Ղրղզստան (ղրղզերեն՝ Кыргызстан; ռուսերեն՝ Киргизия, տրասլիտացված՝ Կիրգիզիա կամ Կիրղիզիա) (IPA արտասանությամբ՝ /ˈkəːgɪztan/), պաշտոնապես՝ Ղրղզական Հանրապետություն, երկիր Կենտրոնական Ասիայում։ Ղրղզստանը լեռնային և դեպի ծով ելք չունեցող երկիր է, այն սահմանակից է Ղազախստանին՝ հյուսիսում, Ուզբեկստանին՝ արևմուտքից, Տաջիկստանին՝ հարավ-արևմուտքից և Չինաստանին՝ հարավ-արևելքից։ «Ղրղըզ» էթնոհորոնիմը նշանակում է «քառասուն ցեղեր», որը վերաբերում է վիպերգական հերոս Մանասին, որը միավորել է քառասուն ցեղերը խիթանների դեմ։ Քառասուն ճառագայթները Ղրղզստանի դրոշի վրա խորհրդանշում է Մանասի քառասուն ցեղերը[4]։

Ղրղզական Հանրապետություն
Кыргыз Республикасы
Кыргызская Республика
Ղրղզստանի դրոշ
Դրոշ
Ղրղզստանի զինանշանը
Զինանշան
Ազգային օրհներգ՝
Ղրղզստանի ազգային հիմն
Ղրղզստանի դիրքը
Մայրաքաղաք
Ամենամեծ քաղաք
Բիշկեկ
42°52′N, 74°36′E
Պետական լեզուներ ղրղզերեն, ռուսերեն
Կառավարում Հանրապետություն
 -  Նախագահ Սադիր Ժապարով
Անկախություն ԽՍՀՄ-ից 
 -  Հռչակված Օգոստոսի 31 1991 
 -  Վերջնական Դեկտեմբերի 25 1991 
Տարածք
 -  Ընդհանուր 191,800 կմ²  (86-րդ)
 -  Ջրային (%) 3.6
Բնակչություն
 -  Հուլիս 2005 նախահաշիվը 5,482,000[1]  (111-րդ)
 -  1999 մարդահամարը 4,896,100 
ՀՆԱ (ԳՀ) 2008 գնահատում
 -  Ընդհանուր $11.604 billion[2] (134-րդ)
 -  Մեկ շնչի հաշվով $2,184[2] 
Ջինի (2003) 30.3 (միջին
ՄԶՀ (2007) Green Arrow Up Darker.svg 0.710[3] (միջին) (120th)
Արժույթ Սոմ (KGS)
Ժամային գոտի KGT (ՀԿԺ+6)
Ազգային դոմեն .kg
Հեռախոսային կոդ +996

1991 թվականի անկախությունից ի վեր Ղրղզստանում տեղի է ունեցել երկու հեղափոխություն՝ մեկը 2005 թվականի Կակաչների հեղափոխությունը և 2010 թվականի հեղափոխությունը, որը իշխանությունից հեռացրել է 2005 թվականի հեղափոխության առաջնորդ Կուրմանբեկ Բակիևին։

Աշխարհագրական դիրքԽմբագրել

 
Ղրղզստանը արբանյակից

Ղրղզստանը դեպի ծով ելք չունեցող երկիր է Կենտրոնական Ասիայում[5]։ Ազգային տարածքը տարածվում է մոտավորապես 925 կմ արևելքից արևմուտք և 454 կմ հյուսիսից հարավ[6]։ Ղրղզստանը արևելքում և հարավ-արևելքում սահմանակից է Չինաստանին, հյուսիսում` Ղազախստանին, արևմուտքում` Ուզբեկստանին, հարավում` Տաջիկստանին։ Ուզբեկստանի և Տաջիկստանի հետ սահմանները Ֆերգանայի հովտում բավականին դժվարանցանելի են[7]։ Ստալինի կողմից Կենտրոնական Ասիան հինգ հանրապետությունների բաժանելու հետևանքներից մեկն այն է, որ շատ էթնիկ ղրղզներ չեն ապրում Ղրղզստանում։ Ստեղծվել են երեք անկլավներ, որոնք օրինականորեն մտնում են Ղրղզստանի տարածքի մեջ, սակայն աշխարհագրորեն բաժանված են մի քանի կիլոմետրով՝ երկուսը Ուզբեկստանում և մեկը՝ Տաջիկստանում։ Ղրղզստանի ռելիեֆում գերակշռում են Տյան Շան և Պամիր լեռնային համակարգերը, որոնք միասին զբաղեցնում են ազգային տարածքի մոտ 65%-ը[8]։ Ալայի լեռնաշղթայի մի մասը գերակշռում է երկրի հարավ-արևմտյան կեսը, մինչդեռ արևելքում Տյան Շան լեռնաշղթան անցնում է Հարավային Ղրղզստանի և Չինաստանի սահմանի երկայնքով, այնուհետև ավելի արևելք՝ դեպի Չինաստանի Սինծիանի Ույղուրական ինքնավար շրջան։ Ղրղզստանի տարածքի միջին բարձրությունը 2750 մետր է՝ տատանվում է 7439 մետրից Հաղթանակ գագաթից մինչև 394 մետր Օշ քաղաքի մոտ գտնվող Ֆերգանա հովտում։ Երկրի տարածքի գրեթե 90%-ը գտնվում է ծովի մակարդակից ավելի քան 1500 մետր բարձրության վրա։

Աշխարհագրորեն, Ղրղզստանը պայմանականորեն բաժանված է երկու մասի՝ հարավ (Բաթկեն, Օշ և Ջալալ-Աբադի շրջան) և հյուսիս (Թալաս, Չույսկայա, Իսիկ-Կուլսկայա և Նարինի շրջան)։ Լեռնաշղթաներով միմյանցից առանձնացված՝ այս շրջաններն ունեն տնտեսական և ժողովրդագրական բնույթի որոշ տարբերություններ։ Հյուսիսային շրջանը (հատկապես Չույայի շրջանը) ավելի զարգացած է արդյունաբերական առումով, հարավում գերակշռում է գյուղատնտեսությունը։ Հարավում հողային ռեսուրսներն ավելի քիչ են, ինչի արդյունքում բնակչության խտությունն ավելի բարձր է։ Հյուսիսային և հարավային շրջանները միացված են բարձր լեռնային ավտոճանապարհներով, ավիահաղորդակցությամբ և կապի ուղիներով։

ՌելիեֆԽմբագրել

Ղրղզստանի տարածքի ավելի քան երեք քառորդը լեռներ են զբաղեցնում։ Երկրի տարածքը գտնվում է երկու լեռնային համակարգերի սահմաններում։ Դրա հյուսիս-արևելյան մասը գտնվում է Տյան Շանի սահմաններում, հարավ-արևմտյան մասը՝ Պամիրո-Ալայի սահմաններում։ Հանրապետության ամբողջ տարածքը գտնվում է ծովի մակարդակից 394 մետրից բարձր, ծովի մակարդակից միջին բարձրությունը՝ 2750 մ։ Նրա տարածքի կեսից ավելին գտնվում է 1000-ից 3000 մետր բարձրության վրա, իսկ մոտ մեկ երրորդը՝ 3000-ից 4000 մ բարձրության վրա։ Հաղթանակի պիկը երկրի ամենաբարձր կետն է, բարձրությունը՝ 7439 մետր։

Հարավում Ղրղզստանը ներառում է Թուրքեստանի լեռնաշղթայի հյուսիսային լանջը, Ալայի լեռնաշղթան, Ալայի հովիտը և Զաալայ լեռնաշղթայի հյուսիսային լանջը, որը կազմում է Պամիրի Հյուսիսային եզրը։ Զաալայ լեռնաշղթայի ամենաբարձր կետը և Ղրղզստանում երկրորդ ամենաբարձր կետը Լենինի պիկն է, որի բարձրությունը 7134 մ է[9]։

ԿլիմաԽմբագրել

Ղրղզստանի կլիմայի կտրուկ մայրցամաքային, չոր բնույթը, որը փոքր-ինչ հարթվում է բարձրլեռնային ռելիեֆի պատճառով ամպամածության և տեղումների ավելացումից, պայմանավորված է երեք գործոններով՝ Եվրասիայի կենտրոնում գտնվող հյուսիսային կիսագնդում գտնվելու վայրը, զգալի ջրային օբյեկտներից հեռավորությունը և անապատների մերձավոր հարևանությունը։ Ջերմաստիճանի ամպլիտուդները տատանվում են․ միջին հաշվով, ձմռանը լեռնային հովիտներում -30 °C, + 27 °C։ Ամենաբարձր չափված ջերմաստիճանը +44 °C է, իսկ ամենացածրը՝ -53,6 °C[10]:

Տեղումները նույնպես մեծապես տարբերվում են տարբեր վայրերում։ Բարձր լանջերին տեղումները հասնում են տարեկան 2000 մմ-ի, իսկ Իսիկ Կուլայի արևմտյան ափին՝ տարեկան 100 մմ-ից պակաս։

Տեսարժան վայրերԽմբագրել

Ղրղզստանի տեսարժան վայրերից մեկն է «Իսիկ-Կուլը», որը գտնվում է «Տերսկեյ Ալա-Տօօ» և «Կյունգեյ-Ալա-Տօօ» լանջերի միջև։ Նա մտնում է աշխարհի 25 ամենամեծ տարածքը ունեցող լճերի մեջ և 7 ամենախորը լճերի մեջ։ Միջին խորությունը 278 մ է։

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. Department of Economic and Social Affairs Population Division (2009)։ «World Population Prospects, Table A.1» (PDF)։ 2008 revision։ United Nations։ Վերցված է 2009-03-12 
  2. 2,0 2,1 «Kyrgyzstan»։ International Monetary Fund։ Վերցված է 2009 թ․ հոկտեմբերի 01–ին 
  3. «Human Development Report 2009: Kyrgyzstan»։ The United Nations։ Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ հոկտեմբերի 11-ին։ Վերցված է 2009 թ․ հոկտեմբերի 18–ին 
  4. Forty tribes and the 40-ray sun on the flag of Kyrgyzstan, SRAS–The School of Russian and Asian Studies
  5. Шаназаров А.С., Айсаева Ш.Ю., Глушкова М.Ю. Природно-географические и биоклиматические особенности горных территорий Кыргызстана // Ульяновский медико-биологический журнал. — 2011. — С. 60.
  6. Смирнов Ю. Н. Архитектурное формирование природно-антропогенной среды Киргизии // Аналитика культурологии. — 2015. — № 2 (32). — С. 144.
  7. «Государственные границы Кыргызстана»։ cyberleninka.ru։ Արխիվացված է օրիգինալից 2019-07-07-ին։ Վերցված է 2019-07-07 
  8. Sputnik։ «Москвич посетил узбекское село в Кыргызстане и честно описал увиденное» (ռուսերեն)։ Sputnik Кыргызстан։ Արխիվացված է օրիգինալից 2019-07-06-ին։ Վերցված է 2019-07-06 
  9. «География Кыргызстана - Kyrgyzstan Review»։ Kyrgyzstan Review (ռուսերեն)։ Արխիվացված է օրիգինալից 2018-01-30-ին։ Վերցված է 2018-01-30 
  10. «Климатический профиль Кыргызской Республики» (ռուսերեն)։ ПРООН в Кыргызской Республике։ Արխիվացված է օրիգինալից 2018-01-27-ին։ Վերցված է 2018-01-27