Տելուգու լեզուն (ինքնանվանումը՝ తెలుగు), դրավիդյան լեզուներից մեկը։ Տարածված է Հնդկաստանի Անդհրա-Պրադեշ և Տելանգանա նահանգներում, որտեղ պաշտոնական կարգավիճակ ունի, ինչպես նաև տելեգու ազգության էական սփյուռք ունեցող Հարավարևելյան Ասիայի, Աֆրիկայի, Մերձավոր Արևելքի մի շարք պետություններում, Ֆիջի կղզում և Մավրիկիոսի Հանրապետությունում։ Այն հարավային Հնդկաստանի ազգային և ամենից ավելի զարգացած լեզուներից մեկն է, խոսողների թիվը հասնում է մոտ 75 միլիոնի։

Infoboxforlang.png
Տելուգու (լեզու)
Telugu.svg
Տեսակլեզու և կենդանի լեզու
ԵնթադասԴրավիդյան լեզուներ[1]
ԵրկրներFlag of India.svg Հնդկաստան
Խոսողների քանակ74 244 300 ± 1 մարդ (2001)[2], 50 000 000 ± 10 000 000 մարդ (1987)[1] և 5 000 000 ± 1 մարդ (2001)[2]
Գրերի համակարգՏելուգու
IETFte
ԳՕՍՏ 7.75–97тел 675
ISO 639-1te
ISO 639-2tel
ISO 639-3tel
Telugu language Վիքիպահեստում

ՊատմությունԽմբագրել

Տելուգուն հին գրավոր լեզու է, նրա հնագույն հիշատակությունները թվագրվում են մ.թ. 5 -րդ դարի վերջ և 7-րդ դարի սկիզբ: Տելուգու լեզվով գրականությունն ավելի ուշ է ձևավորվել, քան այլ դրավիդյան լեզուներով: Տելեգու լեզվով գրական ավանդույթները ձևավորվել են 9-11-րդ դարերում, վերացել են հինդուիզմի հաստատումից հետո, հիմնադիրներից են եղել բանաստեղծ Նանայա Բխատտան՝ 11-րդ դար, Տիկանգան, Երապրագադան՝ 13-րդ դար: Նրանք այս լեզվով ստեղծել են հին հնդկական դասական էպոսը՝ «Մահաբհարաթա», որը տելեգու լեզվով խոսող ժողովրդի անվանում է: Բացառիկ ստեղծագործություններ գրվել են 14-րդ դարում, իսկ գրական լեզվական նորմերը ձևավորվել են 15-16-րդ դարերում՝ սանսկրիտ լեզվի և պրակրիտ լեզվի ազդեցությամբ:

Ինչպես մյուս հին գրավոր դրավիդյան լեզուներում, տելուգու լեզվի գրական և խոսակցական բանավոր ձևերն իրարից շատ են տարբերվում: Սակայն բխատկի շարժման քարոզիչների պոեզիայում՝ 12—13-րդ դարերում, կիրառվել է խոսակցական լեզուն, իսկ 19-րդ դարում առաջացել է մի շարժում, որի առաջնորդն է եղել գրող Գուրազադա Ապպարաոն, որն իր առաջ խնդիր էր դրել ստեղծել նոր, խոսակցականին մոտ գրական լեզու: 20-րդ դարում նոր գրական լեզուն գեղարվեստական գրականության և զանգվածային լրատվամիջոցներում գերակա տեղ է զբաղեցրել։ 1968 թվականից սկսում է գործել տելուգու ակադեմիան, որը ստեղծում է նոր գրական լեզվի՝ «վյավախարիկա» քերականական նորմերը, իսկ հին գրքային լեզուն՝ «գրանտխիկան» պահպանվել է միայն սահմանափակ ոլորտներում, մասնավորապես պոեզիայում:

Տելուգուի առաջին քերականությունը՝ Շաբդաչինտամանին («բառերի թալիսման») կազմվել է Նանայա Բխատայի կողմից 11-րդ դարում, տելուգուի ուսումնասիրության ժամանակակից փուլը սկսվել է 19-րդ դարում (քերականությունը Չ.Պ. Բրաունի): 1832 թվականին երեխաների համար կազմվել է հանրագիտարան՝ Պեդա Բալաշիկշա, որոնք պարունակում են տելուգու լեզվի մասին հիմնական գիտելիքներ: Բացի եվրոպացի գիտնականներից, տելուգուն ուսումնասիրվում է նաև հնդիկ գիտնականների կողմից՝ Հայդարաբադ, Տիրուպատի և Վիշակխապատտանամ քաղաքների համալսարաններում:

Լեզվաբանական վկայություններԽմբագրել

ԴասակարգումԽմբագրել

  • Դրավիդյան լեզվաընտանիք
    • Հարավարևելյան խումբ
      • Տելուգու լեզու

Լեզվական կառուցվածքԽմբագրել

Լեզվական կառուցվածքով տելուգուն մոտիկ է «համադրավիդյան չափանիշներին»: Հնչյունակազմությամբ նման է կաննադա լեզվին (հնում նրանց նմանությունն ավելի շատ էր): Ձևաբանորեն տելուգուին բնորոշ է գոյականների իգական սեռի բացակայությունը (եզակի թվում տարբերակվում են տղամարդկային և ոչ տղամարդկային սեռ), սրանով տելուգուն նման է հյուսիսային դրավիդյան լեզուներին: Հին տելուգուի դեպքում հոլովներն առավել պարզ էին (կար չորս հոլով): Ինչպես շատ դրավիդյան լեզուներում տարբերվում է («մենք ձեզ հետ») և («մենք առանց ձեզ») 1-ին դեմքի հոգնակի թվի ձևը: Երկու ժամանակային ձև է առկա՝ ներկա-ապառնին և հասարակ անցյալը, եղանակային ձևերը (սահմանական, հրամայական, ենթադրական և պայմանական) ավելի շատ են, քան այլ դրավիդյան լեզուներում:

ՄատենագրությունԽմբագրել

Կիրառվում է վանկային այբբենական մատենագրություն:

Տես նաևԽմբագրել

Տելուգու (գիր)

ԾանոթագրություններԽմբագրել

Արտաքին հղումներԽմբագրել

Языковой раздел|te|మొదటి పేజీ||телугу Родственные проекты|Тема=Телугу|Викисловарь=телугу