Նացիստական Գերմանիա

Նացիստական Գերմանիա
Երրորդ Ռայխ
Großdeutsches Reich
 
Flag of the German Reich (1935–1945).svg Reichsadler der Deutsches Reich (1933–1945).svg
(Դրոշ) (Զինանշան)
Քարտեզ

German Reich 1942.svg

Ընդհանուր տեղեկանք
Մայրաքաղաք Բեռլին[1]
Լեզու գերմաներեն
Ազգություն գերմանացիներ
Իշխանություն
Պետական կարգ Տոտալիտարիստական
հանրապետություն
Պետության գլուխ ֆյուրեր
Օրենսդրություն Ռայխստագ
Պատմություն
- Նացիստների իշխանության գալը Գերմանիայում 1933, հունվարի 30[2]
- Անշլյուս` Ավստրիայի բռնակցումը Գերմանիային 1938, մարտի 12[3]
- Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկիզբ 1938, սեպտեմբերի 1
- Գերմանիայի ֆյուրեր Ադոլֆ Հիտլերի մահը 1945, ապրիլի 30
- Գերմանիայի կապիտուլյացիա 1945, մայիսի 8[4]

Նացիստական Գերմանիա կամ Երրորդ Ռայխ (գերմ.՝ Drittes Reich), 1933-1945 թվականներին Գերմանիայի պաշտոնական անվանումը։ Սովորաբար այսպես է անվանվում Գերմանիայի պատմության այն շրջանը, երբ պետության գլուխ կանգնած էր ֆյուրեր Ադոլֆ Հիտլերը, իսկ իշխող կուսակցությունը՝ Նացիոնալ-Սոցիալիստական կուսակցությունը:

1933 թվականի հունվարի 30-ից Գերմանիան վերածվեց ֆաշիստական, տոտալիտարիստական (ամբողջատիրական) հանրապետության։ Պետության պաշտոնական անվանումը՝ Գերմանական Ռայխ («Երրորդ Ռայխ» կամ «Գերմանական կայսրություն»)[5]:

Այն բանից հետո երբ 1945 թվականի մայիսի 9-ին խորհրդային ուժերը ռազմակալեցին Բեռլինը և կառուցվեց Բեռլինի պատը, Նացիստական Գերմանիան դադարեց որպես պետություն գոյություն ունենալ[6]:

1933 թվականի հունվարի 30-ին Ադոլֆ Հիտլերը նշանակվել է Վայմարյան հանրապետության կանցլեր, սկիզբ դնելով Գերմանիայի նացիստական պետության։ Դրանից հետո Հիտլերը վերացրեց բոլոր քաղաքական ընդդիմադիր ուժերը և ամրապնդեց իր իշխանությունը։ Գերմանիայի նախկին նախագահ՝ ռայխսպրեզիդենտ Պաուլ ֆոն Հինդենբուրգի մահից հետո Հիտլերը դարձել է Գերմանիայի բռնապետ։

1934 թվականի օգոստոսի 14-ին Ադոլֆ Հիտլերը կատարում է հանրաքվե, որի արդյունքում դարձավ երկրի բացարձակ ղեկավարը՝ ֆյուրեր։ Ամբողջ իշխանությունը կենտրոնացված էր Հիտլերի ձեռքում և նրա խոսքը ուներ գերագույն օրենքի ուժ։ Ադոլֆ Հիտլերը վերազինեց Գերմանիայի զինված ուժերը և վերականգնեց փուլ եկած տնտեսությունը։ Գերմանիան դարձավ Եվրոպայի ամենազարգացած երկիրը։

Բովանդակություն

Անվան ստուգաբանությունԽմբագրել

 
Գերմանական ռայխի քարտեզը 1940 թվականի ԽՍՀՄ գրպանի քարտեզագրքում: Հոշոտված Լեհաստանից մնացած գեներալ-նահանգապետությունը մակագրված է որպես «Գերմանիայի պետական շահերի մարզ»՝ «Область государственных интересов Германии»:

1933-1943 թվականներին պետությունը պաշտոնապես կոչվում էր գերմանական Ռայխ (գերմ.՝ Deutsches Reich), իսկ 1943-1945 թվականներին այն կոչվեց Փառահեղ Գերմանական Ռայխ (գերմ.՝ Großdeutsches Reich) կամ Գերմանական Տերություն։

Deutsches Reich անվան տարբերակը գերմաներենից հայերեն թարգմանվում էր որպես Գերմանական Տերություն: Ի դեպ Ֆրանսիան գերմաներենում, անկախ նրանից այն միապետական կարգեր է ունեցել, թե՝ հանրապետական, միշտ կոչվել և կոչվում է Ֆրանկրայխ՝ Ֆրանսիական տերություն: Ռայխը (Das Reich) երբեմն ունեցել է ոչ միայն տերություն, այլև՝ պետություն կամ երկիր իմաստը: Օրինակ գերմանական քարտեզագրքերում և պատմական գրականության մեջ կարելի է հանդիպել Շիրակ ռայխ, այսինքն՝ հայկական Անի-Շիրակի պետություն կամ Շիրակի թագավորություն, պարզապես՝ Շիրակ երկիր, ինչպես նաև՝ Վասպուրական ռայխ, նույն կերպ՝ Վասպուրական երկիր կամ Վասպուրական պետություն իմաստով: Հայտնի է որ Ավստրիան գերմաներեն կոչվում է Օստերռայխ, անկախ նրանից նա նախկինում կայսրություն էր, թե այժմ՝ հանրապետություն:

Գերմաներեն «ռայխ» բառը (Das Reich) կարող է նաև այլ լեզուներով, այդ թվում ռուսերեն թարգմանվել թե՛ որպես «պետություն», թե՛ որպես «կայսրություն», սակայն այն առավել մոտ է «տերություն» հասկացությանը, ինչպես վերը նշված է հայերենի համար: Գերմաներենում այն նաև օգտագործվում է միստիկական իմաստով, որպես «արքայություն»: Գերմաներեն՝ Dein Reich komme — հայերեն՝ «Եկեսցէ Արքայութիւն Քո», ռուսերեն՝ «Да приидет Царствие Твое»:[7]

Գերմանիայի այսպիսի անվանումը՝ Das Dritte Reich, առաջին անգամ հիշատակվել է գերմանացի հեղինակ Արթուր Մյոլեր վան դեն Բրուքի «Երրորդ Ռայխը» (գերմ.՝ Das Dritte Reich) աշխատությունում։ Գիրքը նվիրված է նացիստական քարոզչությանը և Երկրորդ աշխարհամարտում Գերմանիայի մասնակցությանը։

Բացի այդ, այն պատմում է Գերմանիայի ֆյուրեր Ադոլֆ Հիտլերի կյանքը, և նրա կառավարման շրջանում Գերմանիայում տիրող իրավիճակի մասին։

Ըստ այս գրքի, Գերմանիայի պատմությունը բաժանվում է մի քանի շրջանների, որոնք ներկայացված են Ռայխերի տեսքով։ Պատմությունը սկսում է Սրբազան Հռոմեական Կայսրությունից (962-1806)` Առաջին Ռայխ կամ Առաջին տերություն, շարունակվում 1871–1918 Գերմանական կայսրությամբ` Երկրորդ Ռայխ կամ Երկրորդ Տերություն, իսկ Ֆաշիստական Գերմանիան ներկայացվում է որպես Երրորդ Ռայխ կամ Երրորդ Տերություն։

Նացիստները օգտագործում էին այս անվանումը՝ Երրորդ Ռայխ՝ օրինականացնելու համար իրենց ռեժիմը՝ որպես նախորդ գերմանական Ռայխերի իրավահաջորդ պետություն։

ՊատմությունԽմբագրել

      Հիմնական հոդված՝ Գերմանիայի պատմություն

ՆախապատմությունԽմբագրել

1919-ին ստեղծվեց Վայմարյան հանրապետությունը, որը բացի Գերմանիայի բուն տարածքից իր մեջ ներառում էր նաև Լեհաստանի արևմուտքը և հյուսիսը, ինչպես նաև Հարավային Դանիան։

Վայմարյան հանրապետության պատմության երեք հիմնական փուլերն էին.

  • 1919—1923 ճգնաժամային տարիները. հաղթահարվում էին համաշխարհային պատերազմի հետևանքները՝ հիպերինֆլյացիան և հանրապետության տապալման բազմաթիվ փորձերը.
  • «Ոսկե քսանականներին» (1924—1929 годы) հանրապետությունը հասավ որոշակի կայունության, վերականգնեց տնտեսությունը և ձեռք բերեց միջազգային ճանաչում.
  • Համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամը և նացիոնալ-սոցիալիստների, այսինքն՝ ազգայնական-ընկերավարների իշխանության գալը 1929-1933 թվականների ընթացքում ավարտվեցին հանրապետության հոգեվարքով և կործանմամբ:

Նոր կազմավորված Գերմանիայի հանրապետությունը Առաջին համաշխարհային պատերազմի ավարտից հայտնվել է ծանր տնտեսական կացության մեջ։ Առաջին համաշխարհային պատերազմում Գերմանիայի կրած նյութական և մարդկային կորուստներից բացի, 1919 թվականին Վերսալում տեղի ունեցած վեհաժողովից հետո Գերմանիան պարտավորվեց խոշոր ռազմատուգանքներ վճարել հաղթած պետություններին (Մեծ Բրիտանիա, Ֆրանսիա)։ Այս ամենը երկրում հանգեցրեց ուռճացված գների, սննդի պակասի, զանգվածային անկարգությունների, մեկ խոսքով՝տնտեսական և քաղաքական քաոսի։ Այն բանից հետո, երբ գերմանական կառավարությունը դժվարացավ վճարել ռազմատուգանքները, զայրացած ֆրանսիական զորքերը ձեռնամուխ եղան Գերմանիայի հումքի հիմնական աղբյուրի՝ Ռուրի ածխի և գազի ավազանի գրավմանը։ 1923 թվականին Ռուրի ավազանը արդեն Ֆրանսիայի կազմում էր։ Երկրում տիրում էին լայնատարած քաղաքացիական անկարգությունները։

Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո գերմանական շուկան կախվածության մեջ ընկավ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներից։ 1930-ականներին արդեն Գերմանիայի հումքի միակ ներկրողը Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներն էր։ 1929 թվականի հոկտեմբերի 24-ին Միացյալ Նահանգների ֆոնդային շուկան ենթարկվեց վթարի, որը ծանր անդրադարձավ նաև Գերմանիայի վրա։

Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները դադարեց ներդրումներ կատարել Գերմանիայում։

1919 թվականին հիմնադրված Գերմանիայի բանվորական կուսակցությունը վերանվանվեց և դարձավ Նացիոնալ-սոցիալիստների գերմանական աշխատավորական կուսակցություն։

Այն համարվում էր Գերմանիայի կարևորագույն քաղաքական կուսակցություններից մեկը։ Կուսակցությունը, անցնելով իշխանության գլուխ, կարճ ժամանակամիջոցում կարողացավ ոտքի կանգնեցնել Գերմանիան։ 1932 թվականին դաշնային ընտրություններում նացիստները բացարձակ հաջողություն գրանցեցին և դարձան գերմանական Ռայխսթագի միանձնյա ղեկավարները։

Նացիստական կառավարությունը մերժեց Վերսալյան պայմանագրի դրույթները, սկսեց վերազինելն ցամաքային ուժերը, ավիացիան և ռազմական նավատորմը, բացի այդ ժողովրդի մեջ սերմանվեց հակահրեականության և հակաբոլշևիզմ։

Նորանշանակ գերմանական կառավարությունը կարողացավ նաև ետ բերել Ռուրի ավազանը։

Նացիստական վարչակարգի հաստատումԽմբագրել

1929-ի համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամը դարձավ Վայմարյան հանրապետության վերջի սկիզբը:

Արդեն 1932-ի ամռանը գործազուրկների թիվը հասավ 6 միլիոնի:

Քաղաքական իրավիճակը երկրում արմատականանում էր:

Աճում էր Գերմանիայի կոմունիստական կուսակցության կողմնակիցների թիվը: 1932-ի ընտրություններում կոմկուսը ստացավ իր պատմության մեջ ամենաբարձր արդյունքը (1919-1933 թթ.)՝ 16,9 % քվեներ: Միևնույն ժամանակ կոմկուսի դերի ուժեղացումը հակադրության մեջ էր մտնում խոշոր կապիտալի շահերի հետ:

Սակայն աճում էր նաև Գերմանիայի նացիոնալ-սոցիալիստական բանվորական կուսակցության՝ Deutsce Nazionalsozialistische arbeiter Partei (NSDAP) դերը:

1932-ին նացիոնալ-սոցիալիստները հավաքեցին քվեների 37 %-ը՝ բոլոր կուսակցություններից ավելի:

Բայդ դա էլ բավարար չէր կառավարություն կազմելու համար:

Ուստի կրկնական ընտրություններ նշանակվեցին 1932-ի նոյեմբերին, որտեղ, սակայն ՆՍԴԱՊ-ը ստացավ ավելի քիչ ձայներ՝ 34 %: Այսպիսով՝ 1932 թվականի երկու ընտրություններում նացիստները տարել էին հաղթանակ, սակայն նրանք չէին կազմում ճնշող մեծամասնություն:

1932-ի ընթացքում Վայմարյան հանրապետության նախագահը՝ Գերմանական նախկին բանակի ֆելդմարշալ Պաուլ Հինդենբուրգը բազմիցս առաջարկեց Հիտկերին՝ մտնել կառավարության կազմի մեջ, այդ թվում՝ գրավել փոխ-կանցլերի՝ փոխվարչապետի պաշտոնը:

Սակայն նացիստների առաջնորդը համաձայն էր միայն ռայխսկանցլերի պաշտոնին, ինչպես նաև պահանջում էր ներքին գործերի ռայխսմինիստրի պաշտոնը ՆՍԴԱՊ-ի անդամներից մեկի համար, իսկ իր համար, որպես կառավարության ղեկավարի՝ արտակարգ լիազորություններ:

Միայն 1933-ի հունվարի վերջին ռայխսպրեզիդենտ Հինդենբուրգը համաձայնվեց այդ պայմաններին: Նախագահ Պաուլ ֆոն Հինդենբուրգը 1933 թվականի հունվարի 30-ին հանդիսավոր արարողությամբ Ադոլֆ Հիտլերին նշանակեց Գերմանիայի կանցլեր։ Այս իրադարձությունը պատմության մեջ հայտնի է Մախտերգրեյֆունգ (գերմ.՝ Machtergreifung) անունով, որը թարգմանաբար նշանակում է իշխանության բռնազավթում։

Ադոլֆ Հիտլերի գլխավորած կոալիցիան անցավ պետության գլուխ։ Երկրի իշխանությունը փաստացի անցավ Գերմանիայի Ազգային Ընկերավարական Աշխատավորական կամ այսպես կոչված՝ Գերմանիայի Նացիոնալ Սոցիալիստական Բանվորական կուսակցությանը։

Հիտլերը իշխանության գալով սկսեց փոփոխություններ կատարել իշխանական մարմինների մեջ։ Բոլոր քաղաքացիական կազմակերպությունների, այդ թվում, գյուղատնտեսական խմբերի, կամավորական կազմակերպությունների և մարզական ակումբների ղեկավարությունը փոխարինվեց նացիստական համակիրներով և կուսակցական անդամներով։

1933 թվականի հունիսին արդեն գրեթե բոլոր ղեկավարները նացիստական կուսակցությանն էին անդամակցում։ Բացառություն էր կազմում միայն գերմանական բողոքական եկեղեցին և ազգային բանակը։

1933 թվականի փետրվարի 27-ին Ռայխստագի շենքը հրկիզվեց։ Մեղավոր ճանաչվեց Մարիուս վան դեր Լուբբեն, ով եղել է հոլանդացի կոմունիստ։

Գերմանիայի կանցլերի հրամանագրով Մարիուս վան դեր Լուբբենին ինկվիզիցիայի ենթարկեցին։ Հիտլերը այս ամենը ներկայացրեց որպես կոմունիստական դավադրություն Գերմանիայում։

Ամբողջ երկրում սկսվեց հակակոմունիստական շարժում։ Այս ընթացքում Գերմանիայում ձերբակալվեցին մոտ չորս հազար կոմունիստներ։

Գերմանիայի դաշնային կառուցվածքի վերացումԽմբագրել

Կոմկուսի և սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցության արգելումԽմբագրել

ՆացիֆիկացիաԽմբագրել

Ռայխի տնտեսությունը պատերազմից առաջ և պատերազմի ընթացքումԽմբագրել

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմԽմբագրել

Երրորդ ռայխի վարչա-տարածքային կառուցվածքԽմբագրել

Պետական կառույցԽմբագրել

Իրավական համակարգԽմբագրել

Զինված ուժերԽմբագրել

ԽորհրդանշաններԽմբագրել

Նացիստական գաղափարախոսությունԽմբագրել

Նացիստական քարոզչությունԽմբագրել

Գիտություն և տեխնիկաԽմբագրել

ԿրոնԽմբագրել

ՍպորտԽմբագրել

11-րդ օլիմպիական խաղերԽմբագրել

ՄշակույթԽմբագրել

ՏոներԽմբագրել

ԱրվեստԽմբագրել

ԳեղանկարչությունԽմբագրել

ՔանդակագործությունԽմբագրել

ՃարտարապետությունԽմբագրել

ԳրականությունԽմբագրել

ԹատրոնԽմբագրել

ԿինոԽմբագրել

ԵրաժշտությունԽմբագրել

ՊարգևներԽմբագրել

Տես նաևԽմբագրել

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. «Agreement Between the Governments of the United Kingdom, the United States of America, and the Union of Soviet Socialist Republics, and the Provisional Government of the French Republic on Certain Additional Requirements to be Imposed on Germany»։ dipublico.com։ 20 September 1945 
  2. Antill, Peter (2005). Berlin 1945: End of the Thousand Year Reich. Oxford; New York: Osprey. ISBN 1-84176-915-0. 
  3. Beevor, Antony (2002). Berlin: The Downfall 1945. London: Viking-Penguin Books. ISBN 978-0-670-03041-5. 
  4. Berghahn, Volker R. (1999). «Germans and Poles, 1871–1945». Germany and Eastern Europe: Cultural Identities and Cultural Differences. Yearbook of European Studies. Amsterdam; Atlanta: Rodopi. ISBN 90-420-0688-9. 
  5. Clark, Christopher M. (2006). Iron Kingdom: The Rise and Downfall of Prussia, 1600–1947. London: Penguin Group. ISBN 978-0-674-02385-7. 
  6. Closmann, Charles (2005). «Legalizing a Volksgemeinschaft: Nazi Germany's Reich Nature Protection Law of 1935». in Brüggemeier, Franz-Josef; Cioc, Mark; Zeller, Thomas. How Green Were the Nazis?: Nature, Environment, and Nation in the Third Reich. Athens: Ohio University Press. 
  7. Վ.Կլեմպերեր: Երրորդ ռայխի լեզուն: Ռուսերեն՝ В.Клемперер. LTI: язык Третьего Рейха. Записная книжка филолога.

ՀղումներԽմբագրել

ԳրականությունԽմբագրել

Լրացուցիչ գրականությունԽմբագրել