Պանթյուրքիստների դրոշ
Անկախ պետություններ և կազմավորումներ, որտեղ թյուրքական խմբին պատկանող լեզուն ունի պաշտոնական կարգավիճակ
Sun, crescent moon and star against a light-blue background
Թյուրքական խորհրդի դրոշը

Պանթյուրքիզմ (Համաթյուրքականություն) (թուրք.՝ Türkçülük), մշակութային և դիվանագիտական հոսանք է,գաղափարախոսություն, որն ի հայտ եկավ XIX դարի երկրորդ կեսում[1]՝ 1880-ական թվականներին, Ադրբեջանի թյուրքական մտավորականների շրջանում (այն ժամանակ ՝ Ռուսաստանի կայսրության մի մաս) և Օսմանյան կայսրությունում (ժամանակակից Թուրքիա):Այն տարածված է թյուրքական ազգերով բնակեցված պետութույուններում և որի հիմքն է իրենց էթնիկ, մշակութային և լեզվային ընդհանրության հիման վրա ստեղծել դիվանագիտական համախմբում։Պանթյուրքիզմը շարժում է, , որի նպատակը բոլոր թյուրքական ժողովուրդների մշակութային և քաղաքական միավորումն էր:[2][3][4][5][6] Թուրանիզմը սերտորեն կապված շարժում է, բայց ավելի ընդհանուր տերմին է, քան թյուրքականությունը, քանի որ թյուրքականությունը վերաբերում է միայն թուրք ժողովրդին: Այնուամենայնիվ, թյուրքական գաղափարախոսությամբ զբաղվող հետազոտողներն ու քաղաքական գործիչները այս տերմինները օգտագործել են որպես հոմանիշներ շատ աղբյուրներում և գրականության աշխատություններում:[7] Թեև թյուրքական ժողովուրդներից շատերը կիսում են պատմական, մշակութային և լեզվական արմատներ, պանթուրքական քաղաքական շարժման վերելքը 19-րդ և 20-րդ դարերի երևույթ է:[8] Դա մասամբ պատասխանն էր Եվրոպայում պանսլավիզմի և պան-գերմանականության զարգացմանը և ազդեց պան-իրանականության վրա Ասիայում: Զիյա Գյոկալպը սահմանեց պանթուրքիզմը որպես մշակութային, ակադեմիական , փիլիսոփայական[9] և քաղաքական[10] հայեցակարգ, որը պաշտպանում է թյուրք ժողովուրդների միասնությունը:

Հետազոտական գրականության մեջ «պանթյուրքիզմ» տերմինը օգտագործվում է թուրքալեզու ժողովուրդների քաղաքական, մշակութային եւ էթնիկ միասնության գա ղափարները նկարագրելու համար։ Թուրանիզմը Պանթյուրքիզմին սերտորեն կապված շարժում է, բայց ավելի լայն հասկացություն է, քանի որ Թուրքիզմը վերաբերում է միայն թյուրքական ժողովուրդներին։


ԱնվանումըԽմբագրել

Հետազոտական գրականության մեջ «պանթուրքիզմը» օգտագործվում է բոլոր թյուրքախոս ժողովրդի քաղաքական, մշակութային և էթնիկական միասնությունը նկարագրելու համար: «Թյուրքիզմը» սկսեց գործածվել «պան» նախածանցով (հունարենից πᾶν ,պան = ամբողջ):[11]

Փաստաբանները վերջինիս օգտագործում են որպես համեմատություն , քանի որ «թյուրքական» -ը ավելի շատ լեզվական և մշակութային տարբերակում է, քան ռասայական կամ էթնիկական նկարագրություն: Սա  տարբերակում է այն «թուրքերենից», որը էթնիկ տերմին է,և նկարագրում է  հիմնականում Թուրքիայում բնակվող մարդկանց : Պանթուրքական գաղափարները և վերամիավորման շարժումները սկսեցին տարածվել Կենտրոնական Ասիայի և թյուրքական այլ երկրներում Խորհրդային Միության փլուզումից ի վեր:


ՊատմությունըԽմբագրել

 
Պանթուրքական հանրահավաքը Ստամբուլում, 2009թ Մարտ

1804-ին թաթար աստվածաբան Ղաբդենազիր Քուրսավին գրել է տրակտատ, որը կոչ է անում իսլամի արդիականացումը: Քուրսավին ջադիդ էր (արաբերեն ջադիդ ՝ «նոր»): Ջադիդները խրախուսում էին քննադատական մտածողությունը, աջակցելով կրթությանը և սեռերի հավասարությանը և պահպանում հանդուրժողականություն այլ հավատքների, թյուրքական մշակութային միասնության և Եվրոպայի մշակութային ժառանգության բաց լինելու համար:[12] Ջադիդական շարժումը հիմնադրվել է 1843 թվականին Կազանում: Դրա նպատակը կիսաշրջանային աշխարհայնացումն ու կրթական բարեփոխումն էր, թուրքերի ազգային (ոչ կրոնական) ինքնության հետ մեկտեղ: Դրանից առաջ նրանք Ռուսաստանի կայսրության մուսուլմանական հպատակներ էին, ինչը պահպանվեց մինչև վերջինիս կործանումը:[13]


ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. Pan-Turkism — Britannica Online Encyclopedia
  2. Fishman Joshua, Garcia, Ofelia (2011)։ Handbook of Language and Ethnic Identity: The Success-Failure Continuum in Language and Ethnic Identity Efforts 2։ Oxford University Press։ էջ 269։ ISBN 978-0-19-539245-6։ «It is commonly acknowledged that pan-Turkism, the movement aiming at the political and/or cultural unification of all Turkic peoples, emerged among Turkic intellectuals of Russia as a liberal-cultural movement in the 1880s.» 
  3. «Pan-Turkism»։ Encyclopædia Britannica Online։ Encyclopædia Britannica։ 2009։ Վերցված է 19 Jul 2009։ «Political movement of the late 19th and early 20th centuries, which had as its goal the political union of all Turkish-speaking peoples in the Ottoman Empire, Russia, China, Iran, and Afghanistan 
  4. Landau Jacob (1995)։ Pan-Turkism: From Irredentism To Cooperation։ Indiana University Press։ ISBN 978-0-253-20960-3 
  5. Jacob M. Landau, "Radical Politics in Modern Turkey", BRILL, 1974.
  6. Robert F. Melson, "The Armenian Genocide" in Kevin Reilly (Editor), Stephen Kaufman (Editor), Angela Bodino (Editor) "Racism: A Global Reader (Sources and Studies in World History)", M.E. Sharpe (January 2003). pg 278:"Concluding that their liberal experiment had been a failure, CUP leaders turned to Pan-Turkism, a xenophobic and chauvinistic brand of nationalism that sought to create a new empire based on Islam and Turkish ethnicity."
  7. Iskander Gilyazov, "Пантюрκизм, Пантуранизм и Германия Archived 2006-10-04 at the Wayback Machine.", magazine "Татарстан" No 5-6, 1995. Կաղապար:In lang
  8. «Pan-Turkism»։ Encyclopædia Britannica։ Վերցված է 2 April 2016 
  9. Gökalp Ziya, Devereaux, Robert (1968)։ The Principles of Turkism։ E. J. Brill։ էջ 125։ «Turkism is not a political party but a scientific, philosophic and aesthetic school of thought.» 
  10. Kieser Hans-Lukas (2006)։ Turkey beyond nationalism: towards post-nationalist identities։ I. B. Tauris։ էջ 19։ ISBN 978-1-84511-141-0 
  11. Mansur Hasanov, Academician of Academy of Sciences of Tatarstan Republic, "Великий реформатор", in magazine "Республика Татарстан" № 96–97 (24393-24394), 17 May 2001. Կաղապար:In lang
  12. Rafael Khakimov, "Taklid and Ijtihad Archived 2007-02-10 at the Wayback Machine.", Russia in Global Affairs, Dec. 2003.
  13. N.N., "Полтора Века Пантюрκизма в Турции", magazine "Панорама". Կաղապար:In lang