W. B. Henning memorial volume, Lund Humphries, https://books.google.com/books?id=e3UBAAAAMAAJ 
  51. Kuiper, 2010, էջ 86
  52. Jha, Dwijendra Narayan (2014), Rethinking Hindu Identity, Routledge, p. 11, ISBN 978-1-317-49034-0, https://books.google.com/books?id=dqDgBQAAQBAJ&pg=PA11 
  53. Singh, Upinder (2017), Political Violence in Ancient India, Harvard University Press, p. 253, ISBN 978-0-674-98128-7, https://books.google.com/books?id=dYM4DwAAQBAJ&pg=PA253 
  54. Barrow Ian J. (2003)։ «From Hindustan to India: Naming change in changing names»։ South Asia: Journal of South Asian Studies 26 (1): 37–49։ doi:10.1080/085640032000063977 
  55. Encyclopædia Britannica
  56. Clémentin-Ojha Catherine (2014)։ «'India, that is Bharat…': One Country, Two Names»։ South Asia Multidisciplinary Academic Journal 10։ Արխիվացված է օրիգինալից 28 September 2015-ին 
  57. Dyson, Tim (2018), A Population History of India: From the First Modern People to the Present Day, Oxford University Press, p. 1, ISBN 978-0-19-882905-8, https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA1  Quote: "Modern human beings—Homo sapiens—originated in Africa. Then, intermittently, sometime between 60,000 and 80,000 years ago, tiny groups of them began to enter the north-west of the Indian subcontinent. It seems likely that initially they came by way of the coast. ... it is virtually certain that there were Homo sapiens in the subcontinent 55,000 years ago, even though the earliest fossils that have been found of them date to only about 30,000 years before the present. (page 1)"
  58. Michael D. Petraglia, Bridget Allchin (22 May 2007)։ The Evolution and History of Human Populations in South Asia: Inter-disciplinary Studies in Archaeology, Biological Anthropology, Linguistics and Genetics։ Springer Science + Business Media։ էջ 6։ ISBN 978-1-4020-5562-1  Quote: "Y-Chromosome and Mt-DNA data support the colonization of South Asia by modern humans originating in Africa. ... Coalescence dates for most non-European populations average to between 73–55 ka."
  59. Fisher, Michael H. (2018), An Environmental History of India: From Earliest Times to the Twenty-First Century, Cambridge University Press, p. 23, ISBN 978-1-107-11162-2, https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA23  Quote: "Scholars estimate that the first successful expansion of the Homo sapiens range beyond Africa and across the Arabian Peninsula occurred from as early as 80,000 years ago to as late as 40,000 years ago, although there may have been prior unsuccessful emigrations. Some of their descendants extended the human range ever further in each generation, spreading into each habitable land they encountered. One human channel was along the warm and productive coastal lands of the Persian Gulf and northern Indian Ocean. Eventually, various bands entered India between 75,000 years ago and 35,000 years ago (page 23)"
  60. Petraglia, Allchin, էջ 6
  61. 61,0 61,1 Coningham, Young, էջեր 104–105
  62. Kulke, Rothermund, էջեր 21–23
  63. 63,0 63,1 Singh, 2009, էջ 181
  64. Possehl, 2003, էջ 2
  65. 65,0 65,1 65,2 Singh, 2009, էջ 255
  66. 66,0 66,1 Singh, 2009, էջեր 186–187
  67. Witzel, 2003, էջեր 68–69
  68. Kulke, Rothermund, էջեր 41–43
  69. 69,0 69,1 Singh, 2009, էջեր 250–251
  70. Singh, 2009, էջեր 260–265
  71. Kulke, Rothermund, էջեր 53–54
  72. Singh, 2009, էջեր 312–313
  73. Kulke, Rothermund, էջեր 54–56
  74. Stein, 1998, էջ 21
  75. Stein, 1998, էջեր 67–68
  76. Singh, 2009, էջ 300
  77. 77,0 77,1 Singh, 2009, էջ 319
  78. Stein, 1998, էջեր 78–79
  79. Kulke, Rothermund, էջ 70
  80. Singh, 2009, էջ 367
  81. Kulke, Rothermund, էջ 63
  82. Stein, 1998, էջեր 89–90
  83. Singh, 2009, էջեր 408–415
  84. Stein, 1998, էջեր 92–95
  85. Kulke, Rothermund, էջեր 89–91
  86. 86,0 86,1 86,2 Singh, 2009, էջ 545
  87. Stein, 1998, էջեր 98–99
  88. Հնդկաստանի բնակչությունը
  89. Հնդկաստանի բնակչության աճ
  90. Աշխարհի բնակչությունը 2030-ին
  91. Աշխարհի բնակչությունը 2050-ին
  92. Հնդկաստանի բնակչության ազգային կազմը էջ 172
  93. Հնդկաստանի բնակչության լեզվական կազմը էջ 172
  94. Հնդկաստանի բնակչության կրոնական կազմը էջ 172
  95. Հնդկաստանի բուրբաիզացման մակարդակը
  96. Հնդկաստանի խոշորագույն քաղաքներ էջ 173
  97. 97,0 97,1 97,2 Հնդկաստանի տնտեսության ճյուղային կառուցվածքը
  98. Հնդկաստանի տնտեսապես ակտիվ բնակչություն
  99. 99,0 99,1 99,2 Հնդկաստանի տնտեսապես ակտիվ բնակչություն
  100. աշխարհի երկրներն ըստ Էլեկտրաէներգիայի արտադրության
  101. 101,0 101,1 Հնդկաստանի տրանսպորտային համակարգը
  102. Աշխարհի երկրներն ըստ ավտոճանապարհների երկարության
  103. Աշխարհի երկրներն ըստ երկաթուղիների երկարության
  104. 104,0 104,1 104,2 104,3 104,4 104,5 Հնդկաստանի Առևտրաշրջանառությունը
  105. Nuclear Notebook: India’s nuclear forces, 2005.(անգլ.)
  106. Հնդկաստանի Առողջապահական համակարգ
  107. Հնդկաստանի կյանքի միջին տևողությունը
  108. Աշխարհի երկրներն ըստ Առողջապահական ծախսերի

ԳրականությունԽմբագրել

  • Հ. Ղ. Գրգեարյան, Ն. Մ. Հարությունյան, Աշխարհագրական անունների բառարան (Հ-Ֆ), Երևան, «Լույս», 1989, էջ 32-33։
  • Կամսար Ավետիսյան, Արևելքի մարգարիտը, Երևան, Հայպետհրատ, 1964։
  • Մ. Մանասյան, Սոցիալ-տնտեսական աշխարհագրություն, Երևան, 2008