HS Disambig.svg Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Քուրդ (այլ կիրառումներ)

Քրդեր (քրդ.՝ کورد, Քուրդ) իրանական էթնիկական խումբ, որը բնակվում է հիմնականում Արևմտյան Ասիայի լեռնային հատվածում, հայտնի որպես Քուրդիստան, որը ներառում է հարավարևելյան Թուրքիան, հյուսիսարևմտյան Իրանը, հյուսիսային Իրաքը և հյուսիսային Սիրիան[4][5]: Քրդեր բնակվում են նաև Կենտրոնական Անատոլիայում և Խորասանում: Բացի այդ կան քրդական սփյուռքի մեծ համայնքներ արևմտյան Թուրքիայի քաղաքներում, հատկապես Ստամբուլում, նաև Քրդական սփյուռքը զարգանում է Արևտմյան Եվրոպայում, հիմնականում Գերմանիայում: Թվով քրդերի քանակը հաշվվում են 30-ից 45 միլիոն[6][7]:

Քրդեր
Flag of Kurdistan.svg
Քրդերի դրոշը
Ընդհանուր քանակ

38.000.000

Բնակեցում
Թուրքիա Թուրքիա 11.000.000-15.000.000[1][2][3]
Իրան Իրան 6.800.000
Իրաք Իրաք 6.200.000
Սիրիա Սիրիա 3.000.000
Գերմանիա Գերմանիա 800.000
Ղազախստան Ղազախստան 100.000
Ռուսաստան Ռուսաստան 60.000
Հայաստան Հայաստան 2000
Լիբանան Լիբանան 43.000
Իսրայել Իսրայել 30.000
Աֆղանստան Աֆղանստան 25.000
Ադրբեջան Ադրբեջան 15.000
Թուրքմենստան Թուրքմենստան 6.000
Վրաստան Վրաստան 2.500
Լեզու(ներ)
Քրդերեն
Հավատք(ներ)
Սուննի իսլամ, Եզդիներ

Քրդերը խոսում են քրդերենով և Զազա-Գորանի լեզուներով, որոնք պատկանում են Հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի արևմտաիրանական ճյուղին[8][9][10]: Քրդերի մեծամասնությունը պատկանում է Սուննի իսլամի Շաֆիի դպրոցին, բայց ունեն նաև Շիա իսլամի և Ալևիզմի մեծ թվով անդամներ, կան նաև այլ դավանանքի քրդեր, այդ թվում Երսանիզմի, Եզդիականության, Զրադաշտության և Քրիստոնեության հետևորդներ։

Առաջին համաշխարհային պատերազմում Օսմանյան կայսրության պարտությունից հետո հաղթանակած Դաշնակիցները քրդական պետություն ստեղծելու նախագիծ առաջ քաշեցին 1920 թվականի Սևրի պայմանագրով։ Սակայն խոստումը չկատարվեց, քանի որ երեք տարի անց կնքվեց Լոզանի պայմանագիրը, որով գծագրվեցին ժամանակակից Թուրքիայի սահմանները՝ թողնելով քրդերին փոքրամասնության կարգավիճակ իրենց երկրներում[11]:

ԿրոնԽմբագրել

Դավանանքով՝ սուննի, մասամբ շիա մուսուլմաններ են, մասամբ էլ պատկանում են եզդիների, ալիիլահի աղանդներին։

Ծագում ու պատմությունԽմբագրել

 
Քրդեր («Արաքս» հանդես, 1890, Ա)

Քրդերի ծագումն ու պատմությունը այդքան էլ լավ չի ուսումնասիրված։ Ըստ ուսումնասիրությունների (Դ.Ն. Մարքենզի և ուրիշներ), քրդերի նախահայրենիքը եղել է Իրանի Պարսք (Ֆարս) նահանգի հյուսիսային շրջանը(Զագրոսի լեռներ)։ Արաբական խալիֆայության կազմավորումից հետո քրդական ցեղերը թափանցել են Հյուսիսային Միջագետք և ընդունել իսլամ, իսկ սելջուկյան թուրքերի տիրապետության ժամանակաշրջանում (XI - XII դդ.) հաստատվել Հայաստանի հարավային նահանգների (Հայոց Միջագետք, Աղձնիք, Կորճայք) որոշ գավառներում։ Քրդերն առաջին անգամ հիշատակվում են XII դարի գրավոր աղբյուրներում՝ որպես վկայակոչուն ու խաշնարած ցեղեր (արաբ միջնադարյան հեղինակները «քուրդ» ցեղանունը հաճախ օգտագործում են «թափառակենցաղ խաշնարած» իմաստով)։ Քրդերը Հայաստանի այլ նահանգներում աստիճանաբար սփռվել են թուրքական սուլթանության տիրապետության հաստատումից (XVI դ.) հետո։ Պատմագիտության մեջ ներկայացվող «Քուրդիստան» կամ «Քըրդըստան» անվանումը օգտագործվում է սոսկ ազգագրական իմաստով (Իրանի Քուրդիստան, Իրաքի Քուրդիստան, Թուրքիայի Քուրդիստան), որովհետև գոյություն չի ունեցել նման քաղաքական միավորում։

Քրդերի բաժանումԽմբագրել

Քրդերը բաժանվում են երկու հիմնական մասի՝ հյուսիսային քրդեր կամ քուրմանջիներ (Հայաստան, Վրաստան, Ադրբեջան, Թուրքիա, Սիրիա, Իրանի և Իրաքի որոշ շրջաններ) և հարավային քրդեր կամ սորաններ (Իրաք և Իրան), որոնք միմյանցից տարբերվում են ազգագրական, մարդաբանական և լեզվական մի շարք հատկանիշներով։

Քրդերի համայնքներԽմբագրել

ԹուրքիաԽմբագրել

Տարբեր աղբյուրների գնահատմամբ՝ Թուրքիայի քուրդ բնակչությունը կազմում է 18% -ից[12] 25%[13]: Այնուամենայնիվ, քրդախոսների թիվը շատ ավելի ցածր է՝ կապված քրդերենը ճնշելու և հասարակական տարածքներում արգելելու թուրքական պետության կողմից իրականացվող համակարգային քաղաքականության հետ: 1994 թ. առաջին քուրդ կին պատգամավոր, Ամեդ (Դիարբեքիր) քաղաքի ներկայացուցիչ Լեյլա Զանայի խորհրդարանական երդման արարողության ժամանակ Թուրքիայում մեծ սկանդալ առաջացավ այն պատճառով, որ Զանան պատգամավորական երդման իր խոսքը ավարտեց հետևյալ եզրույթով քրդերեն լեզվով՝ «Ես տալիս եմ այս երդումը հանուն թուրք և քուրդ ժողովուրդների եղբայրության»: Այս ելույթը դարձավ նրա ձերբակալության հիմնական պատճառը:

1970-ականներից ի վեր Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը դատապարտեց Թուրքիայի կողմից կատարած մարդու իրավունքների հազարավոր ոտնահարումներ, այդ թվում՝ քուրդ քաղաքացիական անձանց արտադատական ​​սպանություններ, խոշտանգումներ և քրդաբնակ գյուղերի մասսայական ոչնչացում: [1]

ԻրանԽմբագրել

Արևելյան Քուրդիստանը (Ռոժհելաթ) գտնվում է Իրանի հյուսիս-արևմուտքում: Իրանի Քուրդիստան նահանգից բացի, մեծամասնություն կամ մեծաքանակ քուրդ բնակչություն ունեցող տարածքները ներառում են Քրմաշան (Քերմանշահ) նահանգը, Արևմտյան Ադրբեջանի նահանգը, Իլամ նահանգը և Լորեստան նահանգի որոշ մասեր: Մի շարք պատմական քուրդ տոհմեր և վաղ պետություններ կապված էին Արևելյան Քուրդիստանի հետ: X դարից XII դար, այս շրջանում իշխում էին երկու քուրդ տոհմեր՝ Հեսենեվեյհյանները (959–1015 թթ.) և Անազյանները (990–1117 թթ.): Արդալան պետությունը ստեղծվել է XIV դ. սկզբին: Կարճատև կյանք ունեցած Մեհաբադի Հանրապետությունը նույնպես գտնվում էր Արևելյան Քուրդիստանում:

ԻրաքԽմբագրել

Քրդերը կազմում են Իրաքի բնակչության մոտավորապես 17% -ը: Դրանք մեծամասնությունն են հյուսիսային Իրաքի առնվազն երեք նահանգներում, որոնք միասին հայտնի են որպես Հարավային Քուրդիստան:

1980-ականների Իրան֊իրաքյան պատերազմի ընթացքում Սադդամ Հուսեյնի ռեժիմը վարեց հակաքրդական քաղաքականություն և 1986-1989 թթ. իրականացրեց ցեղասպանություն, որը հայտնի է Անֆալ անվանունով: Անֆալի ընթացքում սպանվել է 182,000 քուրդ քաղաքացիական անձ:

1992 թ. մայիսին ստեղծվեց Քուրդիստանի տարածաշրջանային կառավարությունը:

ՍիրիաԽմբագրել

Քրդերը կազմում են Սիրիայի բնակչության 9% -ը: 2013 թ.-ին սկսվեց Ռոժավայի հեղափոխությունը, որի արդյունքում ստեղծվեց Հյուսիսային եւ Արևելյան Սիրիայի Ինքնակառավարությունը՝ կառուցվածքային մարմինը, որը կառավարում է Հյուսիսային եւ Արևելյան Սիրիայի տարածքաշրջանը: Ինքնակառավարությունը կազմված է բազմավոր կոալիցիաներից, կուսակցություններից եւ կազմակերպություններից, ներկայացնելով հասարակության բոլոր մասերը: Այն նվիրված է Հյուսիսային եւ Արևելյան Սիրիայի բոլոր բնակիչների, անկախ սեռից, կրոնից, ցեղից, ազգային ծագումից կամ ազգից, իրավունքներ առաջ տանելուն ու պաշտպանելուն:

2018 թ. սկզբին Աֆրինում տեղի ունեցած թուրքական ռազմական ներխուժման արդյունքում քրդաբնակ Աֆրինի մարզը գրավվել է Թուրքիայի զինված ուժերի և Թուրքիայի կողմից աջակցվող «Սիրիայի ազատ բանակ» զինված խմբավորման կողմից: Թուրքիայի միջամտության պատճառով տեղահանվել է 150,000-ից 200,000 հոգի:

2019 թ. հոկտեմբերին Թուրքիան և Սիրիայի ժամանակավոր կառավարությունը սկսեցին հարձակումը Սիրիայի քրդաբնակ շրջանների վրա՝ դրդելով փախչել շուրջ 100,000 խաղաղ բնակիչների: ՄԱԿ-ի մարդու իրավունքների խորհրդի կողմից ձևավորված Սիրիայի Արաբական Հանրապետությունում անկախ ուսումնասիրման հանձնաժողովը իր 2020 թ. զեկույցում մեղադրում է Թուրքիային ռազմական հանցագործություններ և մարդու իրավունքների ոտնահարումներ կատարելու համար:

Տես նաևԽմբագրել

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. CIA World Factbook - Demography of Turkey
  2. The Kurds: culture and language rights (Kerim Yildiz, Georgina Fryer, Kurdish Human Rights Project; 2004): 18% of Turkey, 20% of Iraq, 8% of Iran, 9.6%+ of Syria; plus 1–2 million in neighboring countries and the diaspora
  3. Kürtlerin nüfusu 11 milyonda İstanbul"da 2 milyon Kürt yaşıyor – Radikal Dizi. Radikal.com.tr. Retrieved on 2013-07-12.
  4. Kurdish Awakening: Nation Building in a Fragmented Homeland (2014), by Ofra Bengio, University of Texas Press
  5. Izady Mehrdad R. (1992)։ The Kurds: A Concise Handbook։ Taylor & Francis։ ISBN 978-0-8448-1727-9 
  6. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ KIOP2017 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  7. Based on arithmetic from World Factbook and other sources cited herein: A Near Eastern population of 28–30 million, plus approximately a 2 million diaspora gives 30–32 million. If the highest (25%) estimate for the Kurdish population of Turkey, in Mackey (2002), proves correct, this would raise the total to around 37 million.
  8. «Kurds»։ The Columbia Encyclopedia (6th ed.)։ Encyclopedia.com։ 2014։ Վերցված է դեկտեմբերի 29, 2014 
  9. Izady Mehrdad R. (1992)։ The Kurds: A Concise Handbook։ Taylor & Francis։ էջ 198։ ISBN 978-0-8448-1727-9 
  10. Windfuhr (2013)։ Iranian Languages։ Routledge։ էջ 587։ ISBN 978-1135797041 
  11. Who are the Kurds? by BBC News, October 31, 2017
  12. «The World Factbook - Central Intelligence Agency»։ www.cia.gov։ Վերցված է 2020-10-03 
  13. Brown L. Carl, Mackey Sandra (2002)։ «The Reckoning: Iraq and the Legacy of Saddam Hussein»։ Foreign Affairs 81 (6): 350 ։ ISSN 0015-7120։ doi:10.2307/20033401 
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։