Գարեգին Նժդեհ

հայ փիլիսոփա,քաղաքական գործիչ
(Վերահղված է Նժդեհից)
HS Disambig.svg Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Գարեգին Նժդեհ (այլ կիրառումներ)

Գարեգին Նժդեհ (ի ծնե՝ Գարեգին Տեր-Հարությունյան (դաս. ուղղ.՝ Գարեգին Տէր-Յարութիւնեան) կամ՝ Գարեգին Առաքել Եղիշեի Տեր-Հարությունյան, հունվարի 1, 1886(1886-01-01)[1], Կզնուտ, Երևանի նահանգ - դեկտեմբերի 21, 1955(1955-12-21), Վլադիմիրյան ցենտրալ բանտ, Վլադիմիր, ՌԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ), հայազգի ռազմաքաղաքական, պետական գործիչ, իմաստասեր, «Ցեղակրոն» ազգային գաղափարախոսության հիմնադիր, Հայաստանի առաջին հանրապետության ռազմական և պետական գործիչ, Լեռնահայաստանի հանրապետության առաջնորդ, թուրքական և ռուսական զինված ուժերի դեմ տեղի ունեցած մի շարք պատերազմների ակտիվ մասնակից։

Գարեգին Նժդեհ
Գարեգին Առաքել Եղիշեի Տեր-Հարությունյան
Garegin Nzhdeh 3.jpg
հունվարի 1, 1886(1886-01-01)[1] - դեկտեմբերի 21, 1955(1955-12-21) (69 տարեկան)
ԾննդավայրՌուսական կայսրություն Կզնուտ, Նախիջևան, Երևանի նահանգ
Ռուսական կայսրություն
Մահվան վայրԽորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միություն Վլադիմիր, ՌԽՍՖՀ, ԽՍՀՄ
ԳերեզմանՍպիտակաոր վանք և Գերեզման Գարեգին Նժդեհի
ՔաղաքացիությունՌուսական կայսրություն Ռուսական կայսրություն
Հայաստանի Առաջին Հանրապետություն Հայաստանի Առաջին Հանրապետություն
Կոչումսպարապետ
ՊաշտոնՀայաստանի Հանրապետության հարավային ուժերի հրամանատար
Լեռնահայաստանի Հանրապետության զինված ուժերի հրամանատար
Մարտեր/
պատերազմներ
Բալկանյան պատերազմ, 1912 թ., Առաջին համաշխարհային պատերազմի ռուս-թուրքական ռազմաճակատ՝ Արևմտահայաստանի ազատագրման ռազմագործողություններ՝ 1914-1917 թթ., Անիի ճակատամարտ
Ղարաքիլիսայի ճակատամարտ
Լեռնահայաստանի պաշտպանություն, 1921 թ.
Պարգևներ
Գեորգիվյան խաչ 2-րդ աստ.
2-րդ աստ.
Գեորգիվյան խաչ 3-րդ աստիճանի
3-րդ աստ.
Սուրբ Վլադիմիրի շքանաշան 3-րդ աստիճանի
3-րդ աստ.
Սուրբ Աննայի շքանշան 4-րդ աստիճանի
4-րդ աստ.
Բալկանյան ժողովուրդների հերոս
ԿրթությունՍանկտ Պետերբուրգի համալսարան
ՍտորագրությունSignature of Garegin Nzhdeh.jpg

Վաղ կյանքԽմբագրել

Գարեգին Նժդեհը ծնվել է 1886 թվականի հունվարի 1-ին[2][3] Ռուսական կայսրությունում՝ Երևանի նահանգի Նախիջևանի գավառի Կզնուտ (այժմ՝ Գյուզնութ) գյուղում։ Մանուկ հասակում կորցրել է հորը (հայրը՝ Եղիշեն, գյուղի քահանան էր) և մնացել մոր՝ Տիրուհու խնամքին։ Ընտանիքում եղել են չորս երեխա, Նժդեհը փոքրն էր։

Սկզբնական կրթությունը ստանալով տեղի ծխական հայկական դպրոցում, իսկ այն փակվելուց հետո Նախիջևան քաղաքի ռուսական դպրոցում՝ ուսումը շարունակել է Թիֆլիսի ռուսական գիմնազիայում, որտեղ սովորելու ընթացքում էլ 17 տարեկան հասակից միացել է հայ ազատագրական շարժմանը։ Այնուհետև մեկնել է Սանկտ Պետերբուրգ և երկու տարի տեղի համալսարանի իրավաբանական բաժնում սովորելով՝ թողել է ուսումը և ամբողջովին նվիրվել հայ հեղափոխության գործին՝ ընդդեմ ցարիզմի ու սուլթանականության։ 1906 թվականին մեկնել է Բուլղարիա, որտեղ Ռոստոմի աջակցությամբ և մակեդոնական ազատագրական շարժման ղեկավարների միջնորդությամբ ընդունվել է Սոֆիայի սպայական դպրոցը և այն հաջողությամբ ավարտելով՝ 1907 թվականին վերադարձել է Հայաստան-Հայկական Լեռնաշխարհ։

Զինվորական գործունեությունԽմբագրել

1907 թվականին մտել է ՀՅԴ շարքերը և մասնակցություն ունեցել պարսկական հեղափոխական շարժման մեջ։ Զենք և ռազմամթերք տեղափոխելու համար Նժդեհը 1909 թվականին վերադարձել է Կովկաս և ձերբակալվել ցարական իշխանությունների կողմից։ Բանտերում մնալով ավելի քան երեք տարի՝ մեկնել է Բուլղարիա։

1912 թվականին, երբ սկսվել է Առաջին Բալկանյան պատերազմը, հայերը Թուրքիայի դեմ կռվելու համար (հանուն Մակեդոնիայի և Թրակիայի ազատագրության) բուլղարական բանակի կողքին ստեղծել են կամավորական վաշտ, որի ղեկավարները եղան Նժդեհն ու Անդրանիկ Օզանյանը։ Նժդեհը այդ պատերազմի ժամանակ վիրավորվել է[4]։ Հայկական վաշտը, աչքի ընկնելով մի շարք հաղթական մարտերով, հրաժարվել է մասնակցել Բալկանյան Երկրորդ պատերազմին (քանի որ այն վերածվել էր բալկանյան ժողովուրդների ներքին կռիվների, որն ի դեպ շատ «շահավետ» էր թուրքերի համար) և 1913 թվականին զորացրվել է։

Առաջին աշխարհամարտի նախօրյակին, «ներման» արժանանալով ցարական կառավարության կողմից, Նժդեհը վերադարձել է Կովկաս՝ Թուրքիայի դեմ մղվելիք պատերազմին մասնակցելու պայմանով։ Պատերազմի սկզբնական շրջանում եղել է հայկական կամավորական երկրորդ գնդի փոխհրամանատարը, իսկ հետո հայ-եզդիական առանձին մի զորամասի հրամանատար։

1917 թվականին սակավաթիվ ուժերով օգնության է հասել Կողբին և փրկել տեղի հայությանը կոտորածից։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին, լինելով զորավար Դրոյի օգնականը, 1918 թվականի գարնանը վարել է Ալաջայի բնակավայր Անիի շրջակայքում կռիվները, որոնցով հնարավորություն է ստեղծել նահանջող հայկական զորամասերին անկորուստ անցնել Ալեքսանդրապոլ, միաժամանակ, իր մարդկանցով ապահովել է Նիկողայոս Մառի պեղումների արդյունքը հանդիսացող արժեքավոր հնությունների փոխադրումը Անիից։

Մոտենում էր 1918 թվականի մայիսը, վճռվում էր հայոց ճակատագիրը։ Ալեքսանդրապոլում կռվի բռնվելով թուրքական զորքերի դեմ, Նժդեհը իր խմբով նահանջել է Վանաձոր (Ղարաքիլիսա)։ Այստեղ էին նահանջել խուճապի մատնված բազմահազար հայ փախստականներ. տեղի ժողովուրդը նույնպես տագնապի մեջ էր։ Սակայն Նժդեհի գլխավորությամբ իրականցվող Ղարաքիլիսայի եռօրյա հերոսամարտով՝ հայությունը հաստատել է իր հարատևելու կամքը, և այդ հավաքական կամքի զորացման գործում, անշուշտ, անուրանալի է Նժդեհի դերը։ Ղարաքիլիսայում վարած կռիվների համար (որոնց ընթացքում վիրավորվել է Նժդեհը) արժանացել է ամենաբարձր՝ քաջության շքանշանի։

Հայաստանի Առաջին Հանրապետություն և Լեռնահայաստանի ՀանրապետությունԽմբագրել

Հայաստանի Հանրապետության հռչակումից հետո,1918 թվականի վերջին Նժդեհը ՀՀ կառավարության կողմից նշանակվում է Նախիջևանի գավառապետ, իսկ 1919 թվականի օգոստոսից՝ Կապանի, Արևիքի և Գողթանի (Կապարգողթ) ընդհանուր հրամանատար։

Նժդեհը երբեմն ստիպված էր լինում չհնազանդվելու վերին իշխանության հրամաններին։ Մասնավորապես, երբ Ալեքսանդր Խատիսյանի կառավարության կողմից նրան հրամայված էր գաղթեցնել պաշարված Գողթանի հայությունը, Նժդեհը մերժել է այն, և, փոխարենը, սրբել ու տեղահանել գավառի թուրքական բնակավայրերը։ Ըստ 1920 թվականի օգոստոսին Հայաստանի և բոլշևիկների միջև կնքված զինադադարի, Զանգերզուրը, Արցախը և Նախիջևանը ժամանակավորապես զբաղեցվելու էին կարմիր բանակի կողմից։ Սակայն Նժդեհը որոշում է մնալ Սյունիքում և մենակ չթողնել լեռնահայությանը։ Այդ ծանր օրերին էր, որ Նժդեհը հղացել և գործի է դրել Դավիթբեկյան ուխտերը։ 1920 թվականի օգոստոսի 25-ին, Կապանի Կավարտ գյուղի եկեղեցում, Նժդեհի զինվորները ուխտ են արել Դավիթ Բեկի անունով՝ հավատարիմ մնալ հայրենի երկրի ազատության, իրենց հրամանատար Նժդեհին և կռվել մինչև վերջին շունչը։ Անհավասար մարտեր մղելով գերակշիռ 11-րդ կարմիր բանակի դեմ մինչև 1921 թվականը, նա լքել է Զանգեզուրը իշխանությունների կողմից երաշխիք ստանալուց հետո միայն, ըստ որի Սյունիքը մնալու էր Հայաստանի կազմում։ 1921 թվականին Նժդեհն իր զինակիցներով անցել է Պարսկաստան։ Այնտեղ մնալով 4 ամիս, նա շուտով հեռացել է Բուլղարիա։

ՀրապարակումներԽմբագրել

1923 թվականին լինելով Բուխարեստում, Նժդեհը տեղի «Նոր Արշալույս» թերթում հանդես է եկել «Իմ խոսքը - Թե ինչո՞ւ զենք բարձրացրի խորհրդային զորքերի դեմ» հոդվածաշարով։ Այդ տարիներին Նժդեհը հանգամանալից անդրադարձել է Սյունիքի կռիվների պատմությանը՝ 1923-1925 թվականներին ընդարձակ հոդվածաշարով հանդես գալով Բոստոնի «Հայրենիք» ամսագրում։

1924-1925 թվականներին նա հրապարակումներ է ունեցել Պլովդիվում լույս տեսնող «Հայաստան» դաշնակցական թերթում։ Մասնավորապես, 1924 թվականին այստեղ տպագրվել են առանձին գլուխներ նրա «Էջեր իմ օրագրեն»-ից, որը նույն տարի լույս է տեսնել առանձին գրքույկով, Կահիրեում։

1926 թվականին Նժդեհը սկսել է հանդես գալ Սոֆիայում լույս տեսնող «Արաքս» թերթում, ուր տպագրվել է նրա «Բաց նամակներ հայ մտավորականությանը» շարքը։

1933 թվականի ամռանը Նժդեհը Դաշնակցության Ընդհանուր ժողովի որոշումով մեկնել է ԱՄՆ։ Նժդեհի հետ ժողովի որոշումով, ԱՄՆ է մեկնել կուսակցական հայտնի գործիչ Կոպեռնիկ Թանդրճյանը, որին հանձնարարված էր կազմակերպել ԱՄՆ-ում Թուրքիայի դեսպան Մուխտար-բեյի սպանությունը (վերջինս մասնակից էր արևմտահայերի ջարդերին և արտասահմանում հակահայկական քարոզչության ղեկավարներից էր)։ Նժդեհը պիտի աջակցեր Թանդրճյանին այդ գործում։

«Ցեղակրոն» շարժումԽմբագրել

ԱՄՆ-ում Նժդեհը ձեռնամուխ է եղել Դաշնակցության դիրքերի ամրապնդմանը, ինչպես նաև Ցեղակրոն շարժման ծավալմանը՝ երկրի հայաշատ վայրերում Ցեղակրոն Ուխտեր հիմնելով։

1935 թվականին նա լույս է ընծայել «Ամերիկահայությունը - Ցեղը և իր տականքը» աշխատությունը, միաժամանակ նպատակ ունենալով ընդլայնել Ցեղակրոն շարժումը և այն դարձնել համագաղութային։

1937 թվականին Նժդեհը հայտարարել է Դաշնակցությունից հեռանալու մասին որոշումը։ 1938 թվականին, Կահիրեում գումարված ՀՅԴ 13-րդ Ընդհանուր ժողովը Նժդեհին կուսակցության շարքերից արտաքսելու մասին վճիռ է կայացրել։

1937 թվականին, Հայկ Ասատրյանի հետ, որը նույնպես հեռացել էր Դաշնակցությունից, Պլովդիվում սկսել են հրատարակել «Ռազմիկ» ազգայնական թերթը։

1937 թվականին Սոֆիայում լույս է տեսել Նժդեհի «Իմ պատասխանը» ուսումնասիրությունը՝ նվիրված Սյունիքի հերոսամարտին։

Այդ տարիներին Նժդեհի համար վերստին կարևորվել և հրատապ է դարձել հայությանը մոտեցող պատերազմին հոգեբանորեն նախապատրաստելու և նոր բարոյականով սպառազինելու խնդիրը։ Այդ նպատակով, 1937-1938 թվականներին, Հայկ Ասատրյանի, Ներսես Աստվածատուրյանի և այլոց հետ նախաձեռնում է Տարոնական շարժումը։

1938-1939 թվականներին լույս է տեսել շարժման «Տարոնի Արծիվ» պաշտոնաթերթը։

Ձերբակալություն և մահԽմբագրել

 
Նժդեհի գերեզմանը Վլադիմիրում, Ռուսաստան

Նժդեհն իր մասնակցությունն է բերել 1942 թվականի դեկտեմբերին Բեռլինում ստեղծված ու մինչև 1943 թվականի վերջը գործած Հայ Ազգային խորհրդի աշխատանքներին (խորհրդի նախագահն էր Արտաշես Աբեղյանը), որի օրգան, «Ազատ Հայաստան»-ի փոխխմբագիրն էր (խմբագիր՝ Աբրահամ Գյուլխանդանյան

1944 թվականի սեպտեմբերին խորհրդային զորքերը մտել են Բուլղարիա։

  Գիտեմ թե ինչ է սպասվում ինձ, բայց և այնպես որոշել եմ մնալ, հակառակ որ կարելիություն ունեմ օդանավով ինձ նետելու Վիեննա։ Չեմ հեռանում, որ հալածանքի չենթարկվեն մեր կազմակերպությունները («Բուլղարիայի Ցեղակրոն Ուխտերը»)։ Մնալու ավելի լուրջ պատճառներ ունեմ... Այսօր կյանքին ես կապված եմ այն չափով միայն, ինչ չափով որ ինձ դեռ պարտական եմ զգում ծառայելու Հայաստանին...։
- Նժդեհ, 1944 թվականի սեպտեմբեր, ձերբակալությունից քիչ առաջ
 


Կասկածվելով Գերմանիայի հետ գաղտնի կապեր ունենալու մեջ, 1944 թվականի հոկտեմբերի վերջերին, խորհրդային «Սմերշ» բանակային հակահետախուզության գլխավոր վարչության աշխատակիցների կողմից Նժդեհը ձերբակալվել է։ Նրան տեղափոխել են Բուխարեստ, այնտեղից՝ ինքնաթիռով Մոսկվա և բանտարկել Լյուբյանկա բանտում։ 1946 թվականի նոյեմբերին, Նժդեհին Մոսկվայից ուղարկել են Երևան, ուր դատաքննությունը ավարտվել է 1948 թվականին. Նժդեհը դատապարտվել է 25 տարվա բանտարկության, ժամկետը հաշվելով 1944 թվականից (ի դեպ, դատավճիռը կայացվել է ապրիլի 24-ին)։

Նժդեհի ձերբակալությունից հետո, ընտանիքը (կինը և զավակը) Սոֆիայից աքսորվել է Բուլղարիայի Պավլիկենի քաղաքը։

 
Գարեգին Նժդեհի գերեզմանը

1947 թվականին Նժդեհը խորհրդային կառավարությանն առաջարկել է հանդուգն մի ծրագիր. սփյուռքում ստեղծել համագաղութային ռազմաքաղաքական կազմակերպություն՝ «Հայկական իռեդենտա», որի նպատակը պետք է լիներ Արևմտյան Հայաստանի ազատագրումը և նրա վերամիավորումը Խորհրդային Հայաստանին։ Առաջարկության մեջ Նժդեհը հանգամանալից անդրադարձել է այդ կազմակերպության ստեղծման՝ պատմականորեն թելադրված անհրաժեշտությանը, նրա ապագա գործունեության ձևերին, կառուցվածքին և այլն։ Թեև Նժդեհի առաջարկությունը լրջորեն հետաքրքրել էր խորհրդային ղեկավարներին և մի քանի տարի շարունակ ուսումնասիրվում էր ամենատարբեր ատյաններում, սակայն, ի վերջո, այն մերժվել է։

1948-1952 թվականներին Նժդեհը գտնվել է Վլադիմիրի բանտում, այնուհետև, մինչև 1953 թվականի ամռանը՝ Երևանի բանտում։ Նժդեհին երկրորդ անգամ Երևան բերելը, ինչպես վկայում է նրա բանտակից Հովհաննես Դևեջյանը, պայմանավորված է եղել նրանով, որ Նժդեհը դիմում էր գրել խորհրդային ղեկավարությանը՝ առաջարկելով իր միջնորդությունը Դաշնակցության և խորհրդային իշխանության միջև հասկացողություն և գործակցություն ստեղծելու համար։ Այս խնդրի շուրջ երկար խոսակցություններ են տեղի ունեցել Հայաստանի անվտանգության նախարարի հետ, որոնց արդյունքում, 1953 թվականին, Նժդեհն ու Դևեջյանը Երևանի բանտից, համատեղ, նամակ են գրել Ս. Վրացյանին (որն այդ ժամանակ Դաշնակցության հետախուզական դպրոցի տնօրենն էր), հորդորելով նրան մերձենալ ռուսներին՝ հակաթուրքական հողի վրա։ Սակայն, Մոսկվայում նպատակահարմար չեն համարել նամակն ուղարկելը և այն մնացել է որպես միայն փաստաթուղթ։

Այնուհետև, Նժդեհին նորից տեղափոխել են Վլադիմիր, ուր և նա մահացել է 1955 թվականի դեկտեմբերի 21-ին։

Ստանալով բանտային վարչության հեռագիրը Նժդեհի մահվան մասին, եղբայրը՝ Լևոն Տեր-Հարությունյանը, Երևանից շտապ մեկնել է Վլադիմիր։ Նրան են հանձնել եղբոր զգեստն ու ժամացույցը, իսկ ձեռագրերը՝ ոչ։ Թույլ չի տրվել նաև մարմինը տեղափոխել Հայաստան։ Լևոնը կատարել է եղբոր թաղումը, գերեզմանը ցանկապատել տվել ու տախտակի վրա պատվիրել է ռուսերենով գրել՝ Տեր-Հարությունյան Գարեգին Եղիշի (1886-1955)։

Իր մահից տասնամյակներ անց՝ 1992 թվականի մարտի 30-ին, Նժդեհն անկախ Հայաստանի Հանրապետության դատախազության կողմից արդարացվել է, որի կարիքը երբեք էլ չի զգացել։

Ռուսական քաղաքականությունն ընդդեմ ՆժդեհիԽմբագրել

2016 թվականի մայիսի 28-ին, Հայաստանի առաջին հանրապետության 98-ամյակի առթիվ՝ Երևանում բացվել է Գարեգին Նժդեհի արձանը, ինչին հաջորդել են ռուսական լրատվամիջոցների քննադատական ելույթները։ Իսկ Ռուսաստանի ԱԳ նախարարության խոսնակ Մարիա Զախարովան հայտարարել է, որ «Մոսկվան զարմացած է Երևանում ֆաշիստական գեներալի արձանի տեղադրմամբ»։

ՊարգևներԽմբագրել

Երկիր Պարգև Տարի
  Բուլղարիայի Թագավորություն   Արիության շքանշան Արիության համար 16 նոյեմբերի, 1912
  Ռուսական կայսրություն   Սուրբ Վլադիմիր շքանշան 3 կարգի 1915, 1918
  Սուրբ Աննա շքանշան 4 կարգի 1915
  Սուրբ Գևորգի խաչ 3 կարգի 1916
  Սուրբ Գևորգի խաչ 2 կարգի 1916

Երկերի մատենագիտությունԽմբագրել

  • Դաշնակցութեան պանթէոնը, Ալեքսանդրապոլ, 1917:
  • Զորաշարժային կանոնադրութիւն, Երեւան, 1918:
  • Խուստուփեան կանչեր, Գորիս, 1921:
  • Էջեր իմ օրագրէն, Գահիրէ, 1924:
  • Որդիների պայքարը հայրերի դէմ, Սալոնիկ, 1927:
  • Բաց նամակ հայ մտաւորականութեան, Պէյրութ, 1929:
  • Ցեղի ոգու շարժը, Սօֆիա, 1932:
  • Ամերիկահայութիւնը. ցեղը եւ իր տականքը, Սօֆիա, 1935:
  • Իմ պատասխանը, Սօֆիա, 1937:
  • Բանտային գրառումներ, Երևան, 1993:
  • Զորաշարժային կանոնադրություն։ Խուստուփյան կանչեր, Երևան, 1993, 56 էջ։
  • Էջեր իմ օրագրեն։ Բաց նամակ հայ մտավորականության։ Որդիների պայքարը հայրերի դեմ, Երևան, 1998, 160 էջ։
  • Ցեղակրոնության ուխտ, Երևան, 1998, 16 էջ։
  • Ցեղի հավիտենական զենքը, Երևան, 1998, 87 էջ։
  • Ազատ Սիւնիք, Պէյրութ, 1999, 176 էջ։
  • Լեռնահայաստանի գոյամարտը, Պէյրութ, 1999, 44 էջ։
  • Ցեղի արթնություն, Երևան, 1999, 36 էջ։
  • Ամերիկահայությունը՝ ցեղը և իր տականքը, Երևան, 2000։
  • Ցեղի ոգու շարժը, Երևան, 2000։
  • Ցեղի ոգու շարժը։ Ամերիկահայությունը՝ ցեղը և իր տականքը, Երևան, 2000, 118 էջ։
  • Ցեղակրօնութիւնն իբր յաղթանակի զօրոյթ։ Ցեղային արթնութիւն։ Ինչ է ցեղակրօնութիւնը, Երեւան, 2001, 48 էջ։
  • Հատընտիր, Երևան, 2001, 405 էջ։
  • Էջեր իմ օրագրեն։ Բաց նամակ հայ մտավորականության, Երևան, 2002, 52 էջ։
  • Երկեր, հատ. 1, Երևան, ՀՀ ԳԱԱ հրատ., 2002, 532 էջ, - http://www.historyofarmenia.am/images/menus/1187/Njdeh_1.pdf
  • Երկեր, հատ. 2, Երևան, ՀՀ ԳԱԱ հրատ., 2002, 504 էջ, - http://www.historyofarmenia.am/images/menus/1200/Njdeh_erker2.pdf
  • Նամականի (1920-1921), Երևան, 2002, 48 էջ։
  • Նորահայտ մասունքներ, Երևան, 2002, 20 էջ։
  • Մեծ գաղափար (նորահայտ մասունքներ), Երևան, 2003, 80 էջ։
  • Որդիների պայքարը հայրերի դէմ, Պէյրութ, 2005, 127 էջ։
  • Հատընտիր /երկրորդ լրացված հրատարակություն/, Երևան, 2006, 706 էջ։
  • Բաց նամակ Մայքլ Արլենին, Լոս-Անճէլըս, 2008։
  • Հայ ռազմիկին (Հաղթելու արվեստը), Երևան, 2010, 64 էջ։
  • Աշխարհայեցողություն, Երևան, 2011, 28 էջ։
  • Նորահայտ նամակներ, Երևան, 2011։
  • Գրական երկեր, Երևան, 2012, 216 էջ։
  • Բանտային կյանք։ Նամակներ։ Գրառումներ, Երևան, 2016, 187 էջ։
  • Հիշի'ր պատերազմը։ Խուստուփյան կանչեր, Երևան, 2017, 148 էջ։

ՀիշատակԽմբագրել

Գարեգին Նժդեհին նվիրված հուշակոթողներԽմբագրել

Գարեգին Նժդեհի հավերժացումը հասարակական մակարդակումԽմբագրել

ԳրականությունԽմբագրել

ԾանոթագրություններԽմբագրել

Արտաքին հղումներԽմբագրել

Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են
Գարեգին Նժդեհ հոդվածին
Վիքիդարանում կան նյութեր այս թեմայով՝
Գարեգին Նժդեհ