Բացել գլխավոր ցանկը

Իսպաներեն (/ˈspænʃ/ ( ); Español ), որը անվանում են նաև կաստիլերեն [1] (/kæˈstɪliən/ ( ), castellano ), արևմտառոմանական լեզու, որը ձևավորվել է Իսպանիայի Կաստիլիա շրջանում և այժմ այն հանդիսանում Լատինական Ամերիկայի և Իսպանիայի հարյուր միլիոնավոր բնակիչների մայրենի լեզուն։ Այն սովորաբար համարվում է աշխարհում երկրորդ ամենատարածված լեզուն մանդարին չինարենից հետո[2][3][4][5][6]։

Իսպաներենը իբերո-ռոմանական լեզվաընտանիքին պատկանող լեզուներից է, որն առաջացել է Իբերիայի խոսակցական լատիներենի մի քանի բարբառներից Արևմտահռոմեական կայսրության փլուզումից հետո 5-րդ դարում։ Իսպաներենի տարրեր պարունակող հնագույն լատիներեն տեքստերը հայտնաբերվել են Իբերիայի հյուսիսային կենտրոնական հատվածներում 9-րդ դարում[7]։ 13-րդ դարում լեզուն առաջին անգամ գրավոր համակարգված կիրառվել է Տոլեդոյում, որը այն ժամանակ Կաստիլիայի թագավորության մայրաքաղաքն էր։ Սկսած 16-րդ դարի սկզբից իսպաներենը տարածվեց Իսպանական թագավորության գաղութներում, հատկապես ամերիկյանում, ինչպես նաև Աֆրիկայում, Օվկիանիայում և Ֆիլիպիններում գտնվող Իսպանիային պատկանող տարածքներում[8]։

Ժամանակակից իսպաներեն բառերի մոտ 75%-ը ունի լատինական ծագում։ Հին հունարենը ևս իր ներդրումն ունի իսպաներեն բառարանի ձևավորման վրա հատկապես լատիներենի միջոցով[9][10]։

Իսպանական բառարանը ձևավորման հենց սկզբից կրել է նաև արաբերենի ազդեցությունը, որը մեծացել է Իբերական թերակղզում Ալ-Անդալուսական շրջանի ժամանակ[11][12][13][14]: Իսպաներենի բառերի մոտ 8%-ը ունի արաբական ծագում, հետևաբար արաբերենը իսպաներենի վրա մեծ ազդեցություն ունեցող երկրորդ լեզուն է լատիներենից հետո[11][15][16]։ Նրա վրա ազդեցություն են ունեցել նաև բասկերենը, կելտիբերական լեզուն, վեստգոթերենը, ինչպես նաև իբերո-ռոմանական այլ լեզուները[17][11]։ Դրանից զատ այն բառեր է փոխառել նաև այլ լեզուներից, հատկապես ռոմանական լեզուներից՝ ֆրանսերենից, իտալերենից, օքսիտաներենից, սարդիներենից, ինչպես նաև նահվաթլից, կեչուա լեզուներից և Ամերիկայի այլ տեղական լեզուներից։

Իսպաներենը ՄԱԿ-ի 6 պաշտոնական լեզուներից մեկն է։ Այն որպես պաշտոնական լեզու օգտագործվում է նաև ԵՄ-ի, Ամերիկյան պետությունների կազմակերպության, Հարավամերիկյան ազգերի միության, Լատինական Ամերիկայի և Կարիբյան երկրների համայնքի, Աֆրիկյան միության և մի շարք այլ միջազգային կազմակերպությունների կողմից։

Բովանդակություն

Խոսողների մոտավոր թիվԽմբագրել

Հաշվարկել են, որ մոտ 437 միլիոն մարդու համար իսպաներենը համարվում է մայրենի լեզու, ինչը նշանակում է, որ այն մայրենի լեզվով խոսողների թվաքանակով աշխարհում երկրորդն է մանդարինից հետո[18]։ Ինչպես նշում է Սերվանտեսի ինստիտուտը հաշվարկվել է, որ իսպաներենը մայրենի լեզու է համարվում մոտ 477 միլիոն մարդու համար, 572 միլիոն մարդու համար այն որպես առաջին կամ երկրորդ լեզու է (այդ հաշվարկում ընդգրկված են նաև լեզվին վատ տիրապետողները), և 21 միլիոն ուսանող ուսումնասիրում են իսպաներենը որպես օտար լեզու[19]։

Իսպաներենը պաշտոնական կամ ազգային լեզու է Իսպանիայում, Հասարակածային Գվինեայում և ամերիկյան 19 երկրներում։ Ամերիկայում իսպաներեն խոսացողների ընդհանուր թիվը 418 միլիոն է։ ԵՄ-ում իսպաներենը ընդհանուր բնակչության 8%-ի մայրենի լեզուն է, իսկ մոտ 7%-ի համար այն երկրորդ լեզու է[20]։ Իսպաներենը ԱՄՆ-ում ամենատարածված երկրորդ լեզուն է[21]։ 2011 թվականին Ամերիկյան համայնքի հետազոտությունների արդյունքում պարզ դարձավ, որ ԱՄՆ լատինամերիկյան ծագում ունեցող 55 միլիոն հինգ տարեկանից բարձր բնակիչներից 38 միլիոնը տանը խոսում է իսպաներեն[22]։

Լեզվի անվանումներԽմբագրել

Իսպանիայում և իսպանախոս աշխարհի տարբեր հատվածներում իսպաներենը կոչվում է նաև կաստիլերեն (կաստեյանո) Կաստիլիայի թագավորության անունով՝ այն տարբերակելու համար Իսպանիայում օգտագործվող մյուս լեզուներից, որոնցից են գալիսերենը, բասկերենը, աստուրերենը և կատալաներենը։

 
Ըստ աշխարհագրական տեղաբաշխման՝ կաստեյանո տերմինի կիրառումը նշված է կարմիրով, իսկ էսպանյոլ տերմինինը՝ կապույտով։ Հաշվի են առնվել այս երկրների սահմանադրությունների մեջ կիրառվող տերմինները։‌[փա՞ստ]


1978 թվականի Իսպանիայի սահմանադրության մեջ կաստեյանո տերմինը օգտագործվում է սահմանելու համար ամբողջ Իսպանական պետության պաշտոնական լեզուն՝ այն առանձնացնելով las demás lenguas españolas-ից (այլ իսպանական լեզուներ)։ Ըստ III հոդվածի՝

  El castellano es la lengua española oficial del Estado. ... Las demás lenguas españolas serán también oficiales en las respectivas Comunidades Autónomas...

Կաստեյանոն պետության պաշտոնական իսպաներեն լեզուն է... Մնացած բոլոր իսպանական լեզուները ևս պաշտոնական են համարվում համապատասխան ինքնավար համայնքներում․․․

 

Իսպանական թագավորական ակադեմիան ներկայումս իր կողմից արված հրապարակումներում օգտագործում է էսպանյոլ (español) տերմինը, որը 1713 թվականից մինչև 1923 թվականը կոչվել է կաստեյանո։

Diccionario panhispánico de dudas-ը (Իսպանական թագավորական ակադեմիայի կողմից հրատարակվող լեզվի ուղեցույց) պնդում է, որ չնայած Իսպանական թագավորական ակադեմիան նախընտրում է իսպաներեն լեզվի մասին խոսելիս օգտագործել էսպանյոլ տերմինը, և՛ էսպանյոլը և՛ կաստեյանո համարվում են հոմանիշներ և հավասարապես կիրառելի են[23]։

Էսպանյոլ բառի համար առաջարվում է երկու ստուգաբանություն։ Իսպանական թագավորական ակադեմիական բառարանը այդ բառի ծագումը կապում է օքսիտաներեն էսպանյոլ (espaignol) բառի հետ, որն էլ իր հերթին ծագում է միջնադարյան լատիներեն իսպանյոլուս (Hispaniolus) բառից , որը նշանակում է Իսպանիայից ամ Իսպանիային պատկանող[24]։ Այլ աղբյուրներում[25][26] այն կապում են միջնադարյան լատինական իսպանյոնե (hispaniōne) անվան հետ, որն ունի նույն նշանակությունը։

ՊատմությունԽմբագրել

 
Վեստգոթերի Վալպուեստայի մատյանները, որոնք գրված են ուշ լատիներենով, 2010 թվականին Իսպանական Թագավորական ակադեմիայի կողմից ճանաչվեցին կաստիլերեն բառեր պարունակող ամենահին աղբյուրները, որոնք նախորդում են Գլոսաս Էմիլիանենսեսին (Glosas Emilianenses)[27]:

Իսպաներենը ծագում է խոսակցական լատիներենից, որը Երկրորդ պունիկյան պատերազմի ժամանակ՝ մ․թ․ա․ 210 թվականի սկզբին Իբերական թերակղզում սկսեց կիրառվել հռոմեացիների կողմից։ Նախկինում Իբերական թերակղզում խոսում էին մի քանի նախահռոմեական լեզուներով, որոնք կոչվում են նաև պելեոիսպանական լեզուներ և որոնք ընդհանրություններ չունեն լատիներենի, իսկ նրանց մի մասն անգամ հնդեվրոպական լեզուների հետ։ Այս լեզուների թվում են բասկերենը, որով խոսում են մինչ օրս, իբերերենը, սելտիբերենը և գալիսերենը։

Առաջին փաստաթղթերը, որոնք պարունակում են ժամանակակից իսպաներենի տարրեր, թվագրվում են 9-րդ դարով։ Միջնադարից մինչև ժամանակակից շրջան ընկած ժամանակահատվածում իսպանական բառապաշարի վրա մեծ ազդեցություն են ունեցել ռոմանական լեզուները՝ նավարո-արագոներենը, լեոներենը, կատալաներենը, պորտուգալերենը, գալիսերենը, օքսիտաներենը, իսկ ավելի ուշ՝ ֆրանսերենը և իտալերենը։ Իսպաներենը փոխառել է զգալի թվով բառեր նաև արաբերենից։ Ցեղերի միգրացիայի, ինչպես նաև Իբերիայում վեստգոթերի իշխանության շրջանում գերմանական լեզուները ունեցել են փոքր ազդեցություն իսպաներենի վրա։ Բացի այդ, շատ բառեր փոխառվել են լատիներենից եկեղեցական գրավոր լեզվի և պատարագի լեզվի միջոցով։ Փոխառությունները վերցվել են և՛ դասական լատիներենից և՛ Վերածննդի շրջանի լատիներենից։

Ռամոն Մենենդես Պիդալի թեորիայի համաձայն՝ խոսակցական լատիներենի տեղական խոսվածքները իսպաներեն են ներթափանցել Իբերիայի հյուսիսից՝ Բուրգոս քաղաքից։ Այս խոսվածքը այնուհետև տարածվեց Տոլեդոյում, որտեղ գրավոր իսպաներենի չափանիշները սկսեցին զարգանալ առաջին անգամ 13-րդ դարում[28]։ Այս ձևավորման փուլում իսպաներենը իր քույր լեզու լեոներենից էականորեն տարբերվող զարգացման ուղի ընտրեց, և մի քանի հեղինակների համաձայն՝ առանձնացավ բասկերենի մեծ ազդեցությամբ։ Այս տարբերվող խոսվածքը տարածում գտավ Իսպանիայի հարավում Ռեկոնկիստայի միջոցով։ Միաժամանակ բառապաշարի վրա մեծ ազդեցություն ունեցավ նաև Ալ-Անդալուսի արաբերենը մեծ մասամբ միջնորդավորված կերպով՝ մոզարաբիկ խոսվածքի (մոտ 4000 արաբերեն ծագման բառ, ինչը կազմում է ամբողջ լեզվի 8%-ը) միջոցով[29]։ Այս նոր լեզվի գրային նորմերը զարգացել են 13-րդ դարից 16-րդ դարն ընկած ժամանակահատվածում Տոլեդոյի քաղաքներում և 1570-ական թվականներին Մադրիդում[28]։

Իսպաներենի հնչյունային համակարգի զարգացումը դրսևորվում է փոփոխություններով, որոնք բնորոշ են արևմտառոմանական լեզուներին, օրինակ՝ միջձայնային բաղաձայնների կրճատում (Latin vīta > Spanish vida). Լատիներենի երկբարբառացումը (diphthongization) ընդգծվում է կարճ e-ի և o-ի միջոցով, որոնց առկայությունը բնորոշ է ֆրանսերենի և իտալերենի բաց վանկերին, իսկ պորտուգալերենում և կատալաներենում դրանք բացակայում են: Կարճ e-ն և o-ն առկա են իսպաներենի և՛ բաց, և՛ փակ վանկերում. դա ցույց է տրված ստորին աղյուսակում:

Լատիներեն Իսպաներեն Լադինո Արագոներեն Աստուրերեն Գալիսերեն Պորտուգալերեն Կատալաներեն Օքսիտաներեն Ֆրանսերեն Սարդիներեն Իտալերեն Ռումիներեն Անգլերեն
petra piedra pedra pedra/pèira pierre perda pietra piatrǎ 'stone'
terra tierra terra tèrra terre terra țară 'land'
moritur muere muerre morre mor morís meurt mòrit muore moare 'dies (v.)'
mortem muerte morte mort mòrt mort mòrti morte moarte 'death'

Իսպաներենը առանձնանում է լատիներեն nn և ll կրկնակ բաղաձայնների քմայնացմամբ (այսպես, լատիներեն՝ annum > իսպաներեն՝ año, և լատիներեն՝ anellum > իսպաներեն՝anillo).

Լատիներենում u կամ v տառով արտահայտվող բաղաձայնը, որը արտասանվում է [w] դասական լատիներենում խոսակցական լատիներենում փոխակերպվում է երկշրթային շփական բաղաձայնի /β/: Իսպաներենի վաղ շրջանում (բայց ոչ կատալաներենում կամ պորտուգալերենում) այն ձուլվում է b գրվող երկշրթնային բաղաձայնին, որը կարող է լինել կա՛մ պայթական, կա՛մ շփական: Ժամանակակից իսպաներենում b և v գրային նշանները արտասանությամբ չեն տարբերվում։ Սակայն որոշ բացառություններ առկա են կարիբյան իսպաներենում։

Իսպաներենին (ինչպես նաև օքսիտաներենի գասկոն խոսվածքին և բասկերենին) հատուկ է լատիներենի բառասկզբում գրվող f տառի h–ի փոխակերպումը, որը չի արտասանվում, երբ նրան հաջորդողը կարճ ձայնավոր է։ H–ը, որը գրելիս պահպանում է, ներկայումս չի արտասանվում լեզվի մի շարք տարբերակներում, չնայած որ անդալուսյան և կարիբյան մի շարք խոսվածքների որոշ բառերում այն արտասանվում է։ Լատիներենից և մի շարք այլ ռոմանական լեզուներից բառեր փոխառելու արդյունքում ժամանակակից իսպաներենում առաջացել են շատ f-/h- նմանօրինակ բառեր՝ Fernando և Hernando (իսպաներենում երկուսն էլ փոխարինում են Ferdinand–ին), ferrero և herrero (դարբին), fierro and hierro (երկաթ), fondo և hondo (խորը)։ Hacer բայը (անել) ծագում է satisfacer (բավարարել) բայի արմատից, իսկ hecho–ն (արված, կատարված) նմանապես ծագում է satisfecho (բավարարված) բառի արմատից։
Լատիներեն Իսպաներեն Լադինո Արագոներեն Աստուրերեն Գալիսերեն Պորտուգալերեն Կատալաներեն Օքսիտաներեն Ֆրանսերեն Սարդիներեն Իտալերեն Ռումիներեն Անգլերեն
filium hijo fijo (or ijo) fillo fíu fillo filho fill filh/hilh fils fillu figlio fiu 'son'
facere hacer fazer fer facer fazer fer far/faire/har (or hèr) faire fairi fare a face 'to do'
febrem fiebre febre fèbre/frèbe/hrèbe (or
herèbe)
fièvre (calentura) febbre febră 'fever'
focum fuego fueu fogo foc fuòc/fòc/huèc feu fogu fuoco foc 'fire'

Լատիներենի որոշ բաղաձայնների խմբեր իսպանական լեզուներում մի շարք տարբերությունների առաջացման պատճառ են դարձել, ինչպես ցույց է տրված աղյուսակում․

Իսպաներեն Լադինո Արագոներեն Աստուրերեն Գալիսերեն Պորտուգալերեն Կատալաներեն Օքսիտաներեն Ֆրանսերեն Սարդիներեն Իտալերեն Ռումիներեն Անգլերեն
clāvem llave/clave clave clau llave chave chave clau clé crai chiave cheie 'key'
flamma llama/flama flama chama chama/flama flama flamme framma fiamma flamă 'flame'
plēnum lleno/pleno pleno plen llenu cheo cheio/pleno ple plen plein prenu pieno plin 'plenty, full'
octō ocho güeito ocho/oito oito oito (oito) vuit/huit ch/ch/uèit huit otu otto opt 'eight'
multum mucho
muy
muncho
muy
muito
mui
munchu
mui
moito
moi
muito (muito)
mui (arch.)
molt molt (arch.) moult (arch.) (meda) molto mult 'much,
very,
many'

15 և 16–րդ դարերում իսպաներենում շչական բաղաձայնների արտասանության մեջ մեծ փոփոխություններ իրականացվեցին, որը հանգեցրեց ⟨j⟩ տառի ետնալեզվային [x] արտասանությանը, իսկ Իսպանիայի մեծ մասում ⟨z⟩ տառի միջատամնային [θ] արտասանությանը։

Էլիո Անտոնիո դե Նեբրիխայի Սալամանկայում 1492 թվականին գրված Կաստեյանո լեզվի քերականությունը առաջին քերականությունն է, որը վերաբերում է եվրոպական ժամանակակից լեզվին[30]։ Հայտնի անեկդոտի համաձայն՝ երբ Նեբրիխան այն ներկայացրեց Իզաբելլա I թագուհուն, վերջինս հարցրեց, թե որն է այդ աշխատանքի նպատակը, իսկ Նեբրիխան պատասխանեց, որ լեզուն թագավորության գործիքն է[31]։ 1492 թվականի օգոստոսի18-ին քերականության նախաբանում Նեբրիխան նշել էր․ «․․․ լեզուն միշտ եղել է թագավորության դաշնակիցը»[32]։

16-րդ դարից ի վեր՝ Իսպանիայի կողմից Ամերիկայի գաղութացման շնորհիվ լեզուն տարածվեց Ամերիկայում և Արևելյան Հնդկաստանի իսպանական հատվածում։ Միգել Սերվանտեսը՝ Դոն Կիխոտի հեղինակը, այնքան հայտնի է աշխարհում, որ իսպաներենը երբեմն կոչում են Սերվանտեսի լեզու (lengua de Cervantes)[33]։

20-րդ դարում իսպաներենով սկսեցին խոսել նաև Հասարակածային Գվինեայում և Արևմտյան Սահարայում, ինչպես նաև ԱՄՆ այն հատվածներում, որոնք Իսպանական թագավորության մաս չեն կազմել, օրինակ Նյու Յորքում իսպանական վարչական շրջանում։

ՔերականությունԽմբագրել

 
Միգել դե Սերվանտեսը, ով հանդիսանում է իսպանական գրականության ամենահայտնի ներկայացուցիչը Եվրոպայում և միաժամանակ Դոն Կիխոտի՝ առաջին մոդեռն եվրոպական նովելի հեղինակը:

Իսպաներենի քերականական և լեզվաբանական-տիպաբանական առանձնահատկությունների մեծ մասը նման է մյուս ռոմանական լեզուների առանձնահատկություններին: Իսպաներենը ճկուն լեզուների շարքին է դասվում: Գոյականը և ածականը ունեն երկու սեռ և երկու թիվ, հոդերը և որոշ դերանուններ եզակի թվում ունեն չեզոք սեռ: Յուրաքանչյուր բայի համար գոյություն ունի մոտ հիսուն խոնարհման ձև, երեք ժամանակ՝ անցյալ, ներկա և ապառնի, անցյալի երկու ասպեկտ՝ կատարյալ և անկատար, չորս եղանակ՝ սահմանական, ըղձական, պայմանական, հրամայական, երեք դեմք՝ առաջին, երկրորդ և երրորդ, երկու թիվ՝ եզակի և հոգնակի, բայի երեք անդեմ ձևեր:

Իսպաներենի շարահյուսությունը ընդունված է համարել աջակողմյան, այսինքն, ստորադաս կամ լրացնող անդամը դրվում է լրացյալ բառից հետո: Լեզվում օգտագործվում են նախդիրները, այլ ոչ թե վերջավորություններ գոյականի հոլովն արտահայտելու համար, և սովորաբար, բայց ոչ միշտ, ածականները հաջորդում են գոյականներին, ինչպես շատ ռոմանական լեզուներում:

Իսպաներենում նախադասության շարահյուսությունը հետևյալն է՝ ենթակա–բայ–խնդիր։ Սակայն, ինչպես մի շարք ռոմանական լեզուներում, նախադասության անդամների հերթականությունը փոփոխական է և ավելի շատ պայմանավորված է իմաստային կարևորության պահպանմամբ, քան շարահյուսությամբ։ Իսպաներենում ենթակա–դերանունները կարող են չգրվել կամ չարտասանվել, եթե դրա անհրաժեշտությունը չկա։

Հարցական նախադասություններում ենթական և բայը տեղերով չեն փոխվում, հետևաբար հարցական և պատմողական նախադասությունները միմյանցից տարբերվում են միմիայն առոգանությամբ։

Աշխարհագրական տեղաբաշխվածությունԽմբագրել

 
Իսպաներենի աշխարհագրական տեղաբաշխվածությունը
     Պաշտոնական լեզու կամ պաշտոնական լեզուներից մեկը      1,000,000+      100,000+      20,000+
Իսպաներենի ակտիվ ուսուցում։[34]

Իսպաներենը աշխարհի մոտ քսան երկրներում հանդիսանում է պետական լեզու։ Ենթադրվում է, որ իսպաներեն խոսացողների ընդհանուր թիվը 470–ից 500 միլիոն է, ինչը նշանակում է, որ այն երկրորդ ամենատարածված լեզուն է մայրենի լեզուների մեջ[35][36]։

Իսպաներենը լեզվակիրների ընդհանուր թվով երրորդ ամենատարածված լեզուն է մանդարինից և անգլերենից հետո։ 2007 համացանցի օգտագործման վիճակագրական տվյալները ևս վկայում են, որ իսպաներենը համացանցում երրորդ լեզուն է անգլերենից և մանդարինից հետո[37]։

ԵվրոպաԽմբագրել

Եվրոպայում իսպաներենը Իսպանիայի պաշտոնական լեզուն է․ սա այն երկիրն է, որից ծագում է լեզվի անվանումը և որտեղ այն ձևավորվել է։ Իսպաներենը լայն տարածում ունի Ջիբրալթարում, տարածված է նաև Անդորրայում, չնայած որ այստեղ պաշտոնական լեզուն կատալաներենն է[38]։
 
ԵՄ-ում այն մարդկանց թիվը, ովքեր կարող են հաղորդակցվել իսպաներենով։ 2005     Երկիր, որտեղ իսպաներենը մայրենի լեզու է։      8.99%-ից ավելի     4%-ից 8.99%     1%-ից 3.99%     1%-ից պակաս

Իսպաներեն խոսում են նաև եվրոպական երկրների՝ Միացյալ Թագավորության, Ֆրանսիայի, Իտալիայի և Գերմանիայի մի շարք համայնքներում[39]։ Իսպաներենը Եվրոպական Միության պաշտոնական լեզուներից է։ Շվեյցարիայում, որտեղ 20–րդ դարում իսպանացի միգրանտների զանգվածային ներհոսք է գրացվել, իսպաներենը բնակչության 2.2 տոկոսի մայրենի լեզուն է[40]։

ԱմերիկաներԽմբագրել

Լատինական ԱմերիկաԽմբագրել

Իսպանախոսների մեծ մասը Լատինական Ամերիկայում են․ իսպանախոս երկրներից միայն Իսպանիան և Հասարակածային Գվինեան են, որ չեն գտնվում Ամերիկայում։ Իսպաներենը (դե ֆակտո կամ դե յուրե) հանդիսանում է հետևյալ երկրների պաշտոնական լեզուն՝ Արգենտինա, Բոլիվիա (պաշտոնական են նաև կեչուան, այմարան, գուարանին և 34 այլ լեզուներ), Չիլի, Կոլումբիա, Կոստա Ռիկա, Կուբա, Դոմինիկյան Հանրապետություն, Էկվադոր, Սալվադոր, Գվատեմալա, Հոնդուրաս, Մեքսիկա (պաշտոնական են նաև 63 բնիկ լեզուները), Նիկարագուա, Պանամա, Պարագվայ (պաշտոնական է նաև գուարանին)[41], Պերու (պաշտոնական են նաև կեչուան, այմարան և այլ բնիկ լեզուները)[42], Պուերտո Ռիկո (պաշտոնական է նաև անգլերենը)[43], Ուրուգվայ, և Վենեսուելլա։ Իսպաներենը պաշտոնական կարգավիճակ չունի նախկին բրիտանական գաղութ Բելիզում, չնայած որ 2000 թվականի մարդահամարի տվյալներով բնակչության 43%-ը իսպաներեն է խոսում[44][45]։ Հիմնականում իսպաներեն խոսում են այն իսպանացիների սերունդները, ովքեր այստեղ են եկել 17-րդ դարից։ Չնայած դրան՝ պաշտոնական լեզուն անգլերենն է[46]։

Իսպանախոս երկրներին մոտ գտնվելու արդյունքում Տրինիդադ և Տոբակոն և Բրազիլիան իսպաներենի ուսուցումը ներառել են իրենց կրթական համակարգերում։ Տրինիդադի կառավարությունը 2005 թվականի մարտին տվեց Իսպաներենը որպես առաջին օտար լեզու նախաձեռնության մեկնարկը[47]։ 2005 թվականին Բրազիլիայի Ազգային կոնգրեսը ընդունեց օրինագիծ՝ ստորագրված նախագահի կողմից, որով դպրոցների համար պարտադիր էր դառնում Բրազիլիայի պետական և մասնավոր միջնակարգ դպրոցներում իրականացնել իսպաներենի՝ որպես այլընտրանքային օտար լեզվի ուսուցում[48]։ 2016 թվականի սեպտեմբերին Դիլմա Ռուսեֆի իմպիչմենտից հետո Միշել Տեմերը այդ օրենքը չեղյալ հայտարարեց[49]: Պարագվային և Ուրուգվային սահմանակից մի շարք քաղաքներում և գյուղերում խոսում են իսպաներենի և պորտուգալերենի խառնուրդ համարվող պորտունյոլով (Portuñol)[50]:

Ամերիկայի Միացյալ ՆահանգներԽմբագրել

 
Իսպաներենը ԱՄՆ-ում և Պուերտո Ռիկոյում. մուգ կանաչ գույնով նշված հատվածներում իսպանախոսների թիվն ավելի մեծ է:

Ըստ 2006 թվականի մարդահամարի տվյալների՝ ԱՄՆ 44.3 միլիոն բնակիչ ունի իսպանական ծագում (hispanic)[51]: 38.3 միլիոնը, որը կազմում է բնակչության 13 տոկոսը, տանը խոսում է իսպաներեն[52]: Իսպաներենը երկար ժամանակ է, ինչ ներթափանցել է ԱՄՆ: Դա ներկայիս ԱՄՆ հարավարևմտյան նահանգներում սկզբում իսպանական, իսկ ավելի ուշ մեքսիկական վարչակազմի առկայության արդյունքն էր: Իսպաներենի տարածմանը նպաստեց նաև այն, որ Ֆլորիդան մինչև 1821 թվականը իսպանական տարածք էր հանդիսանում:

Իսպաներենը ԱՄՆ երկրորդ ամենատարածված լեզուն է հանդիսանում. եթե հաշվի առնենք նաև այն մարդկանց, ում համար իսպաներենը օտար լեզու է, ապա իսպաներեն խոսացողների թիվը հասնում է 50 միլիոնի[53]: Չնայած որ պետության դե ֆակտո պաշտոնական լեզուն անգլերենն է, իսպաներենը շատ հաճախ դաշնային և պետական մակարդակներում օգտագործվում է հանրային ծառայություններում և ծանուցումներում: Իսպաներենը օգտագործվում է նաև Նյու Մեքսիկո նահանգի ղեկավարության կողմից[54]: Լեզուն մեծ ազդեցություն ունի նաև մետրոպոլիտենյան տարածքներում, որոնցից են Լոս Անջելեսը, Մայամին, Սան Անտոնիոն, Նյու Յորքը, Սան Ֆրանցիսկոն, Դալասը և Ֆենիքսը, ինչպես նաև ավելի ուշ ազդեցություն ձեռք բերեց նաև Չիկագոյում, Լաս Վեգասում, Բոստոնում, Դենվերում, Հյուստոնում, Ինդիանապոլիսում, Ֆիլադելֆիայում, Քլիվլենդում, Սոլթ Լեյք Սիթիում, Ատլանտայում, Նեշվիլում, Օռլանդոյում, Տամպայում, Ռալեյում և Բալտիմոր-Վաշինգտոնում՝ շնորհիվ 20-րդ և 21-րդ դարերի միգրացիայի: Մի ժամանակ գերմաներենը երկրում գաղթականների երկրորդ ամենատարածված լեզուն էր, բայց ժամանակի հետ այս կարևոր համայնքը վերածվեղ անգլերեն խոսող համայնքի: Փորձագետները պնդում են, որ նույնը տեղի է ունենալու նաև իսպանախոս համայնքի հետ:


Այբբենական կարգով Ըստ իսպաներենի բնիկ կրողների թվի
  1. Անդորա (40,000)
  2. Արգենտինա (41,248,000)
  3. Ավստրալիա (150,000)
  4. Բելիզ (130,000)
  5. Բոլիվիա (7,010,000)
  6. Բրազիլիա (19,700,000)
  7. Կանադա (272,000)
  8. Չիլի (15,795,000)
  9. Չինաստան (250,000)
  10. Կոլումբիա (45,600,000)
  11. Կոստա Ռիկա (4,220,000)
  12. Կուբա (11,285,000)
  13. Դոմինիկյան Հանրապետություն (8,850,000)
  14. Էկվադոր (10,946,000)
  15. Սալվադոր (6,859,000)
  16. Հասարակածային Գվինեա (447,000)
  17. Ֆինլանդիա (17,200)
  18. Ֆրանսիա (2,100,000)
  19. Գերմանիա (410,000)
  20. Գվատեմալա (8,163,000)
  21. Գայանա (198,000)
  22. Հաիթի (1,650,000)
  23. Հոնդուրաս (7,267,000)
  24. Իսրայել (160,000)
  25. Իտալիա (455,000)
  26. Ճապոնիա (500,000)
  27. Լիբանան (2,300)
  28. Մեքսիկա (106,255,000)
  29. Մարոկո (86,000)
  30. Նիկարագուա (5,503,000)
  31. Պանամա (3,108,000)
  32. Պարագվայ (4,737,000)
  33. Պերու (26,152,265)
  34. Ֆիլիպիններ (2,900,000)
  35. Պուերտո Ռիկո (4,017,000)
  36. Ռումինիա (7,000)
  37. Ռուսաստան (1,200,000)
  38. Իսպանիա (44,400,000 )
  39. Հյուսիսային Կորեա (90,000)
  40. Շվեդիա (39,700)
  41. Թուրքիա (29,500)
  42. Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ (41,000,000)
  43. Միացյալ Թագավորություն (900,000)
  44. Ուրուգվայ (3,442,000)
  45. Վենեսուելա (26,021,000)
  46. Արևմտյան Սահարա (341,000)
  1. Մեքսիկա (106,255,000)
  2. Կոլումբիա (45,600,000)
  3. Իսպանիա (44,400,000)
  4. Արգենտինա (41,248,000)
  5. Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ (41,000,000)
  6. Պերու (26,152,265)
  7. Վենեսուելա (26,021,000)
  8. Բրազիլիա (19,700,000)
  9. Չիլի (15,795,000)
  10. Կուբա (11,285,000)
  11. Էկվադոր (10,946,000)
  12. Դոմինիկյան Հանրապետություն (8,850,000)
  13. Գվատեմալա (8,163,000)
  14. Հոնդուրաս (7,267,000)
  15. Բոլիվիա (7,010,000)
  16. Սալվադոր (6,859,000)
  17. Նիկարագուա (5,503,000)
  18. Պարագվայ (4,737,000)
  19. Կոստա Ռիկա (4,220,000)
  20. Պուերտո Ռիկո (4,017,000)
  21. Ուրուգվայ (3,442,000)
  22. Պանամա (3,108,000)
  23. Ֆիլիպիններ (2,900,000)
  24. Ֆրանսիա (2,100,000)
  25. Հաիթի (1,650,000)
  26. Ռուսաստան (1,200,000)
  27. Միացյալ Թագավորություն (900,000)
  28. Ճապոնիա (500,000)
  29. Իտալիա (455,000)
  30. Հասարակածային Գվինեա (447,000)
  31. Գերմանիա (410,000)
  32. Արևմտյան Սահարա (341,000)
  33. Կանադա (272,000)
  34. Չինաստան (250,000)
  35. Գայանա (198,000)
  36. Իսրայել (160,000)
  37. Ավստրալիա (150,000)
  38. Բելիզ (130,000)
  39. Հյուսիսային Կորեա (90,000)
  40. Մարոկո (86,000)
  41. Անդորա (40,000)
  42. Շվեդիա (39,700)
  43. Թուրքիա (29,500)
  44. Ֆինլանդիա (17,200)
  45. Ռումինիա (7,000)
  46. Լիբանան (2,300)
Դժվար է որոշել իսպանախոսների ճշգրիտ թիվը, քանզի իսպաներենին պաշտոնական լեզվի կարգավիճակ տված երկրներում ապրող ոչ բոլոր մարդիկ են խոսում այդ լեզվով։ Պետք է նշել նաև, որ ԱՄՆ-ում ապրող իսպանախոսների մեծամասնությունը խոսում է նաև անգլերեն։

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. Note that in English, "Castilian" or "Castilian Spanish" may be understood as referring to European Spanish ("Spanish Spanish") to the exclusion of dialects in the New World or to Castilian Spanish to the exclusion of any other dialect, rather than as a synonym for the entire language.
  2. Mikael Parkvall, "Världens 100 största språk 2007" (The World's 100 Largest Languages in 2007), in Nationalencyklopedin. Asterisks mark the 2010 estimates for the top dozen languages.
  3. «Summary by language size» 
  4. «The World Factbook — Central Intelligence Agency»։ www.cia.gov 
  5. «Logga in på NE»։ www.ne.se 
  6. Según la revista Ethnology en su edición de octubre de 2009 (eldia.es Archived 23 March 2010 at the Wayback Machine.)
  7. (spanish) La RAE avala que Burgos acoge las primeras palabras escritas en castellano, ES: El mundo, 7 November 2010, http://www.elmundo.es/elmundo/2010/11/07/castillayleon/1289123856.html 
  8. «Spanish languages "Becoming the language for trade" in Spain and»։ sejours-linguistiques-en-espagne.com։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 18 January 2013-ին։ Վերցված է 11 May 2010 
  9. Robles Heriberto Camacho Becerra, Juan José Comparán Rizo, Felipe Castillo (1998)։ Manual de etimologías grecolatinas (3. ed.)։ México: Limusa։ էջ 19։ ISBN 9681855426 
  10. Comparán Rizo Juan José։ Raices Griegas y latinas (իսպաներեն)։ Ediciones Umbral։ էջ 17։ ISBN 9789685430012 
  11. 11,0 11,1 11,2 Dworkin Steven N. (2012)։ A History of the Spanish Lexicon: A Linguistic Perspective։ Oxford: Oxford University Press։ էջ 83։ ISBN 0199541140 
  12. Versteegh Kees (2003)։ The Arabic language (Repr. ed.)։ Edinburgh: Edinburgh University Press։ էջ 228։ ISBN 0748614362 
  13. Lapesa Raphael (1960)։ Historia de la lengua española։ Madrid։ էջ 97 
  14. Quintana Lucía, Mora, Juan Pablo (2002)։ «Enseñanza del acervo léxico árabe de la lengua española»։ ASELE. Actas XIII: 705 : "El léxico español de procedencia árabe es muy abundante: se ha señalado que constituye, aproximadamente, un 8% del vocabulario total"
  15. Macpherson I. R. (1980)։ Spanish phonology.։ Manchester: Manchester University Press։ էջ 93։ ISBN 0719007887 
  16. Martínez Egido José Joaquín (2007)։ Constitución del léxico español։ էջ 15 
  17. Cervantes Biblioteca Virtual Miguel de։ «La época visigoda / Susana Rodríguez Rosique | Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes»։ www.cervantesvirtual.com (իսպաներեն) 
  18. «Summary by language size»։ Ethnologue 
  19. Cervantes.esInstituto Cervantes (2017)
  20. «Archived copy»։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 6 January 2016-ին։ Վերցված է 2013-01-02 
  21. «Most Studied Foreign Languages in the U.S»։ Infoplease.com։ Վերցված է 20 August 2012 
  22. US Census Bureau։ «American Community Survey (ACS)» 
  23. Diccionario panhispánico de dudas, 2005, p. 271–272.
  24. «Diccionario de la lengua española» (իսպաներեն)։ Buscon.rae.es։ Վերցված է 6 November 2010 
  25. Ramón Menéndez Pidal, Manual de gramática histórica española (Espasa-Calpe, 1968), §66.2
  26. Lloyd A. Kasten and Florian J. Cody, Tentative Dictionary of Medieval Spanish (2nd ed., Hispanic Seminary of Medieval Studies, 2001)
  27. «cartularioshistoria»։ www.euskonews.com 
  28. 28,0 28,1 Penny Ralph (2002)։ A History Of The Spanish Language (2 ed.)։ Cambridge University Press։ էջեր 20–21 
  29. «Concise Oxford Companion to the English Language»։ Oxford University Press։ Վերցված է 24 July 2008 
  30. «Spanish Language Facts»։ Encyclopedia.com։ Վերցված է 6 November 2010 
  31. Crow John A. (2005)։ Spain: the root and the flower։ University of California Press։ էջ 151։ ISBN 978-0-520-24496-2 
  32. Thomas Hugh (2005)։ Rivers of Gold: the rise of the Spanish empire, from Columbus to Magellan։ Random House Inc.։ էջ 78։ ISBN 978-0-8129-7055-5 
  33. «La lengua de Cervantes» (PDF) (Spanish)։ Ministerio de la Presidencia de España։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 3 October 2008-ին։ Վերցված է 24 August 2008 
  34. «Instituto Cervantes 06-07» (PDF)։ Վերցված է 21 April 2010 
  35. «Most widely spoken Languages in the World»։ Nations Online։ Վերցված է 27 August 2009 
  36. «CIA The World Factbook United States»։ Cia.gov։ Վերցված է 5 February 2011 
  37. «Internet World Users by Language»։ Miniwatts Marketing Group։ 2008 
  38. «Background Note: Andorra»։ U.S. Department of State: Bureau of European and Eurasian Affairs։ January 2007։ Վերցված է 20 August 2007 
  39. «BBC Education — Languages Across Europe — Spanish»։ Bbc.co.uk։ Վերցված է 20 August 2012 
  40. «Swiss Federal Statistical Office > Languages»։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 30 October 2007-ին։ Վերցված է 10 March 2014 
  41. Constitución de la República del Paraguay, Article 140
  42. Constitución Política del Perú, Article 48
  43. «Puerto Rico Elevates English»։ the New York Times։ 29 January 1993։ Վերցված է 6 October 2007 
  44. «Population Census, Major Findings» (PDF)։ Belize: Central Statistical Office, Ministry of Budget Management։ 2000։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 21 June 2007-ին։ Վերցված է 20 December 2007 
  45. «Belize Population and Housing Census 2000»։ CR: UCR։ Վերցված է 21 April 2010 
  46. «Belize»։ World Factbook։ CIA։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 13 May 2013-ին։ Վերցված է 5 February 2011 
  47. «FAQ»։ The Secretariat for The Implementation of Spanish։ Trinidad and Tobago: Government of the Republic։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 3 November 2010-ին։ Վերցված է 10 January 2012 
  48. «Brazilian Law 11.161»։ Presidência da República։ 5 August 2005։ Վերցված է 31 March 2014 
  49. «Novo ensino médio terá currículo flexível e mais horas de aula»։ O Globo։ 23 September 2016։ Վերցված է 23 September 2016 
  50. Lipski John M (2006)։ Face Timothy L, Klee Carol A, eds.։ «Too close for comfort? the genesis of "portuñol/portunhol"» (PDF)։ Selected Proceedings of the 8th Hispanic Linguistics Symposium (Somerville, MA: Cascadilla Proceedings Project): 1–22։ Վերցված է 29 December 2008 
  51. U.S. Census Bureau Hispanic or Latino by specific origin.
  52. U.S. Census Bureau (2007)։ «United States. S1601. Language Spoken at Home»։ 2005–2007 American Community Survey 3-Year Estimates։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 5 January 2009-ին։ Վերցված է 3 September 2009 
  53. «Más 'speak spanish' que en España»։ Վերցված է 6 October 2007  (in Spanish)
  54. Crawford John (1992)։ Language loyalties: a source book on the official English controversy։ Chicago: University of Chicago Press։ էջ 62 

Արտաքին հղումներԽմբագրել

ՄԱԿպաշտոնական լեզուներ 

Անգլերեն  · Արաբերեն  · Իսպաներեն  · Չինարեն  · Ռուսերեն  · Ֆրանսերեն