Խորվաթիայի անկախության պատերազմ

Խորվաթիայի անկախության պատերազմ (սերբախորվաթ․՝ Rat u Hrvatskoj / Рат у Хрватској), ռազմական հակամարտություն նախկին Խորվաթիայի սոցիալիստական հանրապետության տարածքում, որը պայմանավորված էր Խորվաթիայի՝ Հարավսլավիայի կազմից դուրս գալով:


Խորվաթիայի անկախության պատերազմ
խորվ.՝ Domovinski rat (Հայրենական պատերազմ)
Croatian War of Independence collage.jpg

Թվական մարտի 31, 1991 - նոյեմբերի 12, 1995[Ն 1][1]
Վայր Խորվաթիա Խորվաթիա[Ն 2][2]
Պատճառ Խորվաթիայի կողմից անկախության հռչակում և սերբերի կողմից Սերբական Կրաինա հանրապետության հռչակում
Արդյունք Խորվաթիայի հաղթանակ
Հակառակորդներ
Խորվաթիա Խորվաթիա
  • Osrh.jpg Խորվաթիայի բանակ
  • MUP RH.svg Խորվաթիայի ներքին գործերի նախարարություն
  • Խորվաթ կամավորներ
  • ·• Patch of the Croatian Defence Forces.svg Խորվաթական պաշտպանական ուժեր

Flag of Bosnia and Herzegovina (1992–1998).svg Բոսնիա և Հերցեգովինա[Ն 3] (1995):

  • Logo of the Army of the Republic of Bosnia and Herzegovina.svg Բոսնիա և Հերցեգովինայի բանակ

Օտար կամավորներ, վարձկաններ[3][4]

Հարավսլավիա Հարավսլավիա Հարավսլավիա (1991—1992)
  • Logo of the JNA.svg Հարավսլավիայի ժողովրդական բանակ (հիմնականում Սերբիայի ՍՀ-ի և Չեռնոգորիայի ՍՀ-ի ուժեր[Ն 4])[5]
  • • Սերբական գվարդիա

State Flag of Serbian Krajina (1991).svg Սերբական Կրաինա[Ն 5] (1992—1995)

  • War Flag of Serbian Krajina.svg Սերբական Կրաինայի բանակ
  • SPP SrbDobGarda.jpg Սերբական կամավորական գվարդիա

Սերբական Հանրապետություն Սերբական Հանրապետություն Սերբական Հանրապետություն[Ն 6][6][7](1992—1995)

  • Emblem of the Army of Republika Srpska.svg Սերբական Հանրապետության բանակ

Կողմնակի մասնակցություն
Flag of Yugoslavia (1992–2003); Flag of Serbia and Montenegro (2003–2006).svg Հարավսլավիայի դաշնային հանրապետություն (1992 թվականից)
Flag of the Republic of Western Bosnia (1995).svg Արևմտյան Բոսնիա հանրապետություն

Հրամանատարներ
Խորվաթիա Խորվաթիա Ֆրանյո Տուջման

Խորվաթիա Խորվաթիա Գոյկո Շուշակ
Խորվաթիա Խորվաթիա Անտոն Տուս
Խորվաթիա Խորվաթիա Յանկո Բաբետկո
Խորվաթիա Խորվաթիա Զվոնիմիր Չերվենկո
Խորվաթիա Խորվաթիա Պետար Ստիպետիչ
Խորվաթիա Խորվաթիա Անտե Գոտովինա
Flag of Bosnia and Herzegovina (1992–1998).svg Ատիֆ Դուդակովիչ

Flag of Yugoslavia (1946-1992).svg Վելկո Կադիևիչ

Flag of Serbian Krajina (1991).svg Միլան Մարտիչ
Flag of Serbian Krajina (1991).svg Միլան Բաբիչ
Flag of Serbian Krajina (1991).svg Միլե Մրկշիչ
Flag of Serbian Krajina (1991).svg Գորան Հաջիչ
Flag of Yugoslavia (1992–2003); Flag of Serbia and Montenegro (2003–2006).svg Սլոբոդան Միլոշևիչ
Flag of Serbian Krajina (1991).svg Ռատկո Մլադիչ
Flag of the Republic of Western Bosnia (1995).svg Ֆիկրետ Աբդիչ

Կողմերի ուժեր
200.000 մարդ (1995)[9] 130.000 մարդ (1995)[8]
Ռազմական կորուստներ
Խորվաթական տվյալներ[10][11]
13 583 սպանված և անհետ կորած
* 10 668 սպանված
* 2915 անհետ կորած
* 37 180 վիրավոր
կամ
մոտ 12 000 սպանված և անհետ կորած[12]
կամ
15 970 սպանված և անհետ կորած[13][14]
* 8147 զինծառայող
* 6605 քաղաքացիական անձ
* 1218 անհետ կորած
ՄԱԿ-ի Փախստականների հարցերով գերագույն հանձնակատարի գրասենյակ:
* 221 000 փախստական[15]
կամ
* 196 000 փախստական[16]

7501[Ն 7][13]—8039 սպանված և անհետ կորած[17][18]
* 5603 կոմբատանտներ
(Սերբական Կրաինայի զինված ուժեր 4324
Հարավսլավիայի ազգային բանակ 1279)

* 2344 քաղաքացիական անձ
Միջազգային տվյալներ
300 000 փախստական[19]
Հակամարտության ընթացքում
* 254 000 փախստական (1991—1993)[20]
* 230 000 փախստական (1995)
Ընդհանուր կորուստներ
մոտ 20 000 սպանված[21][22][23][24] երկու կողմերից

Երբ 1991 թվականի հունիսի 25-ին Խորվաթիան հռչակեց իր անկախությունը, Խորվաթիայի սերբ բնակչությունը փորձում էր նրա տարածքում ստեղծել իր պետությունը, որպեսզի դուրս չգա Հարավսլավիայի կազմից[25][26]: Խորվաթիայի կողմից դա որակվեց որպես իր տարածքը Սերբիայում ներառելու փորձ[27][28]: 2007 թվականին նախկին Հարավսլավիայի գործով միջազգային դատարանը ապացուցեց, որ Սերբական Կրաինայի հանրապետության առաջնորդ Միլան Մարտիչը պայմանավորվածություն է ունեցել Սլոբոդան Միլոշևիչի հետ՝ Սերբական Կրաինան միացնելու Հարավսլավիայի միավորված հանրապետությանը և ստեղծելու սերբական մեկ միասնական պետություն[29]: 2011 թվականին Միջազգային դատարանը դատավճիռ է կայացրել, որի համաձայն խորվաթ գեներալներ Անտե Գոտովինան և Մլադեն Մարկաչը Խորվաթիայի ռազմա-քաղաքական ղեկավարության պահանջով պատերազմի ընթացքում ռազմական հանցագործություններ են թույլ տվել սերբերի հանդեպ՝ նպատակ ունենալով նրանց արտաքսել և տարածքները խորվաթներով բնակեցնել[30], սակայն 2012 թվականին Վերաքննիչ դատարանը երկու գեներալներին էլ արդարացրել է[31][32]:

Սկզբնական շրջանում պատերազմն ընթացել է Հարավսլավիայի ժողովրդական բանակի (ՀԺԲ), խորվաթական սերբերի ու խորվաթ ոստիկանների ուժերի միջև: Հարավսլավիայի ղեկավարությունը դաշնային բանակի ուժերով փորձել է Խորվաթիան պահել երկրի տարածքում[33]: Հարավսլավիայի կազմալուծման ժամանակ Խորվաթիայի տարածքում ստեղծվել է սերբերի ինքնահռչակ պետություն՝ Սերբական Կրաինա հանրապետությունը: Այնուհետև սկսվել է պայքարը խորվաթական բանակի ու Կրաինայի սերբերի բանակի միջև: 1992 թվականին համաձայնագիր է ստորագրվել կրակի դադարեցման մասին, որին հաջորդել է Խորվաթիայի անկախության ճանաչումը[34][35]: Խորվաթիա են մտցվել ՄԱԿ-ի խաղաղապահ զորքերը, որի հետևանքով հակամարտությունը ստացել է օջախային բնույթ[36]: 1995 թվականին Խորվաթիան հարձակվողական երկու խոշոր գործողություն է ձեռնարկել, որի արդյունքում Սերբական Կրաինայի տարածքի զգալի մասն անցել է խորվաթական հսկողության տակ[37][38]: Պատերազմն ավարտվել է Էրդուտի և Դեյթոնի համաձայնագրերով, որոնց համաձայն Արևելյան Սլավոնիան 1998 թվականին ներառվել է Խորվաթիայի կազմում[39][40]: Հակամարտությունն ընթացել է սերբ և խորվաթ բնակչության փոխադարձ էթնիկ զտումով:

Պատերազմի արդյունքում Խորվաթիան ձեռք է բերել անկախություն և պահպանել է իր տարածքային ամբողջականությունը[37][39]: Ռազմական գործողությունների ընթացքում շատ քաղաքներ ու գյուղեր են տուժել[41]: Խորվաթիայի տնտեսությանը հասցված վնասը գնահատվել է մոտ 37 միլիարդ դոլար[42]: Պատերազմի արդյունքում մահացածների ընդհանուր թիվը մոտ 20.000 մարդ է[21]: Շատ խորվաթներ դարձել են փախստականներ և հեռացել այն տարածքներից, որտեղ 1991-1992 թվականներին իշխել են սերբերը: Միևնույն ժամանակ, ՄԱԿ-ի՝ փախստականների հարցերով հանձնաժողովի տվյալներով Զագրեբի հսկողության տակ գտնվող տարածքներից մոտ 251.000 սերբ է արտաքսվել[43]: Սերբերի արտահոսքի մեկ այլ մեծ ալիք է սկսվել 1995 թվականին (մոտ 230.000 մարդ), երբ կազմակերպվել է «Փոթորիկ» գործողությունը: Պատերազմից հետո մոտ 115.000 սերբ վերադարձել է Խորվաթիա:

Խորվաթիայում պատերազմը մատնանշելու համար գործածվում է Հայրենական պատերազմ (խորվ.՝ Velikosrpska agresija) եզրը[12][44]: Սերբիայում առավել հաճախ այս հակամարտությունը մատնանշում են Խորվաթիայի պատերազմ (սերբ.՝ Рат у Хрватскоj)[45] կամ Կրաինայի պատերազմ (սերբ.՝ Рат у Крајини) անուններով[46][47]: Ներկայումս Սերբիան ու Խորվաթիան ընդհանուր առմամբ գործընկերային հարաբերություններ ունեն, չնայած լինում են դեպքեր, երբ միջազգային դատարաններում իրար դեմ հայցեր են ներկայացնում[48][49]:

ՆախադրյալներԽմբագրել

ՊատմությունԽմբագրել

Սերբերը խորվաթական պատմական հողերում բնակություն են հաստատել 14-րդ դարի սկզբից: Սերբ բնակչության կտրուկ աճն այս տարածքում պայմանավորված էր սերբ փախստականների հոսքով այն տարածքներից, որ գրավել էր Օսմանյան կայսրությունը, և Ավստրիական Հաբսբուրգների ռազմական սահմանների ձևավորումով: 1918 թվականից Խորվաթիան մտել է Սերբերի, խորվաթների ու սլովենացիների թագավորության մեջ (1929 թվականից՝ Հարավսլավիայի թագավորություն):

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի շրջանում գոյություն է ունեցել Խորվաթիայի անկախ հանրապետությունը, որը համագործակցել է Նացիստական Գերմանիայի հետ և իրականացրել սերբերի ցեղասպանություն: Սակայն 1941 թվականի մայիսին ստեղծված սերբ ազգայնականների ջոկատները, մի շարք հանգամանքների արդյունքում հանդես են եկել Երրորդ Ռայխի կողմից և զբաղվել բոսնիական մուսուլմանների ու խորվաթների էթնիկ զտումով[50][51]:

Երկրորդ աշխարհամարտի ժամանակ Իոսիպ Տիտոյի նախաձեռնությամբ 1943 թվականի նոյեմբերին կայացել է Հարավսլավիայի ժողովուրդների ազատագրման հակաֆաշիստական վեչեն, որտեղ որոշում է ընդունվել այն մասին, որ հարավսլավական պետությունը կկազմավորվի դաշնության հիմքով, ժողովուրդների իրավահավասարության ու ինքնորոշման սկզբունքներով, և 1945 թվականին հռչակվել է Հարավսլավիայի Սոցիալիստական Ֆեդերատիվ Հանրապետությունը, որը բաղկացած է եղել վեց հանրապետություններից: Հանրապետությունների միջև սահմանների որոշման հստակ սկզբունքներ չեն եղել. որոշ դեպքերում պատմական մոտեցում է ցուցաբերվել, մյուս դեպքերում՝ էթնիկ: Առավել դժվար է եղել Խորվաթիայի սոցիալիստական հանրապետության ու Սերբիայի սոցիալիստական հանրապետության սահմանների տարորոշումը, որտեղ սահմանը որոշել են հինգ կոմունիստներ՝ Միլովան Ջիլասի գլխավորությամբ: Հանձնաժողովի աշխատանքի արդյունքում հաստատվել են սահմանները, ընդ որում Խորվաթիայի կազմում են հայտնվել մի քանի գյուղ՝ գերիշխող սերբ բնակչությամբ, իսկ Վոևոդինան՝ խորվաթական[52]: Խորվաթկան հանրապետության սահմանադրության համաձայն, որն ընդունվել է 1947 թվականին՝ Խորվաթիան հանդիսացել է խորվաթ և սերբ ժողովուրդների հանրապետություն[52]:

Հարավսլավիայում ազգայնականության աճԽմբագրել

1981 թվականին անկարգություններ են եղել Կոսովոյում և Մետոհիայում, որոնք պայմանավորված էին Կոսովոյի ալբանացիների զանգվածային ցույցերով: Նրանք պահանջում էին ինքնավար մարզը Հարավսլավիայից անկախ հանրապետություն հռչակել[53][54]: Միավորված հանրապետությունների՝ Սլովենիայի ու Խորվաթիայի ղեկավարությունները նույնպես ձգտում էին ապակենտրոնացման և ժողովրդավարական վերձևավորումների[55]: Իր հերթին Բելգրադի իշխանությունները ձգտում էին ճնշել անջատողական շարժումները երկրում: 1990-ական թվականների սկզբին սերբ ղեկավարությունը՝ Սլոբոդան Միլոշևիչի ղեկավարությամբ, փաստորեն լուծարել էր Կոսովոյի ինքնիշխանությունը[53]:

Ապակենտրոնացման պահանջների հետ Սլովենիայում ու Խորվաթիայում ազգայնականության աճ էր գրանցվում: Սերբիայում Միլոշևիչի իշխանության գալուց հետո հարավսլավական ղեկավարությունը հայտարարել է Բելգրադից կենտրոնացված իշխանության անհրաժեշտության մասին: Միութենական հանրապետությունների ու դաշնային կենտրոնի միջև հակասությունները խորանում էին: Սլովենիայում ու Խորվաթիայում ազգայնականության աճի հետ սերբական նացիոնալիզմը վտանգում էր հարավսլավական միացյալ պետության գոյությունը: 1989 թվականին սերբ ազգայնականների ղեկավարներից մեկը՝ Վոիսլավ Շեշելը, այցելել է ԱՄՆ, որտեղ սերբ չետնիկների առաջնորդներից մեկը՝ Մոմչիլո Ջուիչը, նրան վոևոդի կոչում է շնորհել[56]:

1989 թվականի մարտին Հարավսլավիայում ճգնաժամը խորացել է: Սերբ ղեկավարությունը դե-ֆակտո ցրել է Վոևոդինայի ու Կոսովոյի ինքնավարությունը՝ ստանալով Չեռնոգորիայի աջակցությունը, ինչը կարող էր էական ազդեցություն ունենալ դաշնային մակարդակով որոշում ընդունելու վրա[57]: Սա առաջացրել է Սլովենիայի, Խորվաթիայի, Բոսնիա և Հերցեգովինայի ղեկավարությունների դժգոհությունը: Դրանից հետո կոչեր են հնչել վերաձևավորելու Հարավսլավիայի դաշնությունը միութենական հանրապետությունների ղեկավարությունների կողմից[58]:

Այսպիսով, նացիոնալիզմի անընդհատ աճը Հարավսլավիայում 1980-ական թվականներին հանգեցրել է համահարավսլավական ճգնաժամի և կոմունիստական ռեժիմի անկման[59]:

Հարավսլավիայի ճգնաժամԽմբագրել

Հարավսլավական հասարակության մեջ ազգայնականության աճը տարածվել է նաև «Հարավսլավիայի կոմունիստների միության» վրա: Միության շատ անդամներ դուրս են եկել կուսակցությունից և դարձել իրավական քաղաքական կուսակցությունների ստեղծման գաղափարախոսներ: 1989 թվականին Հարավսլավիայում թույլատրվել է քաղաքական կուսակցությունների ստեղծումը: Առաջիններից մեկը հիմնադրվել է «Խորվաթական դեմոկրատական համագործակցություն» (ԽԴՀ, խորվ.՝ Hrvatska demokratska zajednica) խորվաթական կուսակցությունը[60]: Կուսակցության առաջնորդ Ֆրանյո Տուջմանը միջազգային մի քանի գուրծուղում է կատարել՝ նպատակ ունենալով ստանալու խորվաթական սփյուռքի աջակցությունը[61]:

«Հարավսլավիայի կոմունիստական միության» 14-րդ համագումարում, որը կայացել է 1990 թվականի հունվարի 20-ին, պատվիրակները չեն կարողացել պայմանավորվել հիմնական հարցերի շուրջ: Սլովենիայի ու Խորվաթիայի պատվիրակները պահանջել են համադաշնության ստեղծում, մինչդեռ սերբ ներկայացուցիչները դեմ են արտահայտվել դրան: Արդյունքում կուսակցության սլովեն ու խորվաթ ներկայացուցիչները լքել են համագումարը[62][63]:

1990 թվականի փետրվարին Կնինում Յովան Ռաշկովիչը հիմնադրել է «Սերբական դեմոկրատական կուսակցությունը» (սերբ.՝ Српска демократска Странка), որի ծրագրում ասվում էր, որ «Խորվաթիայի տարածքային բաժանումը հնացել է և չի համապատասխանում սերբ ժողովրդի հետաքրքրություններին»[64]: Կուսակցության ծրագիրը համընկնում էր պաշտոնական Բելգրադի կարծիքին՝ Հարավսլավիայի ներսում սահմանները վերանայելու հարցով, որպեսզի բոլոր սերբերն ապրեն նույն երկրում[25]: 1990 թվականի մարտի 4-ին Պետրովի բլրին ցույց է կազմակերպվել, որին մասնակցել է մոտ 50.000 սերբ: Ցույցի մասնակիցները իրենց դժգոհությունն են հայտնել խորվաթական իշխանությունների ու Տուջմանի քաղաքականությունից և հայտարարել են Սլոբոդան Միլոշևիչին իրենց աջակցության մասին[65][66]:

Բազմակուսակցական առաջին ընտրությունները Հարավսլավիայում կայացել են ապրիլի վերջին, մայիսի սկզբին[67]: ԽԴՀ-ն հրապարակել է ծրագիր, որն ուղղված էր Խորվաթիայի ինքնիշխանության վերականգնմանը Հարավսլավիայից դուրս գալու ճանապարհով: Նախընտրական ծրագրում կուսակցությունը պնդում էր, որ միայն իր քաղաքականությունը կարող է պաշտպանել Խորվաթիան սերբ իշխանության ու նրա ղեկավար Սլոբոդան Միլոշևիչի կողմից Մեծ Սերբիա ստեղծելու գաղափարի ձգտումից[68]: Ընտրություններում ԽԴՀ-ն ստացել է ընտրողների աջակցությունը, և կուսակցությունը կարողացել է ձեռնամուխ լինել Խորվաթիայի նոր կառավարության ձևավորմանը[69][70]: Խորվաթիայում արագ հաստատվել է Ֆրանյո Տուջմանի ավտորիտար ազգայնական ռեժիմը: Խորվաթիայի քաղաքական կուսակցությունները և կազմակերպությունները հայտարարել են էթնիկ-ազգային հիմքի վրա հանրապետական պետական-քաղաքական կառուցվածքի մասին և բռնել են նրա ինքնիշխանության կուրսը: Խորվաթ ազգայնականների գաղափարախոսները, որոնք լայնորեն հրապարակվում էին խորվաթական ԶԼՄ-ներում, ձգտում էին հիմնավորել խորվաթների պատմական իրավունքները, որոնք առնչվում էին էթնիկ-ազգային ինքնաբավությանն ու սեփական պետության գաղափարին: «Եղբայրություն և միություն» գաղափարը հարավսլավոնական ժողովուրդների մոտ փոխարինվում է ազգային վերածննդի ու ինքնիշխան պետության հիմնադրման գաղափարներով[69]:

Ազգամիջյան լարվածությունը Խորվաթիայում հատկապես մեծացել է Զագրեբի «Դինամո» և Բելգրադի «Ցրվենա Զվեզդա» թիմերի միջև կայացած ֆուտբոլային հանդիպման ժամանակ (մայիսի 13, 1990), որն ավարտվել է անկարգություններով ու զանգվածային ծեծկռտուքով[71]:

Սերբերի նկատմամբ խտրականություն ԽորվաթիայումԽմբագրել

Մայիսի 30-ին Խորվաթիայի խորհրդարանը իր առաջին նիստն է կայացրել: Նախագահ Տուջմանը հայտարարել է քղաաքական, տնտեսական և սոցիալական բազմաթիվ բարեփոխումների մասին: Ընդունվել է նաև Խորվաթիայի Սահմանադրությունը, որում սերբերի կարգավիճակը փոխվում էր՝ «կանոնադիր ազգից» վերածվելով «ազգային փոքրամասնության»[59][72][73]: Նոր Սահմանադրությունում ասվում էր, որ «Խորվաթիան խորվաթների և այնտեղ ապրող ազգային փոքրամասնությունների պետությունն է»[73]: Պետական գրագրության մեջ և ԶԼՄ-ներում արգելվել է կյուրեղագիրը, արգելվել է նաև Խորվաթիայի սերբերին ունենալ սեփական ռադիո և հեռուստատեսություն[74]: Դպրոցական ծրագրերից հանվել են սերբական պատմությանն առնչվող հատվածները, սերբ գրողների ու բանաստեղծների հրատարակությունները: Պետական հաստատություններում սերբերին ստիպել են ստորագրել խորվաթական նոր կառավարության նկատմամբ «չեզոքության թղթեր», իսկ դա անել հրաժարվողներն իսկույն հեռացվել են աշխատանքից: Դա հատկապես նկատելի է եղել Ներքին գործերի նախարարության համակարգում[74]: Ճնշում է իրականացվել սերբ մտավորականության նկատմամբ[75]:

Նոր Սահմանադրության դեմ են արտահայտվել սերբ քաղաքական գործիչները: Սերբերի կարծիքով նոր Սահամանդրությունը չի երաշխավորել անվտանգությունը և նվազեցրել է Խորվաթիայի սերբ բնակչության իրավունքները: 1991 թվականին սերբերը կազմել են Խորվաթիայի բնակչության 12 %-ը, սակայն պետական պաշտոնյաների 17 %-ը եղել է սերբ: Հատկապես մեծ թվով սերբեր են ներգրավված եղել ոստիկանության համակարգում: Երբ իշանության են եկել «Խորվաթիայի դեմոկրատական համերաշխության» ներկայացուցիչները, սկսվել է սերբերի դուրսմղումը պետական կառավարման համակարգերից: Սերբ ծառայողներն ակտիվորեն փոխարինվել են խորվաթներով[76]: Դա արվել է միայն էթնիկ հիմքի վրա՝ առանց հաշվի առնելու հեռացվածների քաղաքական հայացքները: Այսպես, 1990 թվականի հոկտեմբերի 17-ին խորվաթական կառավարության ղեկավար Յոսիպ Մանոլիչը հեռացրել է բոլոր սերբերին, որոնք աշխատել են կառավարությունում և նրա աշխատակազմում[77]: Այդ ժամանակ էլ սկսվել են խորվաթ ծայրահեղականների հարձակումները Սերբկան ուղղափառ եկեղեցու վրա: Դեպքեր են արձանագրվել, երբ ծեծել են սերբ քահանաների, սադրանքներ են գրանցվել սերբական եկեղեցիների մոտ պատարագների ժամանակ, պղծվել են գերեզմաններ[78]:

Բազմիցս սադրիչ հայտարարություն են թույլ տվել խորվաթ քաղաքական գործիչները: Այսպես, նախագահ Տուջմանը հայտարարել է, որ Խորվաթիայի անկախ հանրապետությունը ոչ միայն համագործակցային կառույց է եղել, այլև արտահայտել է խորվաթ ժողովրդի՝ հազարամյակների ձգտումը[79][80]: Ստիպե Մեսիչն իր հերթին հայտարարել է, որ Խորվաթիայում միասնական սերբական հողը միայն այ նէ, ինչ սերբերը բերել են իրենց կոշիկների հետ[80]:

Քաղաքացիական բողոքներԽմբագրել

 
Սերբական ինքնավար շրջանները Խորվաթիայում պատերազմից առաջ

Ի սկզբանե սերբերը, որոնք ապրում էին Խորվաթիայի տարածքում, չէին ձգտում անկախության: Սակայն բազմակուսակցական առաջին ընտրություններից և 1990 թվականի հուլիսի 25-ին նոր Սահմանադրության ընդունումից հետո ստեղծվել է «Սերբական համաժողովը»՝ որպես Խորվաթիայում սերբերի ներկայացուցչական մարմին[81]: Նույն օրն ընդունվել է Խորվաթիայում սերբերի ինքնիշխանության հռչակագիրը[82]: Դեկտեմբերի 21-ին Կնինում հռչակվել է Կրաինա սերբական ինքնավար մարզը (ԿՍԻՄ): Համաձայն ընդունված կանոնակարգի՝ «Կրաինա սերբական ինքնավար մարզը տարածքային ինքնավարության ձև է Խորվաթիայի հանրապետությունում Հարավսլավիայի շրջանակներում»[83]: Տուջմանի՝ իշխանության գալուց հետո շատ խորվաթներ ԿՍԻՄ-ի իշխանության տակ եղած տարածքներում հեռացվել են պետական ու տեղական իշխանությունների համակարգերից: Աստիճանաբար այն շրջաններում, որտեղ մեծամասնություն են կազմել սերբերը, իշխանությունն իր ձեռքն է վերցրել ԿՍԻՄ-ը[84]:

1990 թվականի օգոստոսին Խորվաթիայի սերբական շրջաններում, խորվաթական սահմանադրությունում փոփոխություններ կատարելու նպատակ ունենալով, անցկացվել է հանրաքվե Խորվաթիայի կազմում սերբական ինքնավարության ու ինքնիշխանության մասին[85]: Խորվաթական ղեկավարությունը փորձել է խանգարել քվեարկությանը՝ ոստիկանական ջոկատներ ուղարկելով սերբական շրջաններ: Ի պատասխան դրա՝ Կրաինայի սերբերը ծառերով ու բուլդոզերներով շրջափակել են Կնին և Բենկովաց տանող ճանապարհները, ինչպես նաև ինչպես նաև Ադրիատիկ ծովի ափամերձ շրջանը: Խորվաթական իշխանությունները այս գործողություններին պատասխանել են ընտրատեղամասեր ուղղաթիռներով ոստիկանական ստորաբաժանումներ ուղարկելով: Սակայն հարավսլավական իշխանությունները հրամայել են ռազմաօդային ուժերով գրավել խորվաթական ուղղաթիռները, ինչից հետո վերջիններս ստիպված վերադարձել են Զագրեբ[86]:

Խորվաթիայում լարվածությունը եզրագծին է հասել այն բանից հետո, երբ 1990 թվականի օգոստոսի 18-ին բելգրադյան «Երեկոյան լուրեր» (սերբախորվաթ․՝ Večernje novosti) թերթում հրապարակում է եղել այն մասին, որ երկու միլիոն սերբ կամավորներ պատրաստ են մեկնելու Խորվաթիա՝ պաշտպանելու սերբ բնակչությանը[87]: Միևնույն ժամանակ Սերբիայում արգելվել են Խորվաթիայի սերբերին աջակցելու ցույցերը՝ ընդհուպ մինչև մասնակիցների ձերբակալություն[88]:

Անկախության մասին սլովենական հանրաքվեից հետո հարավսլավական իշխանությունները հայտարարել են «համաժողովրդական պաշտպանության» ռազմական դոկտրինայի չեղարկման մասին, որի համաձայն ամեն հանրապետությունում գոյություն են ունեցել տարածքային պաշտպանության սեփական ստորաբաժանումներ: Տարածքային պաշտպանության բոլոր ջոկատները պետք է ենթարկվեին Բելգրադի ղեկավարությանը: Այսպիսով, խորվաթական իշխանությունները կարող էին կորցնել տարածքային պաշտպանության խորվաթական ստորաբաժանումները և հայտնվել Բելգրադի հարավսլավական իշխանություններից կախման մեջ[89]:

Կողմերի ուժերԽմբագրել

 
ՀԺԲ-ի գործողությունների սխեման 1991 թվականին խորվաթական կազմավորումների դեմ

Հարավսլավական ու սերբական զորքերԽմբագրել

Սոցիալիստական Հարավսլավիայի զինված ուժերը ձևավորվել էին Հարավսլավիայի ժողովրդական ազատագրական բանակի (ՀԺԱԲ) հիման վրա, որը Երկրորդ աշխարհամարտում պայքարել էր Առանցքի ուժերի դեմ: Հարավսլավիայի ժողովրդական բանակի (ՀԺԲ, սերբախորվաթ․՝ Jugoslovenska narodna armija) ռազմավարությունը հիմնվում էր ներխուժման դեպքում պարտիազանական կռիվ մղելու վրա, քանի որ պոտենցիալ հակառակորդների՝ Վարշավայի պայմանագրի կազմակերպության ու ՆԱՏՕ-ի ուժերի դեմ բաց պատերազմի դեպքում հարավսլավական ուժերը հաղթանակի հնարավորություն գրեթե չէին ունենա: Դա հանգեցրել է Տարածքային պաշտպանության համակարգի (սերբախորվաթ․՝ Opštenarodna odbrana) ստեղծմանը երկրում[90]:

Տեսականորեն Հարավսլավիայի ժողովրդական բանակը հզոր ուժ էր, որն ուներ 2.000 տանկ (հիմնականում խորհրդային Т-54/55) և մարտական ռեակտիվ 300 ինքնաթիռ (խորհրդային ՄիԳ-21): Սակայն 1991 թվականին այս զինավորման մեծ մասն արդեն հնացել էր[91]: Բացի խորհրդային զենքից՝ ՀԺԲ-ն շահագործում էր նաև հարավսլավական արտադրության զենքեր՝ M-84 տանկեր, SOKO G-4 գրոհայիններ SOKO G-4 Super Galeb և J-22 Орао: Զինավորման մեջ առկա էր նաև 9К111-1 Конкурс հակատանկային համակարգը[92]:

Պատերազմից առաջ ՀԺԲ-ի կազմում հաշվվում էր 169.000 զինվոր, այդ թվում՝ 70.000 արհեստավարժ զինվորական: ՀԺԲ-ի սպայական կազմի մոտ 57 %-ը սերբեր էին: Սլովենիայում ռազմական գործողությունների ժամանակ ՀԺԲ-ի կազմում մեծ թվով դասալիքներ են գրանցվել. բանակը լքել են գրեթե բոլոր սլովենացիներն ու խորվաթները: Դրան ի պատասխան՝ հարավսլավական ղեկավարությունը մոբիլիզացրել է պահեստային ուժերը Սերբիայից՝ հետո ամեն անգամ բաց թողնելով մոբիլիզացվածներին: Եթե առաջին մոբիլիզացիայի ժամանակ պահեստայինների թիվը շատ մեծ էր, ապա վերջին մոբիլիզացիայի ժամանակ մոտ 100.000 մարդ հրաժարվել է զորակոչից, և այս կերպով բանակի համալրումը դարձել է անարդյունավետ: Ավելի ուշ Խորվաթիայի հետ հակամարտության ժամանակ սերբական հրամանատարությունը ակտիվորեն ներգրավվել է սերբ կամավորների ոչ կանոնավոր խմբավորումներում՝ «Սպիտակ արծիվներ», «Սերբական գվարդիա», «Սերբական կամավորական գվարդիա» և այլն[93]: Պատերազմի ընթացքում սերբական զորքերի կազմում կռվել են նաև օտարերկրացի կամավորականներ ու վարձկաններ՝ հիմնականում Ռուսաստանից[94]: Հարավսլավայի կազմալուծումից հետո 1992 թվականին Սերբական տարածքային պաշտպանության ստորաբաժանումները Խորվաթիայում վերակազմավորվել են Սերբական Կրաինա հանրապետության զինված ուժերի[95][96]:

1991 թվականին պատերազմի սկսվելու հետ սերբական ղեկավարությունը (Սլոբոդան Միլոշևիչ, Բորիսլավ Յովիչ) Հարավսլավիայի պաշտպանության նախարար Կադիևիչի առաջ պայման է դրել ՀԺԲ-ից հեռացնել բոլոր խորվաթներին ու սլովենացիներին[97]: Հակամարտության սկզբում խորվաթները հարավսլավական գեներալիտետում զգալի թիվ էին կազմում՝ զբաղեցնելով առանցքային պաշտոններ, ինչը թույլ է տվել որոշ հետազոտողների կարծիք հայտնել, որ բանակային բարձրագույն ղեկավարության մեջ գերիշխել են խորվաթները: 1991 թվականի վերջին խորվաթական ծագում ունեցող գեներալների և ավագ սպայակազմի մեծ մասը լքել է ՀԺԲ-ն՝ հեռանալով ձևավորվող խորվաթական բանակ[98][99][100]:

Խորվաթական զորքերԽմբագրել

 
Խորվաթական բանակը զենքի պակասը լրացրել է ՀԺԲ-ից առգրավված զենքով:

Խորվաթների զինված ուժերը զգալիորեն ավելի վատ վիճակում էին, քան սերբական զորքերը: Պատերազմի սկզբնական շրջանում զինված ուժերի բացակայության պատճառով ծանր մարտերն իր վրա է ընդունել խորվաթական ոստիկանությունը: Խորվաթական զորքերում նկատվել է նաև ժամանակակից զենքի պակաս, հրազենային որոշ զենքեր ձեռք են բերվել արտասահմանից: Ավելի հաճախ խորվաթական կողմը կիրաառել է հնացած զենք՝ Երկրորդ աշխարհամարտի ժամանակաշրջանի ԱՆ-2 ինքնաթիռներ, T-34 տանկեր[101]: Խորվաթական բանակը բավական մոտիվացված էր, քանի որ նրա ստորաբաժանումները հավաքագրվել էին այն շրջանների բնակիչներով, որտեղ գործում էին այդ ստորաբաժանումները[102]:

1991 թվականի ապրիլի 11-ին Խորվաթիայում կազմավորվել է Խորվաթիայի ազգային գվարդիան (խորվ.՝ Zbor narodne garde), որի հիման վրա ավելի ուշ ձևավորվել են խորվաթական զինված ուժերը (խորվ.՝ Hrvatska vojska)[103]: 1991 թվականի օգոստոսին խորվաթական բանակի կազմում հաշվվում էր 20 ջոկատ, սակայն հոկտեմբերին համընդհանուր մոբիլիզացիայի արդյունքում այն արդեն հասել էր 60 ջոկատի և 37 առանձին գումարտակի[104]: Պատերազմի ընթացքում խորվաթական կողմում կռվում էին 456 օտարազգի վարձկաններ և կամավորներ (139 բրիտանացի, 69 ֆրանսիացի, 55 գերմանացի)[4]: Խորվաթիայի տարածքում հարավսլավական զորանոցները գրավելուց հետո 1991 թվականի դեկտեմբերին խորվաթական բանակը զենքի պակասը լրացրել է այնտեղ եղած զենքերով և վերադարձրել է այն զենքերը, որը 1990 թվականին բռնագրավել էր ՀԺԲ-ի ղեկավարությունը: Առգրավվել է մեծ քանակությամբ ծանր տեխնիկա, ինչպես նաև ՀԺԲ-ի 32-րդ կորպուսի ամբողջ զինանոցը[105][106][107]: 1994 թվականի ձմռանը խորվաթական բանակը, Խորվաթական պաշտպանության խորհուրդը, ինչպես նաև խորվաթների դաշնակից Բոսնիա և Հերցեգովինայի բանակում արդեն հաշվվում էր 250.000 զինվոր, 750 տանկ սերբական 130.000-ոց բանակի դեմ[8][108]:

Պատերազմի ընթացքում Խորվաթիան, շրջանցելով ՄԱԿ-ի՝ նախկին Հարավսլավիայի երկրներին զենք մատակարարելու էմբարգոն, զենք է ներմուծել արտասահմանից՝ սկսած Կալաշնիկովի ավտոմատից մինչև տանկեր ու ինքնաթիռներ: Զենքի ստացման աղբյուրների մասին տեղեկությունները միանշանակ չեն. որոշ աղբյուրներ վկայում են, որ զինավորման զգալի մասը ներմուծվել է Գերմանիայից, որը սպառում էր նախկին Գերմանիայի դեմոկրատական հանրապետության զենքի մնացորդները[109], մյուս աղբյուրների վկայությամբ զենքը ներմուծվում էր Վարշավայի պայմանագրի կազմակերպության անդամ երկրներից՝ առաջին հերթին Հունգարիայից ու Ռումինիայից[110]: Որպես զենքի մատակարարման հիմնական աղբյուր նշվել են նաև Ավստրիան[111], Արգենտինան[112], ՀԱՀ[110] և մի շարք այլ երկրներ[113]: Խորվաթիային զենքի գնման ֆինանսական ու կազմակերպչական հսկայական օգնություն է ցուցաբերել խորվաթական սփյուռքը, որի ներկայացուցիչները երկրում կարևոր շատ պաշտոններ են զբաղեցրել[110][114]: Արդյունքում խորվաթական մամուլում հայտնվել են լուրեր այն մասին, որ սփյուռքում և տեղի խորվաթ բնակչության շրջանակներում հավաքագրված զգայական գումար յուրացվել է[114]:

Պատերազմի ընթացքԽմբագրել

 
Հուշարձան պատերազմի առաջին խորվաթ զոհին ՝՝ Իոսիպ Յովիչին, որ մահացել է Պլիտվիչկա լճերի մոտ բախման ժամանակ

1991: Ռազմական գործողությունների սկիզբԽմբագրել

Ռազմական առաջին բախումներԽմբագրել

Ազգամիջյան լարվածությունն աճում էր երկու կողմերի քարոզչությամբ: 1991 թվականի փետևրվարի 20-ին Խորվաթիայի կառավարությունը Խորհրդարանին ներկայացրել է սահամանադրական օրենք, որով հանրապետական օրենքները պետք է առաջնություն ունենային միութենական օրենքների նկատմամբ: Խորհրդարանն ընդունել է Խորվաթիայի ու Հարավսլավիայի «բարեկամության մասին» լուծարումը: Դրան ի պատասխան՝ փետրվարի 28-ին Սերբական ազգային վեչեն և Սերբական Կրաինա հանրապետության գործադիր վեչեն որոշում են ընդունել Խորվաթիայի հետ «բարեկամ լինելուց դադարելու մասին»՝ հենվելով հանրաքվեի արդյունքներին[115]: Մարտին տեղի են ունեցել ռազմական առաջին բախումները: Պակրացում խորվաթական ոստիկանության և և տեղի սերբ միլիցիոներների բախումների արդյունքում զոհվել է 20 մարդ. դա ռազմական առաջին բախումն էր խորվաթական ոստիկանության և Հարավսլավիայի ուժերի միջև[116]: 1990 թվականի օգոստոսից մինչև 1991 թվականի ապրիլը գրանցվել է 89 բախում խորվաթ ոստիկանության և սերբական ուժերի միջև[117]:

1991 թվականի ապրիլին սերբերը ինքնավարություն են հռչակել այն տարածքներում, որտեղ նրանք մեծամասնություն են կազմել: Այս քայլը պաշտոնական Զագրեբը ապստամբություն է որակել: Խորվաթիայի ներքին գործերի նախարարությունը սկսել է մեծ թվով ոստիկանական ուժեր ձևավորել[81][118][119]: Դա հանգեցրել է նրան, որ 1991 թվականի ապրիլի 9-ին Տուջմանը հրաման է ստորագրել Խորվաթիայի ազգային գվարդիա ստեղծելու մասին, որն էլ խորվաթական զինված ուժերի ստեղծման հիմք է հանդիսացել[103]:

Հարկ է նշել, որ այս շրջանում տեղի են ունեցել ոչ միայն բախումներ, այլև հակասությունը խաղաղ եղանակով լուծելու փորձեր: Մասնավորապես, ապրիլի 9-ին բանակցություններ են սկսվել Արևելյան Սլավոնիայում վիճակը կայունացնելու ուղղությամբ: Սերբական պատվիրակությունը գլխավորել է Սերբական դեմոկրատական կուսակցության տեղի բաժանմունքի ղեկավար Գորան Հաջիչը, խորվաթական կողմը գլխավորել է Օսյեկի ոստիկանության ղեկավար Իոսիպ Ռեյխլ-Կիրը: Հանդիպմանը հաջողվել է պայմանավորվածություն ձեռք բերել ապրիլի 14-ին սերբերի պատրաստած բարիկադները քանդելու առումով, իսկ ոստիկանությունը երաշխավորել է սերբերի անվտանգությունը: Չնայած Բորովո Սելոյում մայիսի 1-2-ին տեղի ունեցած իրադարձություններին, Օսյեկի գործադիր խորհրդի նախագահ Գորան Զոբունջիան, Սկուպշինայի պատգամավոր Միլան Կնեժևիչը, Տենի քաղաքապետ Միրկո Տուրբիչը ուղևորվել են Տեն՝ բանակցությունները շարունակելու: Ճանապարհին նրանց կանգնեցրել է ոստիկանական խումբը՝ Ավստրալիայից խորվաթ ներգաղթյալ Անտուն Գուդելի գլխավորությամբ[120]: Ոստիկանները կրակ են բացել պատվիրակության անդամների ուղղությամբ, կենդանի է մնացել միայն Տուրբիչը, որը ստացել է ծանր վիրավորում: Մեկ այլ տարբերակի համաձայն՝ դա կատարվել է Բրանիմիր Գլավաշի ցուցումով, որը 2009 թվականին մեղադրվել է ռազմական հանցագործություններ կատարած լինելու համար[120][121]: Դրանից հետո լարվածությունն ուժեղացել է, հակամարտող կողմերի միջև բանակցությունները՝ ընդհատվել:

Անկախության հռչակումԽմբագրել

1991 թվականի մայիսի 19-ին Խորվաթիայում կայացել է Անկախության հանրաքվե, որում դրվել է երկրի կարգավիճակի հարցը: Տեղի սերբերը բոյկոտել են ընտրությունը: Քվեարկության արդյունքներով քվեարկողների գրեթե 94 %-ը կողմ է քվեարկել Հարավսլավիայի կազմից երկրի դուրս գալուն և խորվաթական անկախ պետություն ստեղծելուն[122][123][124]: Դրանից հետո խորվաթական իշխանությունները 1991 թվականի հունիսի 25-ին ընդունել են անկախության մասին հռչակագիրը[125]: Եվրոպական հանձնաժողովը Խորվաթիային կոչ է արել նրա գործարկումը դադարեցնել երեք ամսով[126]: Խորվաթական իշխանություններն ընդունել են այդ առաջարկը, սակայն դա չի նպաստել լարվածության թուլացմանը[127]:

1991 թվականի հունիս-հուլիս ամիսներին Հարավսլավիայի ժողովրդական բանակը (ՀԺԲ) ներգրավված է եղել Սլովենիայի դեմ Տասնօրյա պատերազմում, որը ձախողվել է ՀԺԲ-ի համար: Սլովենացիների դեմ ռազմական գործողությունը կարճատև բնույթ է կրել, քանի որ Սլովենիայի բնակչությունը էթնիկ միատարր է եղել[128]: Սլովենիայի դեմ պատերազմի ժամանակ ՀԺԲ-ի սլովենացի ու խորվաթ շատ զինվորականներ հրաժարվել են կռվելուց և լքել են հարավսլավական բանակի շարքերը[129]:

Հակամարտության էսկալացիաԽմբագրել

 
Արևելյան Սլավոնիայում ռազմական գործողությունների քարտեզ

Սլովենիան Հարավսլավիայի կազմում պահելու անհաջող փորձից հետո հարավսլավական ղեկավարությունը ՀԺԲ-ն ներքաշել է անկախություն հռչակած Խորվաթիայի դեմ ռազմական գործողությունների մեջ: 1991 թվականի հունիսին Սերբական տարածքային պաշտպանության ուժերը սկսել են հարձակումը Դալմաթիայի ափամերձ հատվածներից «Ափ-91» (սերբախորվաթ․՝ Operacija Obala-91) գործողության շրջանակներում[130]: Օգոստոսի սկզբին Բանովինա շրջանի մեծ մասը հայտնվել է սերբական ուժերի ձեռքում[131]: Դրանից հետո շատ խորվաթներ, ինչպես նաև մակեդոնացիներ, ալբանացիներ ու բոսնիացիներ սկսել են խուսափել դաշնության բանակ զորակոչից և լքել են ՀԺԲ-ի շարքերը: Դա հանգեցրել է այն բանին, որ ՀԺԲ-ի կազմն աստիճանաբար դառնում էր սերբա-չեռնոգորական[132]:

Խորվաթիայի անկախության հռչակումից մեկ ամիս անց երկրի տարածքի մոտ 30 %-ը գտմվում էր ՀԺԲ-ի և Կրաինայի սերբերի հսկողության տակ: Սերբական զորաջոկատները տանկերի, հրետանու և այլ զինատեսակների ճնշող առավելություն ունեին, ինչը թույլ էր տալիս նրանց երկարատև կրակի տակ պահել հակառակորդի ուժերը՝ հաշվի չառնելով անգամ խաղաղ բնակչությանը հասցված վնասները: Ռազմական գործողությունների ընթացքում ՀԺԲ-ի կոմից հրետակոծվել են Դուբրովնիկը, Գոսպիչը, Շիբենիկը, Զադարը, Կարլովացը, Սիսակը, Սլավոնական բրոդը, Օսյեկը, Վինկովցին ու Վուկովարը[133][134][135][136]: Չնայած այն բանին, որ ՄԱԿ-ը հակամարտող կողմերին զենքի մատակարարման էմբարգո է դրել, ՀԺԲ-ն բավականաչափ զենք ու զինամթերք է ունեցել խոշորամասշտաբ ռազմական գործողություններ վարելու համար: Էմբարգոն խիստ ազդել է խորվաթական կողմի մարտունակության վրա, և խորվաթական հրամանատարությունը ստիպված գաղտնի զենք է գնել, որ մաքսանենգ ճանապարհով մտնում էր Խորվաթիա[137]: Խորվաթիայի ղեկավարությունը նաև թույլ էր տվել խորվաթական սփյուռքի արմատական ներկայացուցիչների մուտքը երկիր, այդ թվում նաև այն գործիչների, որոնք կողմ էին Երկրորդ աշխարհամարտի ուստաշների գաղափարախոսությանը[138]:

 
Վուկովարի ջրմուղ աշտարակը՝ պատերազմի սկզբի խորհրդանիշը
 
Սերբական պահակախումբ Արևելյան Սլավենիայում

1991 թվականի օգոստոսին, ի պատասխան Վուկովարում հարավսլավական կայազորի շրջաձակմանը, ՀԺԲ-ի ստորաբաժանումները լրացուցիչ ուժեր են բևեռել Արևելյան Սլավոնիայի ուղղությամբ և սկսել քաղաքի գրոհը[139]: Վուկովարի հետ միաժամանակ մարտեր են ընթացել Վինկովցիի արևելյան հատվածում[140][141][142]: Սեպտեմբերին ՀԺԲ-ի ստորաբաժանումները ամբողջությամբ շրջափակել են Վուկովարը: Խորվաթական կայազորը (204-րդ բրիգադը և տեղի խորվաթ աշխարհազորը) պաշտպանել է քաղաքը՝ փողոցային ծանր մարտեր մղելով ՀԺԲ-ի բարձրակարգ տանկերի ու մեխանիզացված բրիգադների, ինչպես նաև սերբ կամավորականների ոչ կանոնավոր խմբավորումների դեմ[143][144]: Վուկովարի համար մարտերի ընթացքում բնակիչների զգալի մասը լքել է քաղաքը, իսկ հարավսլավական ուժերի կողմից քաղաքը գրավելուց հետո մոտ 22.000 բնակիչ վտարվել է քաղաքից[145]: Վուկովարի համար մարտերի ողջ ընթացքում մահացել է ավելի քան 3.000 մարդ՝ ինչպես քաղաքացիական, այնպես է զինվորական[18][146][147][148]:

 
Վնասված շինություններ Դուբրովնիկում

Սեպտեմբերի առաջին կեսին խորվաթական զինված միավորումները Տուջմանի հրամանով զանգվածաբար հարձակվել են զորանոցների, պահեստների և ՀԺԲ-ի այլ օբյեկտների վրա այն տարածքներում, որտեղ խորվաթները մեծամասնություն են կազմել: Հարավսլավական քիչ կայազորերի է հաջողվել դիմագրավել նրանց. մեծ մասը բռնագրավվել է կամ էվակուացվել Հարավսլավիայի կազմում գտնվող այլ հանրապետություններ: Խորվաթական պատմագրության մեջ այդ իրադարձությունները ստացել են «Մարտեր զորանոցների համար» անվանումը: Այս ընթացքում գրանցվել են ռազմական հանցագործություններ՝ ընդդեմ գերի զինվորների և ՀԺԲ-ի սպաների[149][150]: ՀԺԲ-ի ռազմական օբյեկտների հարձակումների ընթացքում զոհեր են գրանցվել ինչպես խաղաղ բնակչության, այնպես էլ խորվաթ ստորաբաժանումների մարտիկների ու հարավսլավացի զինծառայողների շրջանում: Այսպես, Վարաժդինում զորանոցի գրավման ժամանակ սպանվել են 3 խաղաղ բնակիչ, ՀԺԲ-ի երկու զինվոր, խորվաթ 1 զինվոր[151]:

 
Լովասի սպանդի զոհերի լուսանկար

Հոկտեմբերի 3-ին հարավսլավական օդուժը սկսել է Խորվաթիայի հիմնական նավահանգիստների շրջափակումը, Խորվաթիայի տարածքում մարտեր են ընթացել ՀԺԲ-ի զորանոցների ու պահեստների համար, ավարտին է հասցվել «Ափ-91» գործողությունը: Գործողության ընթացքում սերբական ուժերին չի հաջողվել Խորվաթիան ամբողջությամբ կտրել Դալմաթիայի ափերից[152]:

Հոկտեմբերի 5-ին նախագահ Տուջմանը ելույթ է ունեցել, որով խորվաթներին կոչ է արել մոբիլիզացվել «մեծսերբական իմպերիալիզմից» պաշտպանվելու նպատակով: Հոկտեմբերի 7-ին Հարավսլավիայի ռազմաօդային ուժերը սկսել են գնդակոծել Զագրեբի կառավարական շենքերը[153]: Հաջորդ օրը Խորվաթիայի խորհրդարանը չեղարկել է Անկախության հռչակագրի մորատորիումը (վճարման դադարեցում) և խզել է կապերը Հարավսլավիայի հետ: Զագրեբի գնդակոծությունը և հոկտեմբերին սկսված Դուբրովնիկի պաշարումը հանգեցրեց այն բանին, որ Եվրոպական հանձնաժողովը սանկցիաներ կիրառեց Հարավսլավիայի նկատմամբ[154]: Արտասահմանյան ԶԼՄ-ները խստորեն դատապարտել են հարավսլավական ուժերի կողմից Դուբրովնիկի շրջափակումն ու Հին քաղաքի հրակոծությունը[155], որն ընդգրկված ՅՈւՆԵՍԿՕՀամաշխարհային ժառանգության ցանկում: Ամեն դեպքում, հրետանու գնդակոծությունից տուժել է քաղաքի պատմական հատվածի շինությունների 56 %-ը[156]:

Կռվի թեժացումԽմբագրել

ՀԺԲ-ի 5-րդ կորպուսը ամրացել էին Սավայում և նախապատրաստվում էին հարձակվելու Պակրացի, ապա ավելի հյուսիս՝ Արևմտյան Սլավոնիայի վրա[157]: Սրան ի պատասխան՝ խորվաթական զորքերը խոշոր հակահարձակում են կազմակերպել: Հոկտեմբերի 31-ից նոյեմբերի 4-ը տեղի ունեցած «Զառիվայր-10» (խորվ.՝ Operacija «Otkos 10») գործողության շրջանակներում խորվաթական բանակին հաջողվել է հետ գրավել 270 կմ² մակերեսով տարածք Բիլո Գորա և Պապուկ լեռների միջև ընկած հատվածում[158]: Նոյեմբերին Վուկովարի պաշտպանները օրհասական վիճակում են հայտնվել[159]. 1991 թվականի նոյեմբերի 18-ին՝ երեքամսյան պաշարումից հետո, քաղաքը գրավել են հարավսլավական ուժերը, ինչից հետո կազմակերպել են Վուկովարի սպանդը. զանգվածաբար սպանվել են խորվաթ ռազմագերիները[160]: Քաղաքի փրկված պաշտպանները տարվել են ռազմագերիների համար նախատեսված ճամբարներ[161]: Վուկովարի համար մարտերում ավերվել է ավելի քան 15.000 շինություն: 87-օրյա պաշտպանության ընթացքում քաղաքի վրա է թափվել 8.000-9.000 արկ[162][163][164]: Քաղաքի երկարատև պաշարումը իր վրա է սևեռել միջազգային ԶԼՄ-ների ուշադրությունը:

Միևնույն ժամանակ ռազմական հանցագործություններ են գրանցվել. զանգվածային սպանություններ են եղել Էրդուտում, Գոսպիչում, Լովասում, Շկաբրնիեում և Օսյեկում[165][166][167]: Խորվաթական ռազմական ուժերի նախարարությունը սերբերի համար հատուկ մահվան ճամբար է ստեղծել Պակրաչկա Պոլյանայում: Շարունակվել է պայքարը Դալմաթիայի ափերին, որտեղ նոյեմբերի 16-ին խորվաթական ափային հրետանին վնասել է հարավսլավական ծովուժի պահակային «Mukos» PČ 176 նավակը, որը գրավել են խորվաթները և վերանվանել PB 62 «Šolta»[168]: Այս մարտից հետո հարավսլավական ծովուժը շարունակել է գործել Ադրիատիկ ծովի հարավային մասում[169][170]:

 
Խորվաթ փախստականներ, 1991 թվականի հոկտեմբեր

Դեկտեմբերին խորվաթական բանակը կազմակերպել է ևս մեկ խոշոր գործողություն՝ «Օրկան-91» (խորվ.՝ Operacija Orkan '91), որն ուղեկցվել է զանգվածային զտումներով և Սլավոնիայի սերբ բնակչության սպանությամբ[171]: Խորվաթական բանակը սերբերի էթնիկ զտում է իրականացրել Արևմտյան Սլավոնիայի 10 քաղաքում և 183 գյուղում. այդտեղից փախել են 50.000-70.000 սերբեր[172]: Այս գործողության շրջանակներում խորվաթներին հաջողվել է հետ գրավել 1.440 կմ² մակերեսով տարածք[158]: Գործողության ավարտը նշանավորել է պատերազմի առաջին փուլի ավարտը, քանի որ 1992 թվականի հունվարին օտար դիվանագետների միջնորդությամբ համաձայնագիր է ստորագրվել կրակի դադարեցման մասին: Վեցամսյա ռազմական գործողությունների արդյունքում մահացել է 10.000 մարդ, հազարավոր մարդիկ դարձել են փախստականներ, ավերվել են բազմաթիվ քաղաքներ ու գյուղեր[173]:

Դեկտեմբերի 19-ին Խորվաթիայի անկախությունն առաջին անգամ ճանաչել է Իսլանդիան, հետագայում՝ Գերմանիան[34]: Նույն շրջանում Սլավոնիայի ու Կրաինայի սերբական ինքնավար մարզերը ձևավորել են Սերբական Կրաինայի հանրապետությունը՝ Կնին մայրաքաղաքով: Ինքնահռչակ հանրապետության ղեկավարությունը ցանկություն է հայտնել նորացված Հարավսլավիայի (Հարավսլավիայի դաշնային հանրապետություն, կազմում եղել են Սերբիան և Չեռնոգորիան) կազմ մտնելու մասին[174]:

1992: Կրակի դադարեցումԽմբագրել

 
Խորվաթ զինվորները տեղափոխում են Միլևացի գործողության արդյունքում ձեռք բերված սերբական զինամթերքը

1992 թվականի հունվարին հակամարտող կողմերի միջև կրակի դադարեցման մասին հերթական պայմանավորվածությունն է ձեռք բերվել (թվով 15-րդ)[175], որով ավարտվել են ռազմական հիմնական գործողությունները:

1992 թվականի հունվարի 15-ին Խորվաթիան պաշտոնապես ճանաչվել է Եվրոպական համագործակցության կողմից: 1992 թվականի սկզբին Հարավսլավիայի ժողովրդական բանակը (ՀԺԲ) իր զորքերը դուրս է բերել Խորվաթիայի տարածքից, սակայն նրա զբաղեցրած տարածքները մնացել են սերբական ուժերի հսկողության տակ, քանի որ ՀԺԲ-ի շատ ստորաբաժանումներ ձևավորվել էին տեղի սերբերից, որոնք այնուհետև վերակազմավորվել էին Սերբական Կրաինայի զինված ուժերում (սերբ.՝ Српска Војска Крајине): Սերբական ուժերի հսկողության տակ էր մնում 13.913 կմ² տարածք Կրաինայում և Սլավոնիայում[176]:

1992 թվականի փետրվարի 21-ին ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի 743 բանաձևով ստեղծվել են UNPROFOR (անգլ.՝ United Nations Protection Force) խաղաղարար ուժերը: Մարտին հաշտությունը պահպանելու և ռազմական ակտիվ գործողությունները կանխելու նպատակով Խորվաթիա են մտել ՄԱԿ-ի խաղաղարար ուժերը[35][36]: Սակայն Սերբական Կրաինայի հսկողության տակ եղած տարածքներից շարունակվել է ոչ սերբ բնակչության փախուստը, իսկ խորվաթական հսկողության տակ գտնվող տարածքներում՝ սերբերի զտումը: Շատ դեպքերում ՄԱԿ-ի խաղաղապահները չեն խանգարել, իսկ որոշ դեպքերում նույնիսկ նպաստել են խորվաթ ու սերբ բնակչության փախուստին[177], քանի որ հենց նրանց վրա էր դրված քաղաքացիական անձանց տեղափոխման պատասխանատվությունը հակամարտության գծից դուրս:

Սկզբնական շրջանում ՀԺԲ-ն և սերբական կազմավորումները գերել են մեծ թվով խորվաթ քաղաքացիների և նրանց տեղափոխել Սերբիայի, Չեռնոգորիայի և Սերբական Հանրապետության տարածքներում գտնվող ճամբարներ: Խորվաթական զորքերն իրենց հերթին ևս գերել էին մեծ թվով սերբերի, հատկապես զորանոցների գործողությունների ժամանակ: Գերիներին պահելու համար կողմերը ստեղծել էին հատուկ ճամբարներ, օրինակ՝ Սրեմսկա Միտրովիցայի ճամբարը խորվաթ գերյալների և «Լորա» ճամբարը Սպլիտի տարածքում սերբ գերյալների համար: Հաշտություն ձեռք բերելիս կողմերը նաև պայմանավորվել են ռազմագերիներին փոխանակելու հարցով, և արդեն 1992 թվականի վերջին նրանց մեծ մասը փոխանակվել էր[178]:

 
Այրված Т-55 տանկ Դրնիշի մոտակայքում

Ռազմական գործողությունները շարունակվել են 1992 թվականի ընթացքում ևս, սակայն ավելի փոքր մասշտաբներով և ընդհատումներով: Խորվաթական ուժերը մի քանի մանր գործողություններ են իրականացրել՝ նպատակ ունենալով մեղմացնելու Դուբրովնիկի պաշարումը, ինչպես նաև Գոսպիչի, Շիբենիկի և Զադարի դրությունը: Մայիսի 22-ին խորվաթները Զադարի մոտակայքում գտնվող Բիբինիե գյուղի մոտ իրականացրել են «Յագուար» (անգլ.՝ Operacija Jaguar) գործողությունը: Հունիսի 21-22-ին խորվաթական զորքերը Դրնիշի մոտ հարձակվել են սերբերի դիրքրերի վրա[179]: Հուլիսի 1-13-ը «Վագր» (խորվ.՝ Operacija Tigar) գործողության շրջանակներում խորվաթական բանակը հակահարձակում է գործել սերբական զորքերի վրա, որոնք պաշարել էին Դուբրովնիկը[180]: Սեպտեմբերի 20-25-ը մարտեր են ընթացել Կոնավլեի ու Վլաշտից լեռան համար, որից անընդհատ կրակի տակ էր հայտնվում Դուբրովնիկը: Այս մարտերի արդյունքում հարավսլավական բանակը հետ է քաշել իր ստորաբաժանումները այս շրջանից, և այնտեղ հաստատվել է խորվաթական վերահսկողություն[181]:

1992 թվականի գարնանը սկսվել է Բոսնիա և Հերցեգովինայի պատերազմը, և կանոնավոր խորվաթական բանակը և կամավորական ստորաբաժանումներն ակտիվորեն ներթափանցել են Բոսնիա: Խորվաթական ուժերը տեղակայվել են հիմնականում խորվաթ բնակչությամբ տարածքներում և մասնակցություն են ունեցել Բոսնիայի սերբերի և հարավսլավական բանակի դեմ պայքարին: Դրա առավել վառ օրինակ է Պոսավինայի մարտը Արևմտյան Բոսնիայում, ինչպես նաև Հերցեգովինայում: Խորվաթական գլխավոր շտաբը ակտիվորեն օգնել է բոսնիացի սերբերին ստեղծելու սեփական զինված խմբավորումները: Ռուս հետազոտող Իոնովի կարծիքով Բոսնիայի խորվաթների բանակի գլխավոր շտաբը ուղղակի վերածվել էր Խորվաթիայի բանակի գլխավոր շտաբի «մասնաճյուղի»[182]:

Անմասն չեն մնացել և Կրաինայի սերբերը: «Միջանցք» գործողության ժամանակ նրանք ձևավորել ու ռազմաճակատ են ողարկել Կրաինայի ոստիկանության հատուկ ջոկատ: Սերբական Կրաինայի կամավորները մարտերում հաճախ են մասնակցել Բոսնիայի սերբերի բանակի կողմից[182]:

1993։ Խորվաթական հարձակումներԽմբագրել

 
2005 թվականին վերականգնված հին Մասլենիցայի կամուրջ

Ռազմական գործողութունները վերսկսվել են 1993 թվականին։ Խորվաթական ղեկավարութունը որոշում է ընդունել Զադարի մոտակայքում գտնվող Մասլենիցա գյուղի ուղղությամբ հարձակվողական գործողություն կազմակերպել՝ նպատակ ունենալով տրված շրջանում բարելավելու ռազմավարական դրությունը։ 1991 թվականի սեպտեմբերի սկզբին՝ Խորվաթիայում առաջին կռիվների ժամանակ, ՀԺԲ-ի 9-րդ կորպուսը Ռատկո Մլադիչի ղեկավարությամբ տեղի սերբերից կազմված ջոկատների աջակցությամբ խորվաթական Նովիգրադ քաղաքի մոտ հարձակման են անցել: Տվյալ հատվածը ռազմավարական կարևոր նշանակություն ուներ, քանի որ այն խորապես մխրճվում էր նեղուցի մեջ, որն Ադրիատիկ ծովին կապվում էր մի փոքրի նեղուցով՝ Նովսկո նեղուցով։ Նեղուցի վրա կառուցված էր Մասլենիցայի կամուրջը, որը միանում է Ադրիատիկի մայրուղուն[183]։ Ոչնչացնելով այդ կամուրջը՝ սերբերը կտրել են հաղորդակցությունը խորվաթական Դալմաթիայով և Հյուսիսային Դալմաթիան՝ Հարավայինից։ Խորվաթների հսկողության տակ գտնվող միակ ճանապարտը մնացել էր Պաժի կամուրջը , որը Պագ կղզին կապում էր հյուսիսային Դալմաթիային։ Սերբերի այս հաջողությունները թույլ են տվել նաև հրետանային կրակ բացել Զադարի վրա։

Հունվարի 22-ին խորվաթական զորքերը սկսել են նահանջել ավիացիայի աջակցությամբ։ Մարտերի առաջին օրերին խորվաթական բանակը հսկողության տակ է վերցրել Նովկո նեղուցը և գրավել է Նովիգրադը։ Սերբական զորքերը դիմադրություն ցույց տալով նահանջել են մայրցամաքային հատվածի խորքերը։ Այն բանից հետո, երբ գործողության նպատակն իրականացել է, փետրվարի 1-ին խորվաթական ղեկավարությունը որոշում է ընդունել «Մասլենիցա» (խորվ.՝ Operacija «Maslenica») գործողությունն ավարտելու մասին։ Այս մարտերի ընթացքում կողմերը զգալի վնաս են կրել․ խորվաթները կորցրել են 127 մարդ, իսկ սերբերը՝ տարբեր գնահատականներով 348-490 մարդ[184][185]՝ ներառյալ կանայք ու երեխաներ[184]։

Դրանից հետո խորվաթական ղեկավարությունը ծրագրել է ևս մեկ հարձակվողական գործողություն՝ «Մեդակի գրպան» գործողությունը (խորվ.՝ Operacija «Medački džep»)։ Գործողության նպատակն է եղել չեզոքացնել Սերբական Կրաինա հանրապետությունը, որը սերբերը հռչակել էին Խորվաթիայում հարավից մինչև Գոսպիչ ընկած տարածքում[186]։ Սեպտեմբերի 9-17-ը գործողության շրջանակներում ընթացել են թեժ մարտեր, որից հետո սերբական Գոսպիչը կրակի տակ պահող սերբական ուժերի դիրքերը վնասազերծվել են։ Գործողության ընթացքում խորվաթական բանակը վերահսկողության տակ է վերցրել սերբական Դիվոսելո, Չիտլուկ, Պոչիտել գյուղերը[187]։ Սպանվել է 88 սերբ, այդ թվում՝ 36 քաղաքացիական անձ։ ԱՄՆ-ի պետքարտուղարության տվյալներով սպանվել է 68 մարդ՝ ներառյալ քաղաքացիական անձինք[188][189]։ 2001-2003 թվականներին նախկին Հարավսլավիայի հարցերով միջազգային դատարանը մեղադրանք է առաջ քաշել գործողության ղեկավարների՝ գեներալներ Յանկո Բոբետկոյի[190], Ռահիմ Ադեմիի[191] և Միրկո Նորացի դեմ[192]։ Նրանք մեղադրվել են այն բանի համար, որ թույլ են տվել բանակի՝ իրենց ենթակա զինվորների ու սպաների անկարգություններ խաղաղ սերբ բնակչության հանդեպ (այսպես կոչված՝ թիմային պատասխանատվություն)[193]։

Սերբական Կրաինա հանրապետության բնակչություն (1991—1993)
Ազգություն Ընդամենը
(1991)[194]
Տոկոս
(1991)
Ընդամենը
(1993)[195]
Տոկոս
(1993)
Սերբեր 245 800 52,3 % 398 900 92 %
Խորվաթներ 168 026 35,8 % 30 300 7 %
Այլք 55 895 11,9 % 4 395 1 %
Ընդամենը 469 721 100 % 433 595 100 %

Միջազգային հանրության ճնշումով խորվաթական զորքերը դադարեցրել են իրենց գործողությունները և վերադարձել այն դիրքերը, որոնք զբաղեցրել էին մինչև սեպտեմբերի 9-ը։ «Մեդակի գրպանի» տարածքը զբաղեցրել են ՄԱԿ-ի խաղաղապահ ուժերը, որոնց կազմում էին կանադական «Արքայադուստր Պատրիցիա» թեթև հետևակային գունդը և ֆրանսիական մոտոհետևակային երկու վաշտ։ Մարտերի ավարտից հետո Կանադայի կառավարությունը հայտարարել է, որ գործողության ընթացքում խորվաթները փորձել են խոչընդոտել խաղաղապահների մուտքը և պարբերաբար կոնֆլիկտի մեջ են եղել կանադական խաղաղապահների հետ, ինչի արդյունքում վիրավորվել են կանադացի չորս խաղաղապահ և սպանվել խորվաթ 27 զինվոր[196][197]։

1993 թվականի հունիսին սերբերը փորձեր են կատարել Սերբիան և Սերբական Կրաինան միավորելու մեկ միասնական պետության մեջ[198]։ Սերբական Կրաինայի ներքին գործերի նախարար Միլան Մարտիչը հայտարարել է, որ Սերբական Կրաինայի և Սերբիայի Հանրապետության միավորումը առաջին քայլն է սերբական միասնական պետություն ստեղծելու[199]։ 1993 թվականի հոկտեմբերին այս մտադությանը հակադրվել է ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի 871-րդ բանաձևը, որը երաշխավորում էր Խորվաթիայի տարածքի ամբողջականությունը[200]։

1992 և 1993 թվականներին մոտ 225,000 խորվաթ փախստականներ Բոսնիայից ու Սերբիայից անցել են Խորվաթիայի տարածք։ Բացի այդ՝ Խորվաթիան ընդունել է մոտ 280,000 բոսնիացի փախստական[201]։ Այս շրջանում Խորվաթիան ակտիվորեն ամրացրել է իր կանոնավոր բանակը և մասնակցել հարևան Բոսնիայում քաղաքացիական պատերազմին։ Խորվաթական բանակը մասնակցել է Բոսնիական պատերազմին Հերցեգ-Բոսնիայի Խորվաթական հանրապետության կողմից, իսկ խորվաթ կամավորները կռվել են Բոսնիայի խորվաթների կազմած զորամիավորումներում[202]։

1994: Ժամանակավոր դադարԽմբագրել

 
Խփված Т-34 տանկ Կարլովացում

Խորվաթիայում պատերազմի հարաբերական դադարի ժամանակ թեժացել է խորվաթա-բոսնիական հակամարտությունը: 1992 թվականից Խորվաթիայի պաշտպանության խորհուրդը ռազմական գործողություններ է սկսել Բոսնիայի մուսուլմանների դեմ: 1994 թվականին Հերցեգ-Բոսնիայի կողմից հակամարտությանը մասնակցել է խորվաթական բանակի 3.000-5.000 զինվոր[203]: 1994 թվականի փետրվարին ԱՄՆ-ի ճնշումով սկսվել են բանակցությունները[204]: Փետրվարի 26-ին Վաշինգտոնում ԱՄՆ-ի պետքարտուղար Ուորեն Քրիստոֆերի միջնորդությամբ սկսվել են Խորվաթիայի, Հերցեգ-Բոսնիայի Խորվաթական Հանրապետության և Բոսնիա և Հերցեգովինայի ներկայացուցիչների միջև բանակցությունները: Մարտի 4-ի Ֆրանյո Տուջմանը հաստատել է համաձայնությունը, որով նախատեսվում էր Բոսնիա և Հերցեգովինայի Դաշնության և Բոսնիայի խորվաթների ու բոսնիացիների միության ստեղծումը[205][206]: Համաձայնագիրը նաև ենթադրում էր Խորվաթիայի ու Բոսնիա և Հերցեգովինայի ազատ համադաշնության ստեղծումը, ինչը թույլ է տվել Խորվաթիային իր զորքերը պաշտոնապես մտցնելու Բոսնիա և Հերցեգովինա և մասնակցելու պատերազմին[207][208]: Այսպիսով, հակամարտող կողմերի թիվը Բոսնիական պատերազմում երեքից կրճատվել է երկուսի[209]:

1994 թվականի վերջին խորվաթական բանակը մի քանի անգամ մասնակցել է Բոսնիայի ռազմական խոշոր գործողություններին: Նոյեմբերի մեկից երեքը խորվաթական զորքերը Կուպրեսի շրջանում մասնակցել են «Ցինցար» գործողությանը (խորվ.՝ Operacija «Cincar»)[210]: Նոյեմբերի 29-ին խորվաթական բանակի՝ Սպլիտի կորպուսի ստորաբաժանումերը գեներալ Անտե Գոտովինայի ղեկավարությամբ Խորվաթական պաշտպանության խորհրդի հետ՝ գեներալ Տիխոմիր Բլաշկիչի ղեկավարությամբ, Դինարայի և Լիվնոյի շրջանում սկսել են համատեղ հարձակումը Բոսնիայի սերբերի բանակի դիրքերի վրա «Ձմեռ-94» (անգլ.՝ Operacija «Zima '94») գործողության շրջանակներում[211]: Գործողության նպատակներից են եղել սերբական ուժերի դուրսքշումը Բիխաչի շրջանից և հող նախապատրաստելը Սերբական Կրաինայի հանրապետության մայրաքաղաք Կնինը հյուսիսից կտրելու համար: Դեկտեմբերի 24-ին խորվաթական զորքերը գրավել են մոտ 200 կմ² տարածություն և կատարել են դրված խնդիրները[212]: Նոյեմբերի 21-ին ՆԱՏՕ-ի ավիացիան հարձակվել է Ուդբինայի օդանավակայանի վրա, որը գտնվում էր Կրաինայի սերբերի հսկողության ներքո: Նոյեմբերի 23-ին Հյուսիսատլանտյան դաշինքի ավիացիան շարունակել է հարվածներ հասցնել և կրակի տակ է պահել սերբական Կրաինայի բանակի հակաօդային պաշտպանության օբյեկտը[213]:

 
Խորվաթական ավերված տուն
 
Սերբական ավերված տուն

1994 թվականի վերջին ՄԱԿ-ի միջնորդությամբ սկսվել են բանակցությունները Սերբական Կրաինայի ու Խորվաթիայի կառավարության միջև: Դեկտեմբերի Կնինը և Զագրեբը տնտեսական համաձայնագիր են կնքել այն մասին, որ սերբերը Արևմտյան Սլավոնիայում բացելու են «Եղբայրություն և միություն» (ներկայումս` A-3) մայրուղին ազատ տեղաշարժի, էներգահամակարգի և նավթատարի համար: Սակայն Սերբական Կրաինայի կարգավիճակի մասին կողմերը չեն կարողացել պայմանավորվածություն ձեռք բերել: Շուտով բանակցությունների անհաջող ընթացքի պատճառով մայրուղին կրկին փակվել է, իսկ կողմերի միջև ավելացել է լարվածությունը[214]: Խորվաթիայի նախագահ Տուջմանը հայտարարել է, որ Խորվաթիան չի երկարաձգի ՄԱԿ-ի խաղաղապահ ուժերի մանդատը, իսկ դրան ի պատասխան՝ Կրաինայի խորհրդարանը դադարեցրել է բոլոր հարաբերությունները խորվաթական կողմի հետ: Այսպիսով, Խորվաթիայի և Սերբական Կրաինայի միջև բանակցական գործընթացը մտել է փակուղի:

Խորվաթական ղեկավարությունը, օգտվելով հաշտությունից, ակտիվորեն ամրացրել ու վերակազմավորել է բանակը: 1994 թվականից խորվաթ սպաները վերապատրաստվել են Military Professional Resources (MPS) ընկերության մասնագետների մոտ[215][216]: Ցամաքային զորքերում ստեղծվել են էլիտար գվարդիական ջոկատներ, որոնք վերապատրաստվել են ՆԱՏՕ-ական ստանդարտներով: Որոշ տեղեկություններով նրանց վերապատրաստել են նաև MPS-ի մասնագետները[217]: «Ձմեռ-94» գործողության ընթացքում գվարդիական ջոկատները ցույց են տվել մարտական որակներ, որոնք ակնհայտորեն գերազանցում էին ՍԺԲ-ի և Սերբական Կրաինայի բանակի մակարդակները[212]:

1995: Պատերազմի ավարտԽմբագրել

1995 թվականի սկզբին Խորվաթիայում իրավիճակը դարձյալ լարվել է: Խորվաթական ղեկավարությունը ճնշում է գործադրել Սերբական Կրաինայի վրա: 1995 թվականի հունվարի 12-ին Ֆրանյո Տուջմանը ՄԱԿ-ի գլխավոր քարտուղար Բուտրոս Բուտրոս-Ղալիին հայտնել է այն մասին, որ մարտի 31-ին Խորվաթիան ծրագրում է չեղարկել համաձայնությունը, որը վերաբերում է Խորվաթիայի տարածքում ՄԱԿ-ի խաղաղապահ զորքերի առկայությանը: Այս քայլը բացատրվել է նրանով, որ չնայած Խորվաթիայի տարածքային ամբողջացմանը՝ Սերբիան աջակցում է Խորվաթիայում սերբական ուժերին, և տվյալ տարածքները, ըստ նախագահ Տուջմանի, ինտեգրվում են Հարավսլավիայի միութենական հանրապետությանը: Տվյալ հարցով հարցում է ուղարկվել ՄԱԿ[218]: Այս հարցի շուրջ ՄԱԿ-ն ընդունել է A/RES/49/43 բանաձևը, որում ասվում է.

  ՄԱԿ-ը կոչ է անում բոլոր կողմերին, մասնավորապես Հարավսլավիայի միութենական հանրապետությանը (Սերբիա և Չեռնոգորիա) ամբողջությամբ պահպանել ՄԱԿ-ի բոլոր բանաձևերը, որոնք վերաբերում են Խորվաթիայի իրադրությանը, և խստորեն հարգել նրա տարածքային ամբողջականությունը: Այս կապակցությամբ գալիս ենք այն եզրակացության, որ գործունեությունը, որն ուղղված է Խորվաթիայի օկուպացված տարածքում ինտեգրմանը վարչական, ռազմական, կրթության համակարգերին, տրանսպորտին ու կապին Հարավսլավիայի միութենական հանրապետության կողմից, իրավական ոչ մի հիմք չունի և անհապաղ պետք է դադարեցվի[219]:  


1995 թվականի հունվարի վերջին համաշխարհային հանրությունը և ՄԱԿ-ը մշակել են «Z-4» («Zagreb-4») խաղաղ կարգավորման ծրագիրը, որը նախատեսում է Սերբական Կրաինայի ինտեգրումը Խորվաթիային և սերբերին մշակութային ինքնավարություն հատկացնելը[220]: Սակայն Կրաինայի սերբերի ղեկավարությունը հրաժարվել է այս ծրագիրը քննարկելուց այնքան ժամանակ, քանի դեռ խորվաթական կողմը խոչընդոտում է խաղաղապահ ուժերի մանդատի երկարաձգումը[221]: Մարտի 12-ին Զագրեբը համաձայնել է երկարացնել ՄԱԿ-ի խաղաղապահ ուժերի մանդատը Խորվաթիայում այն պայմանով, որ պետք է անվանափոխվի դրա բնույթը՝ «ՄԱԿ-ի գործողություն Խորվաթիայում վստահությունը վերականգնելու հարցով» (անգլ.՝ «United Nations Confidence Restoration Operation in Croatia (UNCRO)»)[222]:

 
Հրաման սերբ բնակչությանն էվակուացնելու մասին

Կոնֆլիկտը նորից բորբոքվել է 1995 թվականի մայիսին այն բանից հետո, երբ Կնինը կորցրել է Բելգրադի աջակցությունը հիմնականում միջազգային հանրության ճնշման պատճառով: Մայիսի 1-ին խորվաթական բանակը մտել է սերբերի վերահսկողության տակ գտնվող տարածք: «Կայծակ» գործողության (խորվ.՝ Operacija «Bljesak») ժամանակ Արևմտյան Սլավոնիայի ողջ տարածքն անցել է Խորվաթիայի հսկողության տակ[38]: Սերբական կողմը կորցրել է 283 մարդ (սպանված ու անհայտ կորած), այդ թվում՝ 57 կին, 9 երեխա, ինչպես նաև 1.500 զինվոր ու սպա է գերվել[223]: Խորվաթական բանակը կորցրել է 60 մարդ[224]: Ի պատասխան այս գործողության՝ Կրաինայի սերբերը կրակի տակ են վերցրել Զագրեբը, որի արդյունքում մահացել է 7 և վիրավորվել 175 խաղաղ բնակիչ[225][226]: Այս ժամանակ հարավսլավական բանակը սկսել է զորքն ու տանկերը մոտեցնել խորվաթական սահմանին՝ նպատակ ունենալով կանխելու խորվաթների առաջխաղացումը Արևելյան Սլավոնիայում[227]:

Հետագա ամիսներին համաշխարհային հանրությունը փորձել է հաշտեցնել հակամարտող կողմերին՝ հարևան Բոսնիայում ստեղծելով «անվտանգության գոտի»: Այս ժամանակ Խորվաթիայի ղեկավարությունը հասկացրել է, որ թույլ չի տա «Բիխաչի անկլավ» և ամեն դեպքում կաջակցի Բոսնիայի զորքերին[8]: Դրանից հետո կայացել է Բոսնիա և Հերցեգովինայի ու Խորվաթիայի ղեկավարների հանդիպումը, և հուլիսի 22-ին Սպլիտում ստորագրվել է խորվաթական ու բոսնիական համատեղ գործողությունների ու փոխօգնության համաձայնագիր[228]: Հուլիսի 25-ին խորվաթական բանակը և Խորվաթիայի պաշտպանության խորհուրդը Դինարա լեռան կողմից հարձակվել են սերբական զորքերի վրա՝ գրավելով Բոսանսկո Գրախովոն: «Ամառ-95» գործողության (խորվ.՝ Operacija «Ljeto '95») ընթացքում,. որն ավարտվել է հուլիսի 30-ին, խորվաթներին հաջողվել է վերջնականապես կտրել Կնինի և Բանյա Լուկայի կապը[229]:

Օգոստոսի 4-ին խորվաթական բանակը սկսել է «Փոթորիկ» գործողությունը (խորվ.՝ Operacija «Oluja»), որի նպատակն է եղել վերահսկողություն սահմանել Կրաինայի սերբերի հսկողության տակ եղած տարածքների վրա։ Երկրորդ աշխարհամարտից հետո ցամաքային այս խոշորագույն գործողության ընթացքում խորվաթական բանակը գործի է դրել 100,000-ոց բանակ[230][231]։ Հարձակումն ավարտվել է օգոստոսի 9-ին և լիարժեքորեն հասել է իր առջև դրված նպատակին։ Գործողության ընթացքում սերբ խաղաղ շատ բնակիչներ փախել են խորվաթական ուժերի գրաված տարածքներից։ Սակայն խորվաթական կողմը հայտարարել է, որ դա չի եղել խորվաթական բանակի գործողությունների արդյունքում, այլ կատարվել է Սերբական Կրաինայի քաղաքացիների պաշտպանության շտաբի հրամանով (Կովաչևիչ[232], Սեկուլիչ[233], Վրցել[234])՝ քաղաքացիական բնակչության էվակուացիայի մասին[235][236][237]։ «Միջազգային համաներում» միջազգային ոչ կառավարական կազմակերպության տվյալներով խորվաթական բանակի հարձակման արդյունքում մոտ 200,000 սերբ դարձել է փախստական կամ ստիպված է եղել լքել տունը[19]։ Նախկին Հարավսլավիայի գործով միջազգային դատարանն ապացուցել է, որ միայն 20,000 սերբ է ենթարկվել բռնի տեղահանման[30]։ Սերբական Կրաինան չեզոքացնելուց հետո 1991 թվականին այստեղից փախածներին թույլատրվել է վերադառնալ իրենց տները։ Միայն 1996 թվականին մոտ 85,000 խորվաթներ վերադարձել են Կրաինա և Արևմտյան Սլավոնիա[238]։ «Փոթորիկ» գործողության արդյունքում խորվաթական զորքերը կորցրել են 174-196 զինվոր, 1430 զինվոր վիրավորվել է[239]։ Սերբական կողմը կորցրել է 500-742 զինծառայող, վիրավորվել է մոտ 2,500 զինվոր և գերվել մոտ 5,000-ը[239][240]։ 324[241]-677[242] քաղաքացիական անձ զոհվել է ռազական գործողությունների արդյունքում։ Սերբական ոչ կառավարական «Վերիտաս» կազմակերպության տվյալներով «Փոթորիկ» գործողության արդյունքում սպանվել կամ անհետ կորել է 1,042 սերբ քաղաքացիական անձ[240]։

«Փոթորիկ» գործողությունից հետո Արևելյան Սլավոնիայում ռազմական գործողություններ սկսվելու վտանգ է առաջացել։ Այն ավելի ռեալ է դարձել, երբ Խորվաթիայի նախագահ Տուջմանը հայտարարել է հակամարտության հնարավոր շարունակության մասին[243], և հոկտեմբերին խորվաթական ուժերը տեղաշարժվել են[244]։ Տուջմանը նշել է, որ խորվաթական բանակն իրավունք ունի գործողություններ սկսելու Արևելյան Սլավոնիայում, եթե մինչև ամսվա վերջ համաձայնագիր չկնքվի[245]։ Նոյեմբերի 12-ին Էրդուտում կնքվել է համաձայնագիր Խորվաթիայի ներկայացուցիչ Հրվոե Շարինիչի, Սերբական Կրաինայի ներկայացուցիչ Միլան Միլանովիչի[39][246] և Հարավսլավիայի ներկայացուցիչ Միլան Միլուտինովիչի միջև, որը մանրամասն ցուցումներ էր ստացել Սլոբոդան Միլոշևիչից[247][248]։ Համաձայնագիրը ենթադրում էր Խորվաթիայի ինտեգրումը Արևելյան Սլավոնիայում սերբական հսկողության տակ մնացած տարածքների վրա մոտակա երկու տարիների ընթացքում։ Համաձայնագրով նախատեսվում էր UNCRO-ի ցրում և ՄԱԿ-ի նոր առաքելության հաստատում, որը կվերահսկեր համաձայնագրի պարտավորությունների կատարումը։ Դրանից հետո 1996 թվականի հունվարի 15-ին ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհուրդը նոր բանաձև է ընդունել, որով ստեղծվել է «ՄԱԿ-ի անցումային մարմին Արևելյան Սլավոնիայի, Բարանիայի ու Արևմտյան Սրեմի համար» (անգլ.՝ United Nations Transitional Authority for Eastern Slavonia, Baranja and Western Sirmium (UNTAES))[249]։ 1998 թվականի հունվարի 15-ին նշված տարածքներն ընդգրկվել են Խորվաթիայի կազմում[40]։

Պատերազմի տեսակ և անվանումԽմբագրել

 
Հուշարձան՝ նվիրված Դուբրովնիկի պաշտպաններին, 2009

Խորվաթիայում այս պատերազմն անվանում են «Հայրենական պատերազմ» (խորվ.՝ «Domovinski rat»)[250], արևմուտքում առավել հաճախ անվանում են «Խորվաթիայի անկախության պատերազմ» (անգլ.՝ Croatian War of Independence)[211][251][252][253]։ Անգլալեզու աղբյուրները աշխարհի տարբեր անկյուններում հակամարտության տարբեր ժամանակահատվածներում պատերազմը մատնանշող տարբեր անվանումներ են տվել։ Եզրաբանությունը փոխվել է ռազմա-քաղաքական հակամարտության փոփոխվելու հետ՝ «Խորվաթիայի պատերազմ»[159], «սերբ-խորվաթական պատերազմ»[254], «Հարավսլավիայում հակամարտություն»[127] և այլն։

Խորվաթիայում ամենից տարածում ունեցող անվանումը «Հայրենական պատերազմն» է[255], սակայն հանդիպում են այլ անվանումներ ևս, օրինակ՝ «Մեծսերբական ագրեսիա» (խորվ.՝ «Velikosrpska agresija»)[44]։ Այս անվանումը հաճախ է կիրառվում խորվաթական ԶԼՄ-ներում, այն կիրառվել է նաև անգլալեզու թարգմանություններում[256][257]։ Ռուսաստանում այս հակամարտությունը սովորաբար միավորում են Բոսնիական պատերազմին և կիրառում «հարավսլավական ճգնաժամ» անվանումը[258]։

Հակամարտության բնույթի մասին երկու կարծիք կա․ արդյոք այն եղել է քաղաքացիական պատերազմ, թե՞ միջազգային։ Սերբիայում իշխում է այն կարծիքը, որ այս պատերազմը քաղաքացիական բնույթ է կրել, քանի որ իրար դեմ են կռվել Խորվաթիայի սոցիալիստական հանրապետությունն ու Հարավսլավիայի սոցիալիստական ֆեդերատիվ հանրապետությունը, այնուհետև Խորվաթիան ու այնտեղ ապրող սերբերը[259]։ Խորվաթիայում և աշխարհի երկրների մեծամասնությունում գերիշխում է այն տեսակետը, որ հակամարտությունը միջազգային ռազմա-քաղաքական բնույթ է ունեցել, քանի որ Հարավսլավիայից մնացած հանրապետությունները՝ Սերբիան ու Չեռնոգորիան, պատերազմ են մղել Խորվաթիայի դեմ՝ ստանալով նաև Կրաինայի սերբերի աջակցությունը[260][261], չնայած Հարավսլավիայի միութենական հանրապետությունն ու Խորվաթիան երբեք չեն գտնվել պատերազմական դրության մեջ[262]։

Վերջնական արդյունք և հետևանքներԽմբագրել

Սերբերի դրությունը Խորվաթիայում և Սերբական Կրաինա հանրապետության ճակատագիրԽմբագրել

Պատերազմից հետո սերբերի և խորվաթների հարաբերություններում լարվածությունը սկսել է թուլանալ։ Դա հնարավոր է եղել փախստականների վերադառնալու ու նաև այն բանի շնորհիվ, որ Խորվաթիայում սերբերի կուսակցությունը՝ «Դեմոկրատական անկախ սերբական կուսակցությունը» տեղեր է ստացել Խորվաթիայի կառավարությունում[263]։ Սակայն չնայած դրան՝ ազգամիջյան հարաբերություններում մնում են որոշակի խնդիրներ։ Սերբերը Խորվաթիայում հաճախ ենթարկվում են սոցիալական խտրականության։ Չնայած Խորվաթիայում աշխատանք է տարվում սերբերի նկատմամբ խտրականությունը նվազեցնելուն, իրական դրությունը գրեթե մնում է նախկին մակարդակին։ Հիմնական խնդիր է համարվում սերբ փախստականների վերդարձի հարցը, որոնք երկիրը լքել են 1990-ական թվականներին[264]։

Սերբական Կրաինան չեզոքացնելուց հետո ստեղծվել է Սերբական Կրաինայի վտարանդի կառավարությունը։ Բելգրադում գտնվող կառավարության գործունեությունը վերսկսվել է 2005 թվականին։ Վեց նախարարներ ունեցող կառավարության վարչապետ է դարձել Միլորադ Բուխան։ Վտարանդի կառավարության անդամները հայտարարել են, որ իրենք մտադիր են «Z-4»-ի հիմքով ծրագիր ստեղծելուն և իրենց վերջնական նպատակն է սերբերի համար ձեռք բերել «ինքնավարությունից ավելի, բայց Խորվաթիայի անկախությունից պակաս կարգավիճակ»[265]։

Կորուստներ և փախստականներԽմբագրել

 
Վուկովարի պաշարման զոհերի գերեզմանոց

Աղբյուրների մեծ մասում նշվում է պատերազմի ընթացքում շուրջ 20,000 զոհի մասին[21][22][23]։ Անհետ կորածների հարցերով խորվաթական հանձնաժողովի նախագահ Իվան Գրույիչի խոսքերով Խորվաթիան կորցել է 12,000 մարդ (սպանված ու անհետ կորած), այդ թվում՝ 6,788 զինծառայող և 4,508 քաղաքացիական անձ[12]։ Խորվաթիայում 1996 թվականին հրապարակված պաշտոնական տվյալներով մահացել է 12,000 և վիրավորվել 35,000 մարդ[12]։ Իվո Գոլդշտայնը նշում է 13,583 սպանվածիի ու անհետ կորածի մասին[10]։ 2010 թվականի դրությամբ Խորվաթիայում 1997 մարդ համարվում է անհետ կորած[266]։ 2009 թվականին Խորվաթիայում հաշվառված է եղել պատերազմի մոտ 52,000 հաշմանդամ[267]։ Այս տվյալները ներառում են ոչ միայն մարդկանց, որոնք ֆիզիկապես են տուժել, այլև քրոնիկ հիվանդներին, ում առողջությունը զգալիորեն վատացել է պատերազմի ժամանակ, ինչպես նաև հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարում ունեցողներին[268]։

Պատերազմի արդյունքում փախստական կամ տեղափոխված են համարվել մոտ 500,000 մարդ[269]։ Մոտ 196,000[270]-247,000[20] մարդ՝ խորվաթ և այլ ազգությունների, ստիպված են եղել լքելու սերբական Կրաինայի հսկողության տակ գտնված տարածքները։ Եվրոպայի անվտանգության և համագործակցության կազմակերպության տվյալներով, որոնք հրապարակվել են 2006 թվականին, Կրաինայի 221,000 խորվաթ փախստականներից 218,000-ը պատերազմից հետո վերադարձել է հարազատ բնակավայր։ Խորվաթ փախստականների հիմնական հոսքերը գրանցվել են 1991 և 1992 թվականներին, երբ տեղի են ունեցել զինված առաջին բախումները[177][271]։ Շատ խորվաթներ Սերբիայից և Սերբական Կրաինայից փախել են Խորվաթիա, որտեղ 1991 թվականից նրանց խորվաթական քաղաքացիություն է տրվել[11][272][273]։

 
Խորվաթիայի ժողովրդագրական պատկերը պատերազմից առաջ և հետո

Սերբական ոչ կառավարական «Վերիտաս» ընկերությունը հրապարակել է տվյալներ, որոնց համաձայն սերբական կողմն ունեցել է 6,780 սպանված ու անհետ կորած, այդ թվում՝ 4,324 զինծառայող և 2,344 քաղաքացիական անձ։ Նրանց մեծ մասը սպանվել կամ անհետ կորել է ռազմական գործողությունների թեժ ժամանակ՝ 1991 (2,442 մարդ) և 1995 (2,344 մարդ) թվականներին։ Կորուստների մեծ մասը գրանցվել է Հյուսիսային Դալմաթիայում՝ 1632 մարդ[17]։ ՀԺԲ-ի ղեկավարությունը պաշտոնապես ընդունել է, որ Խորվաթիայի պատերազմի ժամանակ մարտերում մահացել է 1,279 զինծառայող, սակայն այդ տվյալները կարող են էականորեն նվազեցված լինել[274]։

 
«Ստաիչևո» նախկին ճամբարը, որ սերբական իշխանություններն օգտագործել են խորվաթ ռազմագերիներին պահելու համար

ՄԱԿ-ի՝ փախստականների հարցերով հանձնաժողովի տվյալներով 1993 թվականին միայն Զագրեբի հսկողության տակ գտնվող տարածքներից արտագաղթել է մոտ 251,000 մարդ[275]։ Նույն ժամանակ Հարավսլավիայի Կարմիր խաչը հայտարարել է 250,000 սերբ փախստականների մասին[276]։ 1994 թվականին Հարավսլավիայի միութենական հանրապետության տարածքում գտնվել է ավելի քան 180,000 փախստական և Խորվաթիայից տարաբնակեցված մարդ[277]։ 250,000 մարդ փախել է Սերբական Կրաիայից 1995 թվականի «Փոթորիկ» գործողությունից հետո[278]։ Արտասահմանյան աղբյուրների մեծ մասը նշում է հակամարտության ընթացքում մոտ 300,000 տարաբնակեցված անձի մասին։ Միջազգային ոչ կառավարական «Միջազգային համաներում» կազմակերպության տվյալներով 1991-1995 թվականներին մոտ 300,000 սերբ լքել է Խորվաթիայի տարածքը, որից 2005 թվականին արդեն վերադարձել էր 117,000-ը[19][279]։ Եվրոպայի անվտանգության և համագործակցության կազմակերպության տվյալներով պատերազմի ընթացքում մոտ 300,000 սերբ դուրս է եկել իր հիմնական բնակության վայրից, որից 120,000-ը 2006 թվականին պաշտոնապես գրանցվել է վերադարձած։ Ամեն դեպքում, կա կարծիք, որ այս թիվը ճշգրտորեն չի արտացոլում հայրենադարձների թիվը, քանի որ շատերը վերադարձել են Սերբիա, Չեռնոգորիա ու Բոսնիա և Հերցեգովինա Խորվաթիայում պաշտոնապես գրանցվելուց հետո։ Փախստականների հարցերով ՄԱԿ-ի Փախստականների հարցերով գերագույն հանձնակատարի գրասենյակը 2008 թվականին հրապարակել է, որ 125,000 սերբ գրանցվել է որպես Խորվաթիա վերադարձած, որից 55,000-ը մնացել է հիմնական բնակության[263]։

Վնաս և ավերածություններԽմբագրել

 
Վնասված շինություններ Օսյեկում

Պաշտոնական տվյալներով, որոնք հրապարակվել են 1996 թվականին, պատերազմի ժամանակ ոչնչացվել է մոտ 180,000 շինություն, երկրի տնտեսության 25 %-ը ավերվել է, իսկ նյութական վնասը հաշվվում է 27 միլիարդ դոլար[12]։ Ավերվել է բնակելի տների 15 %-ը, տուժել է մշակութային ժառանգության 2,423 օբյեկտ[280]։ 2004 թվականին նշվել են հետևյալ թվերը․ 37 միլիարդ դոլարի նյութական վնաս, պատերամի շրջանում երկրի ՀՆԱ-ի 21 % անկում[42]։ Պատերազմը հանգեցրել է տնտեսական լրացուցիչ ծանրաբեռնվածության և ռազմական ծախսերի ավելացման։ 1994 թվականին Խորվաթիայում գրեթե հաստատվել էր ռազմական տնտեսություն, քանի որ ռազմական կարիքներին հատկացվում էր պետական ծախսերի 60 %-ը[281]։

Հարավսլավական ու սերբական ծախսերը պատերազմի ընթացքում անհամաչափ են եղել։ Այսպես, 1992 թվականի դաշնային բյուջեի նախագծում Սերբիայի ռազմական ծասերին պետք է ուղղվեր միջոցների 81 %-ը[282]։ Այն բանից հետո, երբ Հարավսլավիայի բյուջե դադարել են մուտք գործել տնտեսապես առավել զարգացած հանրապետություններից՝ Սլովենիայից ու Խորվաթիայից, միջոցներ, հարավսլավական ղեկավարությունը ստիպված է եղել նոր փող տպել կառավարության գործունեությունը ֆինանսավորելու համար։ Դա հանգեցրել է անխուսափելի գերարժեզրկման։ 1993 թվականի հոկտեմբերից 1995 թվականի հունվար ընկած շրջանում Հարավսլավիայի միութենական հանրապետությունը գերարժեզրկում է ունեցել հինգ կվադրիլիոն տոկոսով[283][284]։

 
Խորվաթիայի ականապատ դաշտերի մակնշում

Խորվաթիայի շատ քաղաքներ զգալիորեն տուժել են հրետանու և օդուժի կրակոցներից, արկերից, ռումբերից։ Առավել մեծ ավերածությունների են ենթարկվել Վուկովարը[285], Սլավոնական բրոդ, Ժուպանյան[286][287], Վինկովցին, Օսյեկը, Նովա Գրադիշկան, Նովսկան, Դարուվարը, Պակրացը, Շիբենիկը, Սիսակը, Դուբրովնիկը, Զադարը, Գոսպիչը, Կարլովացը, Բիոգրադ նա Մորուն, Սլավոնական Շամացը, Օգուլինը, Դուգա Ռեսան, Օտոչացը, Իլոկը, Բելի Մանաստիրը, Լուչկոն, Զագրեբը և այլ բնակավայրեր[41][288][289][290][291][292]։ Վուկովարը գրեթե ամբողջությամբ ավերվել է, քանի որ կռվի ժամանակ քաղաքի վրա միլիոնից ավել զինամթերք է ծախսվել։ Չնայած նրան, որ խորվաթական քաղաքների մեծ մասը խուսափել է տանկերի և հակառակորդի հետևակի հարձակումից, դրանք զգալիորեն տուժել են հրետանային կրակոցներից։ Այսպես, Սլավոնական բրոդի և շրջակա գյուղերի վրա 1991-1992 թվականներին ավելի քան 11,600 հրանոթային արկ և մոտ 130 ավիացիոն ռումբ է նետվել։

Միևնույն ժամանակ Սերբական Կրաինայի քաղաքները մշտապես ենթարկվել են խորվաթական բանակի գնդակոծություններին[293][294]։ Այսպես, 1995 թվականի օգոստոսի 4-5 Կնինի վրա մոտ 5,000 արկ ու հրթիռ է նետվել։ Մշտական կրոկոցի տակ են եղել Գրաչացը, Օբրովացը, Բենկովացը, Դրնիշը, Կորենիցան, Տոպուսկոն, Վոյնիչը[293], Վրգինմոստը, Բոնկեվացը, Պետրինյան, Կոստայնիցան, Դվորը և այլ բնակավայրեր[30]։

Ռազմական գործողությունների ընթացքում տուժել են շատ հուշարձաններ,կրոնական կառույցներ։ Խորվաթիայի տարածքում ավերվել ու վնասվել են կաթոլիկ և ուղղափառ եկեղեցիներ։ Այսպես, հարձակման են ենթարկվել Սուրբ Նիկոլայի ուղղափառ եկեղեցին, Գորնոկարլովացի թեմի նստավայրը, Կրկայի ու Կրուպայի հին վանքերը[295], Սուրբ Լովրոյի կոթոլիկ եկեղեցին[296], սուրբ Ֆլորիանի մատուռը[297], Վոչինի Աստվածամոր եկեղեցին[298], Լովասի, Պետրինյայի և այլ բնակավայրերի կրոնական կառույցներ[299]։ 1990-1995 թվականներին սերբական կողմի տվյալներով Խորվաթիայում ավերվել է ուղղափառ 78 կառույց[295]։ 1995 թվականի հոկտեմբերին խորվաթական կողմը հայտարարել է, որ ռազմական գործողությունների արդյունքում խորվաթական ուժերի կողմից ավերվել է ուղղափառ հինգ եկեղեցի։ Իր հերթին հայտարարվել է, որ կաթոլիկ կառույցների 40 %-ը, որը գտնվել է սերբական ուժերի հսկողության տակ, վնասվել ու ավերվել է[300]։

Խորվաթիայի անկախության պատերազմի ժամանակ տեղադրվել է ավելի քան 2 միլիոն ական։ Դաշտերի մեծ մասն ականապատվել է ոչ գրագետ ձևով, առանց քարտեզագրման[301]։ Պատերազմից տասը տարի անց՝ 2005 թվականին, հայտնաբերվել է մոտ 250,000 ական, որոնք տեղադրված են եղել ճակատային գծով պետական սահմանի որոշ հատվածներում, հատկապես Բիխաչի և ՀԺԲ-ի հսկողության տակ գտնվող օբյեկտների տարածքներում[302]։ 2007 թվականին ականապատ տարածքների մակերեսը կազմել է մոտ 1,000 կմ²[303]։ Ռազմական գործողությունների ընթացքում 1900 մարդ վիրավորվել կամ զոհվել է ականների պայթյունից[304]։ 1998-2005 թվականներին Խորվաթիան մոտ 240,000 միլիոն եվրո է ծախսել հակաականային տարբեր միջոցառումների վրա[305]։ 2009 թվականին հստակ նշվել են մնացած ականային դաշտերը և շրջանները, որտեղ չպայթեցված զինամթերք է առկա։ Չնայած դրան՝ ականազերծման աշխատանքները դանդաղ են ընթանում․ տարբեր գնահատականներով մոտ 50 տարի է անհրաժեշտ, որպեսզի ականազերծվեն բոլոր դաշտերը[306]։

Ռազմական հանցագործություններ և նախկին Հարավսլավիայի հարցով միջազգային դատարանԽմբագրել

 
Վուկովարի ավերակներ

Նախկին Հարավսլավիայի հարցով միջազգային դատարանը (ՆՀՀՄԴ) ստեղծվել է ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի՝ 1993 թվականի մայիսի 25-ի 827 բանաձով։ Այս դատարանն օժտված է եղել դատական հետապնդում իրականացնելու այն անձանց հանդեպ, որոնք լրջորեն խախտել են միջազգային մարդասիրական իրավունքը, Ժնևի կոնվենցիան, պատերազմի օրենքներն ու սովորույթները, մարդկության դեմ հանցագործություն ու ցեղասպանություն են իրականացրել նախկին Հարավսլավիայի տարածքում 1991 թվականի հունվարի 1-ից[307]։ Մեղադրյալների ցուցակներում ընդգրկված են եղել շարքային զինվորներից մինչև վարչապետներ, նախագահներ։ Բարձրաստիճան մեղադրվողներից են եղել Սլոբոդան Միլոշևիչը, Միլան Բաբիչը, Ռատկո Մլադիչը, Անե Գոտովինան[308]։ Խորվաթիայի առաջին նախագահ Ֆրանյո Տուջմանը մահացել է 1999 թվականին՝ մինչ ծրագրված մեղադրանքի ներկայացումը[309]։ ՆՀՀՄԴ-ի նախկին աշխատակից Մարկո Ատիլայի խոսքերով քննչական խումբն աշխատել է ոչ միայն Հարավսլավիայի նախագահ Միլոշևիչի, այլև երկրի բարձրաստիճան այլ պաշտոնյաների՝ Վելկո Կադիևիչի, Բլագոե Աջիչի, Բորիսլավ Յովիչի, Բրանկո Կոստիչի, Մոմիր Բուլատովիչի հանցավոր գործունեությունը բացահայտելու ուղղությամբ։ Սակայն դատավոր Կառլա դել Պոնտեի միջամտությունից հետո այդ մեղադրանքները հանվել են և մեղադրական եզրակացությունը սահմանափակվել է միայն Միլոշևիչի մեղադրանքով, ինչի արդյունքում այս մարդկանցից շատերին այլևս մեղադրանք չի առաջադրվել[310]։

  1991-1995 թվականներին Միլան Մարտիչը զբաղեցրել է ներքին գործերի նախարարի, պաշտպանության նախարարի, ինքնահռչակ Սերբական Կրաինա ինքնավար մարզի նախագահի պաշտոնը, որը հետագայում վերանվանվել է Սերբական Կրաինա Հանրապետություն։ Նա Սլոբոդան Միլոշևիչի հետ մասնակցել է հանցավոր գործունեությանը, որի նպատակն է եղել միասնական սերբական պետության ստեղծումը համակարգային լայնատարած հանցագործությունների ճանապարհով՝ ընդդեմ ոչ սերբերի, որոնք բնակվել են Խորվաթիայում ու Բոսնիա և Հերցեգովինայում, որոնք պետք է դառնային այդ պետության մի մասը։  
 
ՆՀՀՄԴ-ի շենքը Հաագայում

Միլան Մարտիչը առավելագույն պատիժ է ստացել՝ 35 տարվա ազատազրկում[29][311], Միլան Բաբիչը ստացել է 13 տարվա ազատազրկում։ Նա զղջացել է պատերազմի ընթացքում իր ծավալած գործունեության համար՝ խնդրելով, որ «խորվաթ եղբայրները ներեն իրեն»[312]։ ՆՀՀՄԴ-ն ապացուցել է, որ խորվաթ քաղաքացիական անձանց զգալի մասը հիվանդանոցներում ու ապաստարաններում թիրախավորվել են սերբական ուժերի կողմից[313]։ 2007 թվականին մեղադրվել են Հարավսլավիայի ժողովրդական բանակի ևս երկու սպա Վուկովարում խորվաթների զանգվածային սպանություն իրականացնելու համար։ Վեսելին Շլիվանչանինը դատապարտվել է 10 տարվա ազատազրկման[314], իսկ Միլե Մրկշիչը՝ 20 տարվա[315]։ Դատավորները հայտարարել են, որ Վուկովարի գրավումից հետո հարավսլավական ուժերը մի քանի հարյուր խորվաթների հանձնել են գրոհին մասնակցած սերբական ուժերին։ Նրանցից առնվազն 264-ը, այդ թվում՝ վիրավորներ, կանայք, երեխաներ, ծերեր, սպանվել ու թաղվել են Վուկովարի շրջակայքի եղբայրական գերեզմանոցում[316]։ Վուկովարի քաղաքապետ Սլավկո Դոկմանովիչը բերվել է Հաագա դատական հարցաքննության համար, սակայն 1998 թվականին ինքնասպան է եղել մինչ դատավարության սկսվելը[317]։

 
Սլոբոդան Միլոշևիչը՝ պետության նախկին առաջին դեմքը, միջազգային դատարանի առաջ

ՀԺԲ-ի գեներալներ Պավլե Ստրուգարը և Միոդրագ Յոկիչը ՆՀՀՄԴ-ի կողմից դատապարտվել են 8 և 7 տարվա ազատազրկման Դուբրովնիկի պաշարման ժամանակ այն կրակի տակ վերցնելու համար[318]։ Հարավսլավական բանակի գլխավոր շտաբի ղեկավար Մոմչիլո Պերիշիչը դատապարտվել է 27 տարվա ազատազրկման Սերբական Կրաինայի և Սերբիայի Հանրապետության բանակներին օգնելու և ֆինանսավորելու որոշում կայացնելու համար, որոնք իրենց հերթին հանցագործություններ են կատարել Սարաևոյում, Զագրեբում և Սրեբրենիցեում[319]։ Սակայն 2013 թվականի փետրվարին ՆՀՀՄԴ-ի բողոքարկիչ պալատի կողմից նա լիովին արդարացվել է և ազատ արձակվել[320]։ Բացի հանցագործություններից, որոնք կատարվել են Վուկովարի գրավումից հետո, բազմաթիվ փաստաթղթավորված հանցագործություններ են հայտնաբերվել քաղաքացիական անձանց, ռազմագերիների դեմ, որոնք իրականացրել են սերբական ու հարավսլավական ուժերը Խորվաթիայում։ Նրանցից շատերը քննվել են ՆՀՀՄԴ-ի և ազգային դատական մարմինների կողմից։ Այդ հանցագործություններից են Դալի կոտորածը[321], Լովասի զանգվածային սպանությունը[165][322], Շիրոկո Կուլեի զանգվածային սպանությունը[323], Բաչինի կոտորածը[321], Սաբորսկոյի զանգվածային սպանությունը[324], Շկաբրնիեի կոտորածը[167], Վոչինի կոտորածը[321][325], Բրուշկեի սպանությունները[324], Զագրեբի հրթիռակոծումը[225][226]։

Պատերազմի ժամանակ նաև գոյություն են ունեցել մասնագիտացված ճամբարներ ռազմագերիներին ու քաղաքացիական անձանց պահելու համար։ Նմանատիպ ճամբարներ են գործել Սրեմսկա Միտրովիցեում և Հարավսլավիայի այլ քաղաքներում խորվաթներին պահելու համար[178]։ Այս ճամբարների նախկին բանտարկյալները ստեղծել են «Սերբական ճամբաներում բանտարկվածների խորվաթական միությունը» այդտեղ տուժածներին օգնություն ցույց տալու նպատակով։ Խորվաթական կողմը նույնպես նմանատիպ ճամբարներ է ունեցել սերբ ռազմագերիներին պահելու համար, օրինակ՝ Սպլիտի «Լորա» ճամբարը[178], Պակրաչկա Պոլյանայի ճամբարը[326]։

Խորվաթական ուժերը նույնպես ռազմական հանցագործություններ են գործել պատերազմի ընթացքում, որոնք քննարկվել են ՆՀՀՄԴ-ի և ազգային դատական մարմիններում[327]։ Դրանցից են Գոսպիչի զանգվածային սպանությունը, Սիսակի զանգվածային սպանությունը, Բելովարի հարձակումը[328], որոնք տեղի են ունեցել 1991-1992 թվականներին[329], և այլ հանցագործություններ[330][331]։ Խորվաթ զինվորականների կողմից էթնիկ սերբերի սպանության ամենացավալի օրինակներից է Պակրացի շրջակայքում Թոմիսլավ Մերչեպի գլխավորած խորվաթական ոստիկանական ուժերի կողմից սերբերի սպանությունը 1991 թվականի վերջին, 1992 թվականի սկզբին[332]։ Ի սկզբանե այս գործը քննել է ՆՀՀՄԴ-ը, սակայն հետագայում այն փոխանցվել է Խորվաթիայի դատարանին[333]։ Մոտ տասը տարի անց այդ խմբի հինգ անդամներին մեղադրանք է ներկայացվել այս դեպքերի կապակցությամբ, ինչից հետո նրանք դատապարտվել են[334][335]։ Մերչեպը կատարված հանցագործությունների համար ձերբակալվել է 2010 թվականի դեկտեմբերին[336]։ 2009 թվականին խորվաթ պատգամավոր Բրանիմիր Գլավաշը մեղադրվել է 1991 թվականին Օսյեկում կատարած ռազմական հանցագործության համար և խորվաթական դատարանի կողմից դատապարտվել[121]։

2001-2003 թվականներին ՆՀՀՄԴ-ը մեղադրանք է ներկայացրել խորվաթ գեներալներ Յանկո Բոբետկոյի, Միրկո Նորացի և Ռախիմ Ադեմիի հանդեպ «Մեդակի գրպան» գործողության ժամանակ ռազմական հանցագործություն կատարելու համար։ Հետագայում այս գործը հանձնվել է խորվաթական դատարանին[193]։ Նորացը ճանաչվել է մեղավոր և բանտարկվել[327], Ադեմին արդարացվել է[337], իսկ Բոբետկոն դատարանի առաջ չի կանգնել առողջական վիճակի պատճառով[338][339]։ Խորվաթ մեկ այլ գեներալ Անտե Գոտովինայի մեղադրական եզրակացության մեջ նշվել են ազգությամբ սերբ 150 քաղաքացու անուն, որոնք սպանվել են «Փոթորիկ» գործողության ժամանակ[340]։ Խորվաթական Հելսինկյան գրասենյակը նշել է, որ ազգությամբ սերբ 677 քաղաքացիական անձ սպանվել է այս գործողության ժամանակ[341]։ ՆՀՀՄԴ-ի դատավոր Լուիզա Արբուրը հայտարարել է, որ գործողության օրինականությունն ու լեգիտիմությունը խնդրահարույց չեն, սակայն պետք է ուսումնասիրել այն հանցագործությունները, որոնք կատարվել են գործողության ընթացքում[342]։ Դատական պալատը հաստատել է, որ «Փոթորիկ» գործողության օրինականությունը նշանակություն չունի, քանի որ ՆՀՀՄԴ-ը հետաքրքրված է միայն ռազմական հանցագործությունների հարցով[343]։ 2011 թվականին Անտե Գոտովինան դատապարտվել է 24 տարվա ազատազրկման, իսկ խորվաթ մեկ այլ գեներալ՝ Մլադեն Մարկաչը՝ 18 տարվա ազատազրկման[30]։ 2012 թվականին վերաքննիչ դատարանը երկու գեներալներին էլ արադարացրել է[31][32]։

  Վերաքննիչ պալատը հայտնաբերել է, որ խորվաթական քաղաքական ու ռազմական ղեկավարության որոշ անդամներ նպատակ են դրել ուժով կամ ուժի կիրառման սպառնալիքով սերբ քաղաքացիական բնակչությանը վտարել Կրաինայից, ինչը հանգեցրել է տեղահանման, բռնի գաղթեցման և խտրականության ու սահմանափակման միջոցներով հետապնդման, քաղաքացիական անձանց ու քաղաքացիական օբյեկտների վրա ապօրինի հարձակումների [․․․]։ Պալատը հայտնաբերել է, որ Ֆրանյո Տուջմանը՝ Խորվաթիայի քաղաքական ու ռազմական առաջնորդը, մեղադրական եզրակացության ժամանակ ու դրանից հետո եղել է համատեղ հանցավոր գործունեության առանցքային անդամը։ Տուջմանը ծրագրել է Կրաինան բնակեցնել խորվաթներով։ Պալատը նաև կարծում է, որ Խորվաթիայի ռազմա-քաղաքական իշխանության պաշտոնատար այլ անձինք (Գոյկո Շուշակ, Զվոնիմիր Չերվենկո) առնչություն են ունեցել համատեղ հանցավոր գործունեությանը[30]։  


Սերբիայի դերԽմբագրել

 
Սերբական ուժերի կողմից վերահսկվող տարածքներ Հարավսլավիայի քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ։ Կա կարծիք, որ այս տարածքները պետք է ընդգրկվեին Մեծ Սերբիայի մեջ, որը պետք է միավորեր նախկին Հարավսլավիայի բոլոր սերբերին[117][344][345][346]։

Պատերազմի ժամանակԽմբագրել

Հարավսլավիայի միութենական հանրապետությունը (Սերբիայի և Չեռնոգորիայի միությունը 1992-2003 թվականներին) և Խորվաթիան երեբեք չեն գտնվել պատերազմական վիճակում, սակայն Հարավսլավիան անուղղակիորեն ներքաշվել է Խորվաթիայի տարածքում ռազմական գործողությունների մեջ[262]։ Բելգրադը և Հարավսլավիայի պաշտպանության նախարարությունը ակտիվորեն ռազմական օգնություն են ցույց տվել Կրաինայի սերբերին[97]։ Սերբիան նաև սատարել է ռազմականացված տարբեր ստրաբաժանումներ, Խորվաթիայում կռվող սերբական կամավորների խմբեր[322][347]։ Սերբիայի և Չեռնոգորիայի տարածքում գոյություն են ունեցել ճամբարներ խորվաթ ռազմագերիների համար[178]։

Նախկին Հարավսլավիայի հարցով միջազգային դատարանում Միլոշևիչի գործով ներկայացվել են գաղտնազերծված բազմաթիվ փաստաթղթեր Հարավսլավիայի միութենական հանրապետության մասնակցության մասին Խորվաթիայի ու Բոսնիայի պատերազմներին[348]։ Ներկայացվել են ապացույցներ բոսնիական ու խորվաթական սերբերին զենքով ու նյութական այլ միջոցներով օգնելու մասին պաշտոնական Բելգրադի կողմից, ինչպես նաև վարչական ու կադրային կառուցվածքների ստեղծման մասին, որոնք աջակցել են Կրաինային ու Սերբիայի Հանրապետությանը[96][319]։

1993 թվականին Բելգրադը 90 %-ով ապահովում էր Սերբական Կրաինայի բյուջեն։ Կրաինայի ազգային բանկը գոյություն է ունեցել որպես Հարավսլավիայի ազգային բանկի մասնաճյուղ, իսկ 1994 թվականի մարտին Հարավսլավիան, Սերբական Կրաինան և Սերբիայի հանրապետությունը կիրառել են միասնական արժույթ՝ հարավսլավական դինար։ Բոսնիայի ու Կրաինայի սերբերին աջակցությունը հանգեցրել է Հարավսլավիայի միութենական հանրապետությունում փողի գերարժեզրկման[96]։ 1993 թվականին ԱՄՆ Պետական դեպարտամենտը հայտարարել է, որ «Մեդակի գրպան» և «Մասլենիցա» գործողություններից անմիջապես հետո Սերբիայի իշխանությունները մեծ թվով «կամավորներ» են ուղարկել Սերբական Կրաինայի տարածք[20]։ Նախկին քարտուղար Ժելկո Ռաժնատովիչը դատական գործընթացի ժամանակ Հաագայում հայտարարել է, որ Սերբական կամավորական գվարդայի առաջնորդը գումար է ստացել Հարավսլավիայի ներքին գործերի նախարարությունից[349]։

Այդպիսի օգնությունը հնարավորություն է տվել Սերբական Կրաինայի ղեկավարությանը միջամտելու Խորվաթիայի ու Սերբական Կրաինա հանրապետության բանակցություններին և խորհրդատվություն տրամադրել Կնինին[95]։ Հարավսլավական կողմը փաստորեն մասնակցել է Էրդուտի համաձայնագրի ստորագրմանը[247][248]։

Հարավսլավական պետական ԶԼՄ-ները հաճախ խեղաթյուրել են ճշմարտությունը Խորվաթիայի իրադրության մասին[350][351]։ Այսպես, Պակրացի բախման ժամանակ տարածվել են ստահոդ տեղեկություններ սերբ խաղաղ բնակչության շրջանում զոհերի մասին, չնայած այդ ժամանակ բախումների արդյունքում զոհեր չեն եղել[352]։

Պատերազմից հետոԽմբագրել

 
«Օվչարի» հուշահամալիր Վուկովարի զանգվածային կոտորածի տեղում

Էրդուտի համաձայնագրից հետո Խորվաթիայի ու Սերբիայի նմիջև հարաբերություններն աստիճանաբար բարելավվել են։ 1996 թվականին երկրները դիվանագիտական հարաբերություններ են հաստատել[353]։ 1999 թվականի հուլիսի 2-ին Խորվաթիան հայց է ներկայացրել ՄԱԿ-ի Միջազգային դատարան ընդդեմ Հարավսլավիայի միութենական հանրապետության՝ հղում անելով Ցեղասպանության հանցագործությունը կանխելու և դրա համար պատժի մասին կոնվենցիային և ՀՄՀ-ին մեղադրելով ցեղասպանության մեջ[354]։ 2010 թվականի հունվարի 4-ին Սերբիան պատասխան հայցն է ներկայացրել[355] սպանվածների, փախստականների, վտարված սերբերի, ճամբարներում ռազմական հանցագործությունների մասին՝ սկսած 1941-1945 թվականներին սերբերի գենոցիդից, որ տեղի է ունեցել Երկրորդ աշխարհամարտի ժամանակ Խորվաթիայի անկախ հանրապետությունում[356]։

2010 թվականից հետո շարունակվել է հարաբերությունների հետագա բարելավումը փախստականների հարցերի կարգավորման շրջանակներում[48]։ Խորվաթիայի նախագահ Իվո Յոսիպովիչը այցելել է Բելգրադ[49], իր հերթին Սերբիայի նախագահ Բորիս Տադիչն այցելել է Զագրեբ և Վուկովար։ Վուկովարում հանդիպման ժամանակ Տադիչը հայտարարել է «ներողության ու ցավակցության» մասին, իսկ նախագահ Յոսիպովիչը նշել է, որ «պատերազմի ժամանակ կատարված հացագործությունները անպատիժ չեն մնա»։ Հայտարարություններն արվել են Վուկովարի զանգվածային սպանության տեղում «Օվչարի» հուշահամալիր կատարած համատեղ այցի ժամանակ[357][358]։

Միջազգային հանրության դերԽմբագրել

Խորվաթիայի անկախությա պատերազմը սկսվել է այն պահին, երբ միջազգային հանրության ուշադրությունը կենտրոնացված է եղել Պարսից ծոցի պատերազմի, ինչպես նաև նավթի գների կտրուկ աճի և միջազգային տնտեսության աճի դանդաղ տեմպերի վրա։ Ազգայնական տրամադրությունները հանգեցրել են Արևմուտքի ու Ռուսաստանի միջամտությանը։ Դա վերաբերում է ոչ միայն Բալկաններին, այլև Ռուանդայի քաղաքացիական պատերազմին 1994 թվականին։ 1989 թվականին միջազգային հանրությունը հիմնականում սատարել է Հարավսլավիայի կառավարությանը։ 1991 թվականի դեկտեմբերի 19-23 Գերմանիան, Շվեդիան և Իտալիան հայտարարել են, որ ճանաչում են Խորվաթիայի ու Սլովենիայի անկախությունը[34][35]։ 1992 թվականի հունվարի 15-ին այդ մասին հայտարարել է նաև Եվրամիությունը։

  Մեծ Բրիտանիա - Ջոն Մեյջորի կառավարությունը չեզոք դիրք է գրավել՝ պաշտպանելով Հարավսլավիայի տարածքային ամբողջականությունը[359]։

  ԱՄՆ - Ջորջ Բուշ Ավագի վարչակարգը վարել է հակամարտությանը չմիջամտելու քաղաքականություն[360]։ Սակայն հաջորդ նախագահի՝ Բիլ Քլինթոնի վարչակարգն ակտիվորեն միջամտել է հարավսլավական հակամարտությանը։ 1994 թվականին ԱՄՆ-ն ու Խորվաթիան պայմանագիր են կնքել ռազմական համագործակցության մասին։ Ամերիկացի զինվորականները խորհրդատվություն են տրամադրել Խորվաթիային սերբական Կրաինայի դեմ հարձակվողական գործողությունների անցկացման հարցերով[361]։

  Գերմանիա - Սկզբում Գերմանիան չի սատարել Հարավսլավիայի կազմալուծումը[362]։ Սակայն Սլովենիայի ու Խորվաթիայի դիվանագիտական ճանաչումից հետո Հելմուտ Կոլի կառավարությունը, հաշվի առնելով պատմական կապերը, ակտիվորեն սատարել է Խորվաթիային հակամարտության ընթացքում[363]։

  Ռուսաստան - Ռուսաստանը հանդես է եկել Խորվաթիայի ճանաչման դեմ[364], սակայն չի միջամտել հակամարտությանը։ Բորիս Ելցինի նախագահության ժամանակ Ռուսաստանի արտաքին քաղաքականությունը Բալկաններում բարդ ճանապարհ է անցել՝ ազգային հետաքրքրությունների նկատմամբ անգործությունից մինչև Բալկանների իրադարձությունների ակտիվ մասնակցություն։ Սակայն ռուսական ակտիվությունը Բալկաններում երկար չի շարունակվել և ԱՄՆ-ի ու Արևմտյան Եվրոպայի երկրների կողմից օգտագործվել է իրենց հետաքրքրությունների համար[365]։

Վավերագրական ու գեղարվեստական ֆիլմերԽմբագրել

  • Բորո Դրաշկովիչ (1994) «Վուկովար» — գեղարվեստական ֆիլմ՝ ռազմական դրամա ժանրում՝ նվիրված Վուկովարի համար ճակատամարտին։
  • Յանկո Բալյակ (2006). Vukovar — poslednji rez (վավերագրական), B92.
  • Բոժիդար Կնեժևիչ (2001). Oluja nad Krajinom (վավերագրական) Factum.
  • Գորան Կոստիչ (1994) Սերբական Կրաինա հանրապետություն (վավերագրական) Jugovideo
  • «Հարավսլավիայի մահը» (անգլ.). վավերագրական ֆիլմ BBC
  • «Պատերազմ խաղաղության համար» (2007), չեռնոգորական վավերագրական ֆիլմ Դուբրովնիկի պաշարման մասին, Սրջան Պավլովիչ[366].
  • Յակով Սեդլար (2006 Hrvatska ljubavi moja (վավերագրական), Spot Studio.
  • Վիշնյա Ստարեշինա (2010). Zaustavljeni glas (վավերագրական) Interfilm.
  • Ֆիլիպ Շվարմ, Վերան Մատիչ (2006). Јединица (վավերագրական) B92, Vreme.
  • Դանիցա վուչենիչ (2003). Glave dole ruke na (վավերագրական) B92, ANEM.
  • Էլի Շուրակի (2000), «Փրկել Հարիսոնին» StudioCanal, France 2, Canal+.
  • Վինկո Բրեշան (1996), Ինչպես սկսվեց պատերազմն իմ կղզում (կոմեդիա, սև հումոր)
  • Քրիստիան Միլաչ (2014). Номер 55 (գեղարվեստական)

Տես նաևԽմբագրել

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. ««Deadly Clash in a Yugoslav Republic»» (անգլերեն)։ Chuck Sudetic. The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2012-07-23 
  2. Burg, Steven L.; Shoup, Paul S. The War in Bosnia-Herzegovina: Ethnic Conflict and International Intervention. — M.E. Sharpe, 2000. — P. 331. — ISBN 1563243091, ISBN 9781563243097
  3. «Агим Чеку — палач в униформе» (ռուսերեն)։ Русская линия. Библиотека периодической печати։ Վերցված է 2009-04-23 
  4. 4,0 4,1 Berislav Jelinić.։ «Život nakon rata za tuđu domovinu» (խորվաթերեն)։ Nacional. NCL Media Grupa d.o.o։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2011-07-02 
  5. ««Two Republics Transform Selves Into a New, Smaller Yugoslavia»» (անգլերեն)։ The Los Angeles Times. Associated Press.։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2012-07-21 
  6. Peter Maass.։ ««Serb Artillery Hits Refugees — At Least 8 Die As Shells Hit Packed Stadium»» (անգլերեն)։ The Seattle Times.։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին 
  7. Raymond Bonner.։ ««Dubrovnik Finds Hint of Deja Vu in Serbian Artillery»» (անգլերեն)։ The New York Times.։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  8. 8,0 8,1 8,2 Ramet, 2006, էջ 452
  9. «Kronologija Domovinskog rata. 1995» (խորվաթերեն)։ Hrvatski memorialno-dokumentacijski centar Domovinskog rata։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-11-19-ին։ Վերցված է 2013-09-18 
  10. 10,0 10,1 Goldstein, Ivo. Croatia: A History. — C. Hurst & Co. Publishers, 1999. — P. 256. — ISBN 1850655251(անգլերեն)
  11. 11,0 11,1 Dominelli, Lena. Revitalising Communities in a Globalising World. — Ashgate Publishing, 2007. — P. 163. — ISBN 0754644987(անգլերեն)
  12. 12,0 12,1 12,2 12,3 12,4 Darko Zubrinic.։ ««Croatia within ex-Yugoslavia»» (անգլերեն)։ Croatianhistory.net.։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2011-06-29 
  13. 13,0 13,1 Marko Attila Hoare.։ ««Genocide in Bosnia and the failure of international justice»» (անգլերեն)։ Kingston University։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2011-06-29 
  14. Darko Zubrinic.։ «Utjecaj srbijanske agresije na stanovništvo Hrvatske» (խորվաթերեն)։ Croatianhistory.net.։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2011-06-29 
  15. ««Croatia: Selected Developments in Transitional Justice»» (անգլերեն)։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  16. ««Civil and Political Rights in Croatia»» (անգլերեն)։ Human Rights Watch։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  17. 17,0 17,1 ««Killed and missing persons from the territories of Republic Croatia and former Republic of Serb Krayina»» (անգլերեն)։ Polynational War Memorial։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-10-04-ին։ Վերցված է 2012-09-05 
  18. 18,0 18,1 Meštrović, Stjepan Gabriel. Genocide After Emotion: The Postemotional Balkan War. — Routledge, 1996. — P. 77. — ISBN 0415122945(անգլերեն)
  19. 19,0 19,1 19,2 ««Croatia: „Operation Storm“ — still no justice ten years on»» (անգլերեն)։ Amnesty International։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  20. 20,0 20,1 20,2 «CROATIA HUMAN RIGHTS PRACTICES» (անգլերեն)։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2011-06-29 
  21. 21,0 21,1 21,2 ««Presidents apologise over Croatian war»» (անգլերեն)։ BBC News Online։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2011-06-29 
  22. 22,0 22,1 ««Serbia to respond to Croatian genocide charges with countersuit at ICJ»» (անգլերեն)։ SETimes.com. Southeast European Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2011-06-29 
  23. 23,0 23,1 «UN to hear Croatia genocide claim against Serbia:» (անգլերեն)։ Tehran Times 
  24. ««Country Profile: Croatia»» (անգլերեն)։ Форин-офис։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2011-06-29 
  25. 25,0 25,1 Chuck Sudetic.։ ««Serbs Refuse to Negotiate in Croatia»» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  26. ««Milan Babić verdict»» (անգլերեն)։ МТБЮ։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2011-06-29 
  27. ««Serb-Led Presidency Drafts Plan For New and Smaller Yugoslavia»» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  28. Brown, Cynthia; Karim, Farhad. Playing the «Communal Card»: Communal Violence and Human Rights. — New York City: Human Rights Watch, 1995. — P. 120. — ISBN 9781564321527(անգլերեն)
  29. 29,0 29,1 ««Milan Martić sentenced to 35 years for crimes against humanity and war crimes»» (անգլերեն)։ МТБЮ։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2011-06-29 
  30. 30,0 30,1 30,2 30,3 30,4 ««Judgement Summary for Gotovina et al.»» (անգլերեն)։ МТБЮ։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2011-06-29 
  31. 31,0 31,1 «Хорватский генерал Готовина оправдан по делу о военных преступлениях» (ռուսերեն)։ Лента.Ру 
  32. 32,0 32,1 ««Hague war court acquits Croat Generals Gotovina and Markac»» (անգլերեն)։ BBC News։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-02-ին։ Վերցված է 2012-11-20 
  33. Kadijević, Veljko Moje viđenje raspada: vojska bez države. — Белград: Politika, 1993. — P. 134—135. — ISBN 8676070474
  34. 34,0 34,1 34,2 Stephen Kinzer.։ ««Slovenia and Croatia Get Bonn’s Nod»» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  35. 35,0 35,1 35,2 Paul L. Montgomery.։ ««3 Ex-Yugoslav Republics Are Accepted Into U.N.»» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին 
  36. 36,0 36,1 «Resolution 743 S-RES-743(1992)» (անգլերեն)։ Совет Безопасности ООН։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2011-06-29 
  37. 37,0 37,1 Dean E. Murphy.։ ««Croats Declare Victory, End Blitz»» (անգլերեն)։ Los Angeles Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2011-06-29 
  38. 38,0 38,1 Roger Cohen.։ ««CROATIA HITS AREA REBEL SERBS HOLD, CROSSING U.N. LINES»» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  39. 39,0 39,1 39,2 Chris Hedges.։ ««SERBS IN CROATIA RESOLVE KEY ISSUE BY GIVING UP LAND»» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  40. 40,0 40,1 Chris Hedges.։ ««An Ethnic Morass Is Returned to Croatia»» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  41. 41,0 41,1 ««Yugoslavia Army Begins Offensive»» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2011-07-10 
  42. 42,0 42,1 «Review» (անգլերեն)։ World of Information (2003). Kogan Page. стр.75. ISBN 0-7494-4067-8 
  43. Радослав И. Чубрило, Биљана Р. Ивковић, Душан Ђаковић, Јован Адамовић, Милан Ђ. Родић и др. Српска Крајина. — Београд: Матић, 2011. — С. 304.
  44. 44,0 44,1 Mirko Bilandžić.։ «Hrvatska vojska u međunarodnim odnosima» (խորվաթերեն)։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին 
  45. «Srbija-Hrvatska, temelj stabilnosti» (սերբերեն)։ B92։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին 
  46. Младен Радуловић. (2006-05-20)։ «Избеглица Савка Галовић два месеца живи у поплављеној кући: Од марта не скида гумене чизме» (սերբերեն)։ Глас Јавности։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-02-ին։ Վերցված է 2011-03-04։ «Kada je počeo rat u Krajini, Hrvati su joj ubili sina Mileta.» 
  47. Зоран Шапољић. (2008-10-21)։ «Судбина Младена Шубаре, бившег ратника из Чајнича у Републици Српској: Трипут мртав, а жив!» (սերբերեն)։ Глас Јавности։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-02-ին։ Վերցված է 2011-03-04։ «Krenemo tog dana nas trojica u patrolu, i u jednoj kući blizu Šibenika, a rat u Krajini već je uveliko trajao, naletimo na gomilu pušaka, eksploziva, municije.» 
  48. 48,0 48,1 ««UN agency welcomes Serbia-Croatia agreement on refugee, return issues»» (անգլերեն)։ ООН։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին 
  49. 49,0 49,1 ««Serbia and Croatia forge ties with talks in Belgrade»» (անգլերեն)։ BBC News. BBC։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2012-07-22 
  50. Ramet, 2006, էջ 146
  51. «От малой Антанты к тройственному пакту (внешняя политика Югославии в 1920—1941 годы)» (ռուսերեն)։ militera.lib.ru 
  52. 52,0 52,1 Гуськова, Елена Юрьевна (2009-09-26)։ «Особенности решения национального вопроса в Югославии в первые послевоенные годы» (ռուսերեն)։ Институт славяноведения Российской Академии Наук 
  53. 53,0 53,1 «Косово» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2011-06-27 
  54. «Yugoslavia Threatens Tough Moves on Unrest» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-10-23-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  55. Henry Kamm.։ «Yugoslav republic jealously guards its gains» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  56. ««Vojislav Seselj indictment»» (անգլերեն)։ МТБЮ։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2011-06-27 
  57. «A Country Study: Yugoslavia (Former): Political Innovation and the 1974 Constitution (chapter 4)» (անգլերեն)։ The Library of Congress։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2011-06-27 
  58. Frucht, Richard C. Eastern Europe: An Introduction to the People, Lands, and Culture. — 2005. — P. 433. — ISBN 1576078000(անգլերեն)
  59. 59,0 59,1 Весна Пешич Serbian Nationalism and the Origins of the Yugoslav Crisis. — Peaceworks, 1996.(անգլերեն)
  60. Branka Magas.։ ««Obituary: Franjo Tudjman»» (անգլերեն)։ The Guardian։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  61. Ivica Radoš.։ «Tuđmana je za posjeta Americi 1987. trebao ubiti srpski vojni likvidator» (խորվաթերեն)։ The Guardian։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2011-06-27 
  62. Davor Pauković.։ «Posljednji kongres Saveza komunista Jugoslavije: uzroci, tijek i posljedice raspada» (խորվաթերեն)։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին 
  63. «Ivica Racan» (անգլերեն)։ The Times 
  64. Goldstein, Ivo. Croatia: A History. — C. Hurst & Co. Publishers, 1999. — P. 214. — ISBN 1850655251(անգլերեն)
  65. Ramet, 2006, էջ 382
  66. ««Yugoslavia: Demonstrations in Croatia and Vojvodina»» (անգլերեն)։ UNCHR 
  67. ««EVOLUTION IN EUROPE; Yugoslavia Hopes for Free Vote in '90»» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  68. ««EVOLUTION IN EUROPE; Conservatives Win in Croatia»» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  69. 69,0 69,1 Коллектив авторов. Авторитарные режимы в Центральной и Восточной Европе (1917-1990-е годы). Центральноевропейские исследования. Выпуск 1. — М.: Логос, 1999. — P. 196. — ISBN 5757600675
  70. Коллектив авторов. Югославия в XX веке: очерки политической истории. — М.: Индрик, 2011. — С. 792—793. — ISBN 9785916741216
  71. ««Day When Maksimir Stadium Went up in Flames»» (անգլերեն)։ Dalje.com։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2011-06-29 
  72. ««Crisis in the Kremlin; Croatia Takes Right to Secede»» (անգլերեն)։ The New York Times. Associated Press.։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-10-04-ին։ Վերցված է 2010-12-10 
  73. 73,0 73,1 ««История Хорватии»» (ռուսերեն)։ История.ру։ Վերցված է 2012-09-27 
  74. 74,0 74,1 Коллектив авторов. Югославия в XX веке: очерки политической истории. — М.: Индрик, 2011. — С. 780. — ISBN 9785916741216
  75. Радослав И. Чубрило, Биљана Р. Ивковић, Душан Ђаковић, Јован Адамовић, Милан Ђ. Родић и др. Српска Крајина. — Београд: Матић, 2011. — 201-206 p. — ISBN 9788679780284
  76. ««Croatia in Yugoslavia, 1945-91»» (անգլերեն)։ Encyclopædia Britannica։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2011-06-29 
  77. Радослав И. Чубрило, Биљана Р. Ивковић, Душан Ђаковић, Јован Адамовић, Милан Ђ. Родић и др. Српска Крајина. — Београд: Матић, 2011. — С. 292.
  78. Коллектив авторов. Югославия в XX веке: очерки политической истории. — М.: Индрик, 2011. — С. 781. — ISBN 9785916741216
  79. Югославия в XX веке: очерки политической истории / К. В. Никифоров (отв. ред.), А. И. Филимонова, А. Л. Шемякин и др. — М.: Индрик, 2011. — С. 777. — ISBN 9785916741216
  80. 80,0 80,1 Радослав И. Чубрило, Биљана Р. Ивковић, Душан Ђаковић, Јован Адамовић, Милан Ђ. Родић и др. Српска Крајина. — Београд: Матић, 2011. — С. 204.
  81. 81,0 81,1 ««The Prosecutor vs. Milan Martic (paragraph 127—150)»» (անգլերեն)։ МТБЮ։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2011-07-02 
  82. Мартынова М. Ю. Балканский киризис: народы и политика. — М.: «Старый сад», 1998. — 466 с. Արխիվացված է Սեպտեմբեր 27, 2007 Wayback Machine-ի միջոցով:
  83. Е. Ю. Гуськова. Вооружённые конфликты на территории бывшей Югославии: хроника событий. — ИНИОН РАН, 1998. — С. 36. — ISBN 5248001900, ISBN 9785248001903
  84. Chuck Sudetic.։ ««Croatia’s Serbs Declare Their Autonomy»» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  85. Chuck Sudetic.։ ««Serb Minority Seek Role in a Separate Croatia»» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  86. ««Yugoslavia: Chronology of events 1985 — 1995»» (անգլերեն)։ Bosniafacts.info։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-10-23-ին։ Վերցված է 2012-10-18 
  87. ««Roads Sealed as Yugoslav Unrest Mounts»» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  88. Елена Гуськова. История югославского кризиса (1990-2000). — М.: Русское право/Русский Национальный Фонд, 2001. — P. 141. — ISBN 5941910037
  89. ««History—Territorial Defence»» (անգլերեն)։ Вооружённые силы Словении։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2011-07-02 
  90. Aleksandar Radić.։ «Vežba Avala—Jugoslovenska odbrana od Varšavskog pakta 1968. godine» (սերբա-խորվաթերեն)։ Belgrade: Institut za savremenu istoriju։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին 
  91. Aleksandar Radić.։ «Proceedings—Assembly of Western European Union: Actes officiels» (անգլերեն)։ Western European Union. University of Virginia. стр. 107. 
  92. Finlan, Alastair. The Collapse of Yugoslavia, 1991–1999. — Osprey Publishing, 2004. — P. 20—21. — ISBN 1841768057 Արխիվացված է Դեկտեմբեր 18, 2014 Wayback Machine-ի միջոցով:(անգլերեն)
  93. ««Yugoslav Ethnic Hatreds Raise Fears of a War Without an End»» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  94. ««Use of mercenaries as a means of violating human rights and impeding the exercise of the right of peoples to self-determination — Note by the Secretary-General»» (անգլերեն)։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2011-07-02 
  95. 95,0 95,1 Chuck Sudetic.։ ««Yugoslav Factions Agree to U.N. Plan to Halt Civil War»» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  96. 96,0 96,1 96,2 ««Weighing the Evidence»» (անգլերեն)։ Human Rights Watch։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  97. 97,0 97,1 «IZJAVA NA OSNOVU PRAVILA 89 (F)» (սերբերեն)։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2011-07-02 
  98. «Anton Tus» (խորվաթերեն)։ Vojska.net։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2012-07-25 
  99. «Petar Stipetić» (խորվաթերեն)։ Službene stranice grada Ogulina։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2012-07-25 
  100. «Ministar Kotromanović uputio brzojav sućuti obitelji generala Agotića» (խորվաթերեն)։ Министерство обороны Хорватии։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2012-07-25 
  101. Georg Mader. Croatia's embargoed air force. — London: World Air Power Journal, 2006. — ISBN 1-874023-66-2(անգլերեն)
  102. Blaskovich, Jerry. Anatomy of Deceit: An American Physician's First-Hand Encounter with the Realities of the War in Croatia. — Dunhill Publishing, 1997. — ISBN 0935016244(անգլերեն)
  103. 103,0 103,1 Finlan, Alastair. Eastern Europe and the Commonwealth of Independent States. — Routledge, 1998. — P. 272—278. — ISBN 1-85743-058-1(անգլերեն)
  104. Chuck Sudetic.։ ««Shells Still Fall on Croatian Towns Despite Truce»» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  105. Alan Cowell.։ ««Serbs and Croats: Seeing War in Different Prisms»» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  106. David Binder.։ ««YUGOSLAV RIVALS SIGN A CEASE-FIRE»» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  107. Dušan Stojanović.։ ««Ex-Serb general: hero or traitor?»» (անգլերեն)։ Boston Globe 
  108. Roger Cohen.։ ««Arms Trafficking to Bosnia Goes On Despite Embargo»» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  109. Валецкий Олег. Югославская война, 1991—1995 годы. — Москва: Крафт+, 2011. — С. 544. — ISBN 978-5-93675-180-6
  110. 110,0 110,1 110,2 Marko Hajdinjak. Smuggling in Southeast Europe: The Yugoslav Wars and the Development of Regional Criminal Networks in the Balkans. — CSD, 2002. — P. 9. — 80 p. — ISBN 9544770992(անգլերեն)
  111. «Ex General: Croatia Gained Weapons From Austria» (անգլերեն)։ Dalje.com։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-10-23-ին։ Վերցված է 2012-10-18 
  112. «Бывший президент Аргентины будет сидеть дома» (ռուսերեն)։ Газета «Коммерсантъ», №118 (2248)։ Վերցված է 2012-07-25 
  113. «Osuđeni časnici koji su ubili svjedoka isporuke oružja Hrvatskoj» (խորվաթերեն)։ Metro-portal.hr։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2012-07-22 
  114. 114,0 114,1 Davor Butković.։ «300 milijuna» (խորվաթերեն)։ Jutarnji.hr։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2012-07-22 
  115. Е. Ю. Гуськова. Вооружённые конфликты на территории бывшей Югославии: хроника событий. — ИНИОН РАН, 1998. — С. 37. — ISBN 5248001900, ISBN 9785248001903
  116. Stephen Engelberg.։ ««Belgrade Sends Troops to Croatia Town»» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  117. 117,0 117,1 ««Final report of the United Nations Commission of Experts established pursuant to security council resolution 780 (1992), Annex IV — The policy of ethnic cleansing; Prepared by: M. Cherif Bassiouni»» (անգլերեն)։ ООН։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2011-07-03 
  118. David Binder.։ ««Serbian Official Declares Part of Croatia Separate»» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  119. Chuck Sudetic.։ ««Rebel Serbs Complicate Rift on Yugoslav Unity»» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  120. 120,0 120,1 «Jadranka Reihl-Kir: 'Šeks, Šušak i Glavaš naručili su ubojstvo mog supruga'» (խորվաթերեն)։ Dnevnik։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-18-ին։ Վերցված է 2012-08-06 
  121. 121,0 121,1 ««Bosnia Arrests Croatian Deputy Convicted Of War Crimes»» (անգլերեն)։ Radio Free Europe/Radio Liberty. Broadcasting Board of Governors։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2011-11-11 
  122. ««Croatia Calls for EC-Style Yugoslavia»» (անգլերեն)։ Los Angeles Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2011-07-03 
  123. «ODLUKA o raspisu referenduma» (խորվաթերեն)։ Narodne Novine։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2011-07-03 
  124. Chuck Sudetic.։ ««Croatia Votes for Sovereignty and Confederation»» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  125. Chuck Sudetic.։ ««2 YUGOSLAV STATES VOTE INDEPENDENCE TO PRESS DEMANDS»» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  126. Alan Riding.։ ««Europeans Warn on Yugoslav Split»» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  127. 127,0 127,1 Chuck Sudetic.։ ««Conflict in Yugoslavia; 2 Yugoslav States Agree to Suspend Secession Process»» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  128. Chuck Sudetic.։ ««Conflict in Yugoslavia; Yugoslav Troops Battle Slovenes, Ending Cease-Fire»» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  129. Stephen Engelberg.։ ««Yugoslav Army Revamping Itself After Setbacks»» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  130. ««Army Leaves More Towns in Croatia»» (անգլերեն)։ Los Angeles Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2011-07-03 
  131. Charles T. Powers.։ ««Serbian Forces Press Fight for Major Chunk of Croatia»» (անգլերեն)։ Los Angeles Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2011-07-03 
  132. ««Croatia and the Federal Republic of Yugoslavia (FRY): Military Service»» (անգլերեն)։ United Nations High Commissioner for Refugees – Refworld. Immigration and Refugee Board of Canada 
  133. ««Yugoslav Army Driving on Dubrovnik, 2 Other Cities»» (անգլերեն)։ Los Angeles Times. Associated Press։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2011-07-03 
  134. Carol J. Williams.։ ««Belgrade Gets a Final Warning From EC»» (անգլերեն)։ Los Angeles Times. Associated Press։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2011-07-03 
  135. Charles T. Powers.։ ««30 Killed as Croatia Battles Rage Unabated»» (անգլերեն)։ Los Angeles Times. Associated Press։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2011-07-03 
  136. ««Croatia Says Missiles Aimed at Its Fighters»» (անգլերեն)։ Los Angeles Times. Reuters։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2011-07-03 
  137. Christopher Bellamy.։ ««Croatia built 'web of contacts' to evade weapons embargo»» (անգլերեն)։ The Independent։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  138. Васильева, Нина, Гаврилов, Виктор. Балканский тупик ? Историческая судьба Югославии в XX веке. — М.: Гея Итэрум, 2000. — P. 354. — ISBN 5855890635
  139. Chuck Sudetic.։ ««Fighting May Unravel Yugoslav Truce»» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  140. Chuck Sudetic.։ ««Croatia Angrily Sets Deadline on Truce»» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  141. John Tagliabue.։ ««Europeans Arrive in Yugoslavia to Promote Peace Plan»» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  142. John Tagliabue.։ ««Europeans Are Unable to Pacify a Croatian City»» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  143. Vlado Vurušić.։ ««Vukovar 18.11.1991.: 4004 branitelja, 81.884 agresora»» (խորվաթերեն)։ Jutarnji list։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2011-07-04 
  144. Gabriel Partos.։ ««Vukovar massacre: What happened»» (անգլերեն)։ BBC News Online։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2011-07-04 
  145. ««15,000 Recall Siege of Vukovar in 1991»» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  146. «Special Forces «Final report of the United Nations Commission of Experts, established pursuant to»» (անգլերեն)։ UN Security Council resolution 780 (1992)։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2011-07-04 
  147. «Dead Warriors Mislaid In The Political Haze» (անգլերեն)։ Արխիվացված է օրիգինալից 2013-01-05-ին։ Վերցված է 2011-07-04 
  148. «Heroes of Vukovar» (անգլերեն)։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2011-07-04 
  149. «Zločin u Bjelovaru» (խորվաթերեն)։ Centar za nenasilje։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին 
  150. «Saopstenje Paulin Dvor» (սերբերեն)։ Veritas na internetu։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-07-17-ին։ Վերցված է 2012-07-21 
  151. «Kronologija rata u Varaždinu» (խորվաթերեն)։ Dom i svijet։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2012-07-21 
  152. Chuck Sudetic.։ ««Navy Blockade of Croatia Is Renewed»» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  153. ««Yugoslav Planes Attack Croatian Presidential Palace»» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  154. David Binder.։ ««Old City Totters in Yugoslav Siege»» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  155. Joseph Pearson. Dubrovnik's Artistic Patrimony, and its Role in War Reporting. — European History Quarterly. — 1991. — Т. 2. — P. 197–216.(անգլերեն)
  156. ««Chronology for Serbs in Croatia»» (անգլերեն)։ United Nations High Commissioner for Refugees – Refworld. Minorities at Risk 
  157. Mirko Kovač.։ ««NIJE BILO GENOCIDA NAD SRBIMA»» (me)։ Crnogorski Književni List. Doclean Academy of Sciences and Arts։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2011-07-05 
  158. 158,0 158,1 Željko Krušelj.։ ««„Orkan“ i „Otkos“ raspršili velikosrpske planove»» (խորվաթերեն)։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-03-25-ին։ Վերցված է 2011-07-06 
  159. 159,0 159,1 ««Observers Blame Serb-Led Army For Escalating War in Croatia»» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  160. Eugene Brcic.։ ««Croats bury victims of Vukovar massacre»» (անգլերեն)։ The Independent 
  161. ««Yugoslavia — further reports of torture»» (անգլերեն)։ Amnesty International։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2011-07-06 
  162. Helen Seeney.։ ««Croatia: Vukovar is Still Haunted by the Shadow of its Past»» (անգլերեն)։ Deutsche Welle. ARD (broadcaster)։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2011-07-06 
  163. «17 лет взятия Вуковара» (ռուսերեն)։ Српска.ру 
  164. «Prime Minister Ivo Sanader: «Vukovar Defended Itself and Croatia»» (անգլերեն)։ Weekly bulletin։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2011-07-06 
  165. 165,0 165,1 ««Serbia war crimes prosecutor investigating 12 for 1991 mass murders of Croats»» (անգլերեն)։ JURIST. JURIST Legal News & Research Services, Inc.։ Արխիվացված է օրիգինալից 2013-05-10-ին։ Վերցված է 2011-07-06 
  166. ««The Prosecutor of the Tribunal against Slobodan Milosevic (стp. 53, 54, 56, 57, 58)»» (անգլերեն)։ МТБЮ։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2011-07-06 
  167. 167,0 167,1 ««Croatia war-crimes suspect extradited»» (անգլերեն)։ CNN International. Turner Broadcasting System։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2011-07-06 
  168. Eduard Šoštarić.։ ««Bitka za jedrenjak Jadran»» (խորվաթերեն)։ Nacional. NCL Media Grupa d.o.o։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2011-07-06 
  169. Stjepan Bernardić.։ ««Admiral Letica je naredio: Raspali!»» (խորվաթերեն)։ SlobodnaDalmacija։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2011-07-06 
  170. ««Brčić: Hrvatsko obalno topništvo prvo je otvorilo vatru»» (խորվաթերեն)։ dnevnik.hr. Nova TV։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2011-07-06 
  171. «Война в Хорватии 1991 - 1992 гг.» (ռուսերեն)։ Վերցված է 2014-09-07 
  172. Штрбац Саво Хроника прогнаних крајишника. — Београд: Српско културно друштво «Зора», 2005. — С. 218. — ISBN 86-83809-24-2
  173. Chuck Sudetic.։ ««Fighting in Bosnia Eases Under Truce»» (անգլերեն)։ New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  174. ««Croatia Clashes Rise; Mediators Pessimistic»» (անգլերեն)։ New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  175. «Война в Хорватии 1991-1992 гг.» (ռուսերեն)։ Хронос.ру։ Վերցված է 2008-05-07 
  176. ««Republika Hrvatska i Domovinski rat 1990. — 1995. dokumenti»» (խորվաթերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին 
  177. 177,0 177,1 Carol J. Williams.։ ««Non-Serbs in Croatian Zone Forced to Leave»» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2011-07-07 
  178. 178,0 178,1 178,2 178,3 ««Final report of the United Nations Commission of Experts, established pursuant to the UN Security Council Resolution 780 (1992), Annex VIII—Prison camps; Under the Direction of: M. Cherif Bassiouni; S/1994/674/Add.2 (Vol. IV)»» (անգլերեն)։ Annex VIII: Prison camps. School of Humanities, Languages and Social Sciences (UWE)։ Արխիվացված է օրիգինալից 2000-11-21-ին։ Վերցված է 2011-07-07 
  179. Michael T. Kaufman.։ ««Croatian Troops Hit Serbian Area»» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  180. Michael T. Kaufman.։ ««The Walls and the Will of Dubrovnik»» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  181. ««Prevlaka Peninsula—UNMOP—Background»» (անգլերեն)։ ՄԱԿ։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2011-07-07 
  182. 182,0 182,1 «Очерки военной истории конфликта в Югославии (1991-1995)» (ռուսերեն)։ Artofwar։ Վերցված է 2012-07-23 
  183. Chuck Sudetic.։ ««Croats Battle Serbs for a Key Bridge Near the Adriatic»» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին 
  184. 184,0 184,1 «Годишњица страдања Срба у акцији «Масленица»» (սերբերեն)։ РТВ։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2012-09-07 
  185. ««'Maslenica' obilježava 14.obljetnicu»» (խորվաթերեն)։ dnevnik.hr. Nova TV։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2011-07-09 
  186. Daniel Simpson.։ ««Croatia Protects a General Charged With War Crimes»» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  187. Lee A. Windsor.։ ««The Medak Pocket»» (անգլերեն)։ Օտտավա, Conference of Defense Associations Institute։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2012-09-07 
  188. «Београд - парастос жртвама у Медачком џепу» (սերբերեն)։ РТРС։ Վերցված է 2012-09-07 
  189. «CROATIA HUMAN RIGHTS PRACTICES. 1993» (անգլերեն)։ U.S. DEPARTMENT OF STATE։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2011-06-29 
  190. «ICTY: Initial Indictment against Janko Bobetko[[:Կաղապար:Ref-pdf]]» (անգլերեն)։ МТБЮ։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2011-07-09 
  191. «ICTY: Initial Indictment against Rahim Ademi» (անգլերեն)։ МТБЮ։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2011-07-09 
  192. «ICTY: Initial Indictment against Mirko Norac» (անգլերեն)։ МТБЮ։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2011-07-09 
  193. 193,0 193,1 ««CT/MO/1015e—RAHIM ADEMI AND MIRKO NORAC CASE TRANSFERRED TO CROATIA»» (անգլերեն) 
  194. ««The Prosecutor of the Tribunal against Slobodan Milošević (IT-02-54) — Indictment». стр. 22» (անգլերեն)։ МТБЮ։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2012-09-05 
  195. ««The Prosecutor vs. Milan Martic — Judgement». стр. 112» (անգլերեն)։ МТБЮ։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2011-07-02 
  196. Ионов Александр Алексеевич.։ «Очерки военной истории конфликта в Югославии (1991-1995). Операции «Масленица» и «Медакский карман»: необъявленная война против Сербской Краины» (ռուսերեն)։ Аrtofwar.ru 
  197. Lee Windsor.։ ««Professionalism Under Fire»» (անգլերեն)։ The Army Doctrine and Training Bulletin (Canadian Forces Land Force Command)։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2011-07-09 
  198. Chuck Sudetic.։ ««Fighting in Bosnia Eases Under Truce»» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  199. ««The Prosecutor vs. Milan Martic (paragraph 335—336)»» (անգլերեն)։ МТБЮ։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2011-07-02 
  200. ««UN Security Council resolution 871 (1993) on the situation in Former Yugoslavia»» (անգլերեն)։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2011-07-09 
  201. Yigan Chazan.։ ««Deadly Clash in a Yugoslav Republic»» (անգլերեն)։ The Guardian։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2011-07-09 
  202. John F. Burns.։ ««Croats Claim Their Own Slice of Bosnia»» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  203. Paul Lewis.։ ««U.N. Security Council Warns Croatia on Troops in Bosnia»» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  204. Doyle McManus.։ ««Croats, Muslims Summoned to U.S. for Talks»» (անգլերեն)։ Los Angeles Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2011-07-12 
  205. William E. Schmidt.։ ««Croats and Muslims Reach Truce To End the Other Bosnia Conflict»» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  206. ««Christopher Hears Demands Of 2 Warring Bosnia Sides»» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  207. Steven Greenhouse.։ ««Muslims and Bosnian Croats Give Birth to a New Federation»» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  208. Stephen Kinzer.։ ««Croatian Leader Backs Pact by Bosnia’s Muslims and Croats»» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  209. ««Bosnia and Herzegovina—Background»» (անգլերեն)։ The World Factbook, Central Intelligence Agency 
  210. Chuck Sudetic.։ ««Bosnian Army and Croats Drive Serbs Out of a Town»» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  211. 211,0 211,1 Roger Cohen.։ ««Croatia Is Set to End Mandate Of U.N. Force on Its Territory»» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  212. 212,0 212,1 Ионов Александр Алексеевич.։ «Очерки военной истории конфликта в Югославии (1991—1995). Операция «Зима-94»: наступление хорватов в долине Ливно» (ռուսերեն)։ Artofwar.ru 
  213. Bucknam, Mark. Responsibility of Command. — Maxwell Air Force Base: Air University Press, 2003. — P. 182—183. — ISBN 1-58566-115-5(անգլ.)
  214. Stephen Kinzer.։ ««Opened Road in Croatia: Path to Peace?»» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  215. ««Croatia — Operation Storm 1995»» (անգլերեն)։ GlobalSecurity.org 
  216. О.В.Валецкий, Ю.Г.Веремеев.։ «Приватизация войны» (ռուսերեն)։ Анатомия армии։ Վերցված է 2012-09-26 
  217. Станко Нишић. Хрватска олуја и српске сеобе. — Београд: Књига комерц, 2002. — С. 61.
  218. «Croatia Tells U.N. Troop Accord Ends» (անգլերեն)։ The New York Times։ 1995-01-13։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  219. «The situation in the occupied territories of Croatia» (անգլերեն)։ United Nations General Assembly։ 1995-02-09։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2011-10-26 
  220. «Croatian Serbs Won’t Even Look At Plan for Limited Autonomy» (անգլերեն)։ The New York Times։ 1995-01-31։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  221. Raymond Bonner (1995-03-14)։ «Croatia's Serbs Balk at a New U.N. Role» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2019-03-21 
  222. Christopher S. Wren։ «U.N. Votes to Keep Its Troops In Balkans for 8 More Months» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  223. «Godišnjica stradanja u akciji «Bljesak»» (սերբա-խորվաթերեն)։ vesti-online.com։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2011-10-26 
  224. Ионов Александр Алексеевич։ «Очерки военной истории конфликта в Югославии (1991—1995). Возобновление сербско-хорватской войны» (ռուսերեն)։ Аrtofwar.ru 
  225. 225,0 225,1 Roger Cohen (1995-05-03)։ «Rebel serbs shell croatian capital» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  226. 226,0 226,1 Roger Cohen (1995-05-04)։ «Rebel Serbs Pound Zagreb for Second Day» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  227. Roger Cohen (1995-05-07)։ «Serbia Moves Tanks to Croatia Border» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  228. ««Croatia to Assist Bosnia»» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  229. Alan Cowell.։ ««Croatia Presses Offensive Against Serbs»» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  230. Richard Sisk.։ ««TWO NAVY PLANES FIRE ON SERB MISSILE SITES»» (անգլերեն)։ Daily News (Mortimer Zuckerman)։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2011-10-26 
  231. ««The Croatian Offensive»» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  232. Kovačević, Drago; Linta, Miodrag. Kavez: Krajina u dogovorenom ratu [Cage: Krajina in an Arranged War]. — Белград: Srpski demokratski forum, 2003. — P. 93—94. — ISBN 8683759040(սերբ.)
  233. Sekulić, Milisav. Knin je pao u Beogradu [Knin Fell in Belgrade]. — Nidda Verlag, 2000. — P. 171—246.(սերբ.)
  234. Vrcelj, Marko. Rat za Srpsku Krajinu: 1991–1995 [War for Serbian Krajina: 1991–1995]. — Белград: Srpsko kulturno društvo «Zora», 2002. — P. 212—222. — ISBN 9788683809066(սերբ.)
  235. Marko Attila Hoare։ ««How Croatia and the US prevented genocide with 'Operation Storm'»» (անգլերեն)։ Henry Jackson Society։ Արխիվացված է օրիգինալից 2011-09-27-ին։ Վերցված է 2011-10-27 
  236. Barić, Nikica. Srpska pobuna u Hrvatskoj 1990.-1995. — Загреб: Golden marketing. Tehnička knjiga, 2005.(խորվ.)
  237. Marko Attila Hoare։ ««[Fleeing Practice]»» (սերբերեն)։ Vježba bježanja. nl.youtube.com 
  238. ««World Refugee Survey—Croatia»» (անգլերեն)։ U.S. Committee for Refugees and Immigrants։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին 
  239. 239,0 239,1 ««News — In focus — Operation Storm marked in Croatia»» (անգլերեն)։ B92։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-27-ին 
  240. 240,0 240,1 «Операция «Олуя» — падение Сербской Краины» (ռուսերեն)։ Српска.ру։ Արխիվացված է օրիգինալից 2013-01-20-ին։ Վերցված է 2012-07-22 
  241. ««Verdict due on Friday 15 April at ICTY for Croatian ex-general Ante Gotovina»» (անգլերեն)։ The Hague Justice Portal։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2012-07-22 
  242. ««Croatia: Helsinki Committee contests prosecutor’s data on war crimes»» (անգլերեն)։ Adnkronos։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2012-07-22 
  243. ««Croatia’s President Pledges To Retake Serb-Held Enclave»» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  244. Chris Hedges.։ ««Croatia Reported to Move Troops to Disputed Serb Region»» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  245. ««Croatian President Again Threatent Attack»» (անգլերեն)։ The New York Times. Reuters։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  246. ««The Erdut Agreement»» (անգլերեն)։ United States Institute of Peace։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2011-10-28 
  247. 247,0 247,1 René van der Linden.։ ««Croatia’s request for membership of the Council of Europe — Report»» (անգլերեն)։ Совет Европы։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2019-11-15 
  248. 248,0 248,1 ««Slobodan Milošević trial — Transcript». pp. 27555–27556» (անգլերեն)։ International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2011-10-28 
  249. «Резолюция 1037 S-RES-1037(1996)» (անգլերեն)։ Совет Безопасности ООН։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-10-07-ին։ Վերցված է 2011-10-28 
  250. Josip Čerina.։ ««Branitelji benkovačkog kraja u domovinskom ratu»» (խորվաթերեն)։ Društvena istraživanja (Ivo Pilar Institute of Social Sciences) 17 (3). ISSN 11330-0288։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին 
  251. Amy Fallon.։ ««Serbian war crimes suspect Mile Bosnic arrested in Gloucester»» (անգլերեն)։ The Guardian։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2011-10-31 
  252. Roger Cohen.։ ««Croatia marks massacre in Vukovar»» (անգլերեն)։ BBC News Online։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2011-10-31 
  253. Trevor Bormann.։ ««The real captain Dragan»» (անգլերեն)։ ABC News (Australia)։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2011-10-31 
  254. John Pike.։ ««Serbo-Croatian War»» (անգլերեն)։ GlobalSecurity.org 
  255. Slavko Halužan.։ ««Vojna učinkovitost protupješačkih mina: Iskustva iz domovinskog rata»» (խորվաթերեն)։ Polemos: časopis za interdisciplinarna istraživanja rata i mira 2 (3–4). ISSN 1331–5595։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին 
  256. Mario Dragun.։ ««PRESS RELEASE 155/08»» (անգլերեն)։ Министерство иностранных дел и европейской интеграции Хорватии։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2011-10-31 
  257. ««Croatian leadership slates Jeremić comments»» (անգլերեն)։ B92։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին 
  258. Гуськова, 2001, էջ 720
  259. Daniel Böhmer.։ ««Warum sollte Serbien Mladic schützen?»» (գերմաներեն)։ Die Welt Online (Die Welt)։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  260. Daniel Böhmer.։ ««PROSECUTOR v. DUSKO TADIC a/k/a „DULE“»» (անգլերեն)։ МТБЮ։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2011-11-07 
  261. ««Final Report of the Commission of Experts Established Pursuant to Security Council Resolution 780 (1992) — General Conclusions and Recommendations»» (անգլերեն)։ ООН։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2011-11-07 
  262. 262,0 262,1 David Binder.։ ««U.N.'s Yugoslavia Envoy Says Rising War-Weariness Led to the Cease-Fire»» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  263. 263,0 263,1 ««Croatia — Events of 2008»» (անգլերեն)։ Human Rights Watch։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  264. «Croatia Human Rights. Human Rights Concerns» (Press release)։ Amnesty International։ Վերցված է 2013-02-02 
  265. ««Dokumenti: Plan Z-4».»։ B92 specijal: 10 godina od Oluje nad Krajinom (սերբերեն)։ B92։ 2005-08-05։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-05-31-ին։ Վերցված է 2010-11-02 
  266. ««Sjećanje na nestale u Domovinskom ratu»» (խորվաթերեն)։ Croatian Radiotelevision։ Արխիվացված է օրիգինալից 2010-05-03-ին։ Վերցված է 2011-11-07 
  267. Vesna Roller.։ ««HZMO: Invalidsku mirovinu primaju 45.703 hrvatska ratna vojna invalida»» (խորվաթերեն)։ Glas Slavonije (Glas Slavonije d.d.)։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին 
  268. S. Dukić.։ ««U protekle tri godine novih 8 tisuća invalida Domovinskog rata»» (խորվաթերեն)։ Slobodna Dalmacija (Europapress Holding)։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2011-11-07 
  269. Frucht, Richard C. Eastern Europe: An Introduction to the People, Lands, and Culture. — 2005. — P. 439. — ISBN 1576078000(անգլերեն)
  270. ««Civil and Political Rights in Croatia». стp. 62» (անգլերեն)։ Human Rights Watch։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-07-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  271. Carol J. Williams.։ ««Serbian Refugees Uneasy in the Role of Occupiers»» (անգլերեն)։ Los Angeles Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2011-11-07 
  272. Marcus Tanner.։ ««'Cleansing' row prompts crisis in Vojvodina»» (անգլերեն)։ The Independent։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  273. Chuck Sudetic.։ ««Serbs Force An Exodus From Plain»» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  274. Meštrović, Stjepan Gabriel. Genocide After Emotion: The Postemotional Balkan War. — Routledge, 1996. — P. 77—78. — ISBN 0415122945(անգլերեն)
  275. Радослав И. Чубрило, Биљана Р. Ивковић, Душан Ђаковић, Јован Адамовић, Милан Ђ. Родић и др. Српска Крајина. — Београд: Матић, 2011. — С. 304.
  276. Гуськова, 2001, էջ 213
  277. Коллектив авторов. Югославия в XX веке: очерки политической истории. — М.: Индрик, 2011. — С. 846. — ISBN 9785916741216
  278. Štrbac, Savo.։ ««Zločini nad Srbima na prostoru Hrvatske u periodu 90-99»» (սերբերեն)։ Veritas – Bilten։ Արխիվացված է օրիգինալից 2009-03-25-ին։ Վերցված է 2011-11-07 
  279. «Croatia: European Court of Human Rights to consider important case for refugee returns» (անգլերեն)։ Amnestyusa.org։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին 
  280. Maja Sajler Garmaz.։ ««Beskrajna obnova od rata»» (խորվաթերեն)։ Vjesnik (Narodne Novine d.d.)։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին 
  281. Milivojević, Marko. «Croatia — The Economy». — Лондон: Routledge, 1998. — P. 280. — (Eastern Europe and the Commonwealth of Independent States.). — ISBN 1857430581(անգլերեն)
  282. Chuck Sudetic.։ ««YUGOSLAV BREAKUP GAINS MOMENTUM»» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  283. Bob Davis.։ ««Hyper Hyper-Inflation»» (անգլերեն)։ The Wall Street Journal։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2011-11-08 
  284. ««The Worst Episode of Hyperinflation in History: Yugoslavia 1993-94»» (անգլերեն)։ San Jose State University։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2011-11-08 
  285. ««Dogodilo se 31. kolovoza»» (խորվաթերեն)։ Hrvatski spomenar. Hrvatski Informativni Centar։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2011-11-08 
  286. ««Dogodilo se 26. listopada»» (խորվաթերեն)։ Hrvatski spomenar. Hrvatski Informativni Centar։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2011-11-08 
  287. Zdravko Tomac.։ ««Strah od istine»» (խորվաթերեն)։ Hrvatsko kulturno vijeće։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին 
  288. Chuck Sudetic.։ ««Aid Convoy Falls Victim in Croatia»» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  289. ««Croatia Fighting Worsens as Zagreb Suburb Is Hit»» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  290. Chuck Sudetic.։ ««Yugoslav Battles Rage on Eve of Talks»» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  291. Chuck Sudetic.։ ««U.N. Envoy Wins Yugoslav Peace Move»» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  292. Antun Jelić.։ ««Child casualties in a Croatian community during the 1991-2 war»» (անգլերեն)։ Archives of Disease in Childhood (BMJ Group) 71 (6): 540. doi:10.1136/adc.71.6.540. ISSN 0003-9888. PMC]1030096. PMID 7726618։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  293. 293,0 293,1 ««August 14, 1995 Vreme News Digest Agency No 202»» (անգլերեն)։ Scc.rutgers.edu։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2012-07-22 
  294. «KOJI OBLIK ODGOVORNOSTI ZA GOTOVINU I MARKAČA?» (խորվաթերեն)։ SENSE Agency։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-10-02-ին։ Վերցված է 2012-07-22 
  295. 295,0 295,1 Радослав И. Чубрило, Биљана Р. Ивковић, Душан Ђаковић, Јован Адамовић, Милан Ђ. Родић и др. Српска Крајина. — Београд: Матић, 2011. — С. 575.(սերբ.)
  296. «Zločin u Petrinji» (խորվաթերեն)։ Centar za mir։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին 
  297. «Stradanje u domovinskom ratu» (խորվաթերեն)։ Općina Lovas։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին 
  298. STEPHEN ENGELBERG.։ «Villagers in Croatia Recount Massacre by Serbian Forces» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  299. «Sakralni objekti» (խորվաթերեն)։ Grad Hrvatska Kostajnica։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-15-ին։ Վերցված է 2012-08-08 
  300. «The Catholic Church and Croatia's Two Transitions» (անգլերեն)։ Biblicalstudies.org.uk։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2012-08-07 
  301. S. Soldo; D. Puntarić; Z. Petrovicki; D. Prgomet.։ ««Injuries caused by antipersonnel mines in Croatian Army soldiers on the East Slavonia front during the 1991—1992 war in Croatia»» (անգլերեն)։ Military Medicine (Association of Military Surgeons of the United States) 164 (2): 141–4. ISSN 1930-613X. PMID 10050574 
  302. Hanson, Alan. «Croatian Independence from Yugoslavia, 1991—1992». — Rowman & Littlefield, 2000. — P. 96. — ISBN 0-8476-9892-0(անգլերեն)
  303. Nicholas Walton.։ ««Croatian bees sniff out landmines»» (անգլերեն)։ BBC News Online. BBC։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2011-11-09 
  304. ««Mine victims assistance (MVA)»» (անգլերեն)։ Croatian Mine Action Centre։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2011-11-09 
  305. Marcin Monko.։ ««Croatia: safe playgrounds in danger zones»» (անգլերեն)։ International Committee of Red Cross։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2011-11-09 
  306. Valentina Pop.։ ««Croatian region calls for EU aid on landmines»» (անգլերեն)։ EUobserver։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2011-11-09 
  307. ««Statute of the Tribunal»» (անգլերեն)։ International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-27-ին։ Վերցված է 2011-11-09 
  308. ««About the ICTY»» (անգլերեն)։ International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2011-11-09 
  309. Simons, Marlise.։ ««U.N. Court Convicts Two Croatian Generals of War Crimes and Frees a Third»» (անգլերեն)։ New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին 
  310. Attila Hoare, Marko.։ ««The Capitulation of the Hague Tribunal»» (անգլերեն)։ Henry Jackson Society։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2012-09-27 
  311. ««Serb leader jailed for war crimes»» (անգլերեն)։ BBC News Online. BBC։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2011-11-09 
  312. ««Milan Babic—Former dentist who founded the doomed Serb Republic of Krajina and initiated 'ethnic cleansing'»» (անգլերեն)։ The Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2013-03-14-ին 
  313. Roy W. Gutman.։ ««Spotlight on violations of international humanitarian law—The role of the media»» (անգլերեն)։ International Review of the Red Cross (International Committee of the Red Cross) (325)։ Արխիվացված է օրիգինալից 2011-09-17-ին։ Վերցված է 2011-11-09 
  314. ««UN court increases Serb officer’s sentence for Vukovar massacre»» (անգլերեն)։ France 24. Agence France-Presse (Société de l'audiovisuel extérieur de la France)։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2011-11-09 
  315. ««Hague triples Vukovar jail term»» (անգլերեն)։ BBC News Online. BBC։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2011-11-09 
  316. ««U.N. tribunal to rule in Vukovar massacre case»» (անգլերեն)։ Reuters։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  317. Marlise Simons.։ ««Serb Charged in Massacre Commits Suicide»» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  318. ««General guilty in Dubrovnik attack»» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին 
  319. 319,0 319,1 ««Summary of the Judgement in the Case of Prosecutor v. Momčilo Perišić»» (անգլերեն)։ The Hague: International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2011-11-10 
  320. «Гаагский трибунал освободил экс-начальника генштаба югославской армии Перишича» (ռուսերեն)։ ИТАР-ТАСС։ Արխիվացված է օրիգինալից 2013-03-09-ին 
  321. 321,0 321,1 321,2 ««Milosevic Indictment: Text»» (անգլերեն)։ BBC News Online. BBC։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2011-11-10 
  322. 322,0 322,1 ««69 hrvatskih civila ubijeno u Lovasu u oktobru 1991.»» (սերբերեն)։ B92։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2011-11-10 
  323. ««Croatia: Information on abuses carried out between April 1992 and September 1992 by Serbian military and paramilitary forces in Krajina generally and in particular in the places named in Response HRV16050.E»» (անգլերեն)։ United Nations High Commissioner for Refugees – Refworld. Immigration and Refugee Board of Canada 
  324. 324,0 324,1 ««SUMMARY OF JUDGEMENT FOR MILAN MARTIĆ»» (անգլերեն)։ МТБЮ։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2011-11-10 
  325. Stephen Engelberg.։ ««Villagers in Croatia Recount Massacre by Serbian Forces»» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  326. «Pobjeda pravde» (խորվաթերեն)։ Արխիվացված է օրիգինալից 2013-04-10-ին։ Վերցված է 2013-03-30 
  327. 327,0 327,1 ««Croatia jails war crimes general»» (անգլերեն)։ BBC News Online. BBC։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2011-11-10 
  328. ««Hrvatska: Presuda za Bjelovar»» (սերբերեն)։ Vesti — B92։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին 
  329. ««Amnesty International Report 2010 — Croatia»» (անգլերեն)։ UNHCR – Refworld. Amnesty International 
  330. Chuck Sudetic.։ ««Evidence in Massacre Points to Croats»» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2017-09-29 
  331. ««Croatia Admits Serb Civilians Were Killed»» (անգլերեն)։ Los Angeles Times. Associated Press։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2011-11-10 
  332. ««Mercep suspected of murder or disappearance of 43 people»» (անգլերեն)։ T-portal։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2011-11-10 
  333. Berislav Jelinić.։ ««Suljic dying, statement against Mercep impossible»» (անգլերեն)։ Nacional. NCL Media Grupa d.o.o։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2011-11-10 
  334. Davor Butković.։ ««Pobjeda pravde»» (խորվաթերեն)։ Jutarnji list (Europapress Holding)։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2011-11-10 
  335. ««Presuda i rješenje broj: I Kž 81/06-7»» (խորվաթերեն)։ Supreme Court of the Republic of Croatia։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2011-11-10 
  336. ««Croatia detains former official for war crimes»» (անգլերեն)։ CBC News. Canadian Broadcasting Corporation։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-25-ին։ Վերցված է 2011-11-10