Արմեն Գուլակյան

հայ դերասան

Արամ Կարապետի Գուլակյան, բեմական անունը՝ Արմեն Գուլակյան[2] (հոկտեմբերի 20 (նոյեմբերի 1), 1899, Թիֆլիս, Ռուսական կայսրություն[1] - սեպտեմբերի 22, 1960(1960-09-22)[1], Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ[1]), հայ դերասան, ռեժիսոր, դրամատուրգ և թատերական գործիչ։ ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ (1940 թվական), Ստալինյան մրցանակի երրորդ աստիճանի կրկնակի դափնեկիր (1946 թվական, 1950 թվական), ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1939 թվականից, պրոֆեսոր (1947 թվական)։

Արմեն Գուլակյան
Արմեն Գուլակյան.jpg
Ծնվել էհոկտեմբերի 20 (նոյեմբերի 1), 1899
ԾննդավայրԹիֆլիս, Ռուսական կայսրություն[1]
Մահացել էսեպտեմբերի 22, 1960(1960-09-22)[1] (60 տարեկան)
Մահվան վայրԵրևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ[1]
ԿրթությունՆերսիսեան դպրոց (1921)
ՔաղաքացիությունFlag of the Soviet Union.svg ԽՍՀՄ
Ազգությունհայ
Մասնագիտությունդերասան, թատերական ռեժիսոր և քաղաքական գործիչ
ԸնտրանիՆամուս և Պեպո
Ամուսին(ներ)Անահիտ Մասչյան
Պարգևներ և մրցանակներՍտալինյան մրցանակ Լենինի շքանշան «Պատվո նշան» շքանշան ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ «1941-1945 թթ. Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ անձնվեր աշխատանքի համար» մեդալ և Աշխատանքային Կարմիր դրոշի շքանշան

Գուլակյանը դերասանուհի Ռոզաննա Գուլակյանի եղբայրն էր[3]։

ԿենսագրությունԽմբագրել

Արմեն Գուլակյանը ծնվել է 1899 թվականին արհեստավորի ընտանիքում։ Հայրը Իջևանի Խաշթառակ գյուղից է եղել, կոշկակար էր[4]։ Նախնական կրթությունը ստացել է քաղաքային տարրական դպրոցում, ավարտելով ընդունվել է Ներսիսյան դպրոց, որն ավարտում է 1921 թվականին։ Կրթության տարիներին մասնակցել է դպրոցական ներկայացումներին, հաճախել հայկական դրամատիկական խմբի ներկայացումներին։ Մշտապես հաճախել է Զուբալովի տան դրամատիկական սեկցիան և մասնակցել նրա աշխատանքներին։

1917 թվականին առաջին անգամ նա եղել է Օ. Սևումյանի ստուդիայում։ Գուլակյանի վրա մեծ տպավորություն է թողել Շ.Մերիի «Հիդրա» պիեսի Օ. Սևումյանի բեբադրությունը։ 1919 թվականին սովորել է ստուդիայում։ Գուլակյանի ռեժիսուրայի առաջին ուսուցիչը եղել է Օ. Սևումյանը, իսկ Գուլակյանը՝ նրա ուշիմ և ընդունակ աշակերտը։

1918 թվականին աշակերտել է Ամո-Խարազյանի թատրոն-ստուդիայում[5]։

1921 թվականին, երբ Թիֆլիսում հիմնադրվել է Ստեփան Շահումյանի անվան «Որոնումների թատրոնը» Լևոն Քալանթարի և Ստեփան Քափանակյանի ղեկավարությամբ, Գուլակյանը թատրոնում աշխատել է իբրև դերասան և ռեժիսորի օգնական։

1921-1924 թվականներին Գուլակյանը սովորել է Մոսկվայի հայկական դրամատիկական ստուդիայում։ Աշակերտել է Սերաֆիմա Բիրմանի, Յուրի Զավադսկու, Գեորգի Բուրջալովի, Սուրեն Խաչատրյանի, Բորիս Շչուկինի, Ռուբեն Սիմոնովի մոտ։ Նա միաժամանակ մասնավոր դասեր է վերցրել Վ. Տատարինովի մոտ, հետևել է Վախթանգովի ստուդիայի, Ա. Թաիրովի Կամերային թատրոնի, Վ. Մեյերխոլդի թատրոնի ներկայացումների։ Կ. Ստանիսլավսկու ուսմունքը Գուլակյանի համար եղել է թատերական արվեստի անսասան հիմք։ Հիանալով Վ. Մեյերխոլդի ու Ա. Թաիրովի վարպետությամբ, նրանց ռեժիսորական արվեստով, Գուլակյանը գտնում էր, որ այդ ռեժիսորների աշխատանքներում արտաքին գրավչությունը խեղդում է թատերական ստեղծագործության հոգեբանական մշակումը։

1925 թվականին Թիֆլիս վերադառնալով՝ Ա. Գուլակյանը ընդունվել է հայկական թատրոն, սկզբում իբրև տեխնիկական, ապա՝ որպես երկրորդ ռեժիսոր։ Գուլակյանը փորձել է կազմակերպել ինքնուրույն թատրոն-ստուդիա Մոսկվայի հայկական դրամատիկական ստուդիայի այն շրջանավարտներից, որոնք գտնվում էին Թիֆլիսում։ Սակայն Գուլակյանին այդպես էլ չի հաջողվել դա անել։ Նրան հաջողվել է Թիֆլիսի հայկական թատրոնի խաղացանկ մտցնել Հ. Պարոնյանի «Մեծապատիվ մուրացկաններ» պիեսը՝ վերականգնելով Մոսկովյան ստուդիայում Ռուբեն Սիմոնովի բեմադրությունը։

ԴիլիջանումԽմբագրել

Ա.Գուլակյանի առողջական խնդիրների պատճառով ստիպված է եղել 1926 թվականին բնակվել Դիլիջանում։ Այդ տարիներին երկրի թատերական ասպարեզում ծնվել է մի նորաձև թատրոն, որ կոչվում էր «Կապույտ բաճկոն»։ Գուլակյանը կազմակերպել է Դիլիջանում և Երևանում «Երևանի բանվորական շրջիկ թատրոն», ինքն է գրել սցենարները, բեմադրել և մասնակցել է դրանց բեմադրությանն իբրև դերասան։ Այդ թատրոնի մի շարք ներկայացումներ դիլիջանցիների շրջանում հաջողություն են վայելել։ Սակայն որքան էլ Գուլակյանը հրապուրվեր «Կապույտ բաճկոններ» թատրոնով, նրա նպատակը շարունակել է լինել մեծ բեմը։ Առողջական վիճակը բարելավվելուն պես, Գուլակյանը տեղափոխվել է Երևան և ընդունվել Առաջին պետթատրոն։

Սունդուկյանի անվան ակադեմիական թատրոնԽմբագրել

1927 թվականից եղել է Գաբրիել Սունդուկյանի անվան ակադեմիական թատրոնի ռեժիսոր, 1930-1938 թվականներին և 1944-1953 թվականներին՝ գլխավոր ռեժիսոր։

1927 թվականին Գուլակյանը աջակցել է ռեժիսոր Լևոն Քալանթարին «Բուքը» բեմադրության ընթացքում։ Հանրապետության առաջատար թատրոնում կատարած մի քանի ամսվա աշխատանքով Ա. Գուլակյանն իրեն դրսևորել է իբրև մասնագիտորեն պատրաստված ռեժիսոր։

1927 թվականի դեկտեմբերին Ա.Գուլակյանն առաջին անգամ ինքնուրույն բեմադրել է Գ. Սունդուկյանի «Խաթաբալա» պիեսը։ 1929 թվականին Ա. Գուլակյանը բեմադրել է Սունդուկյանի «Պեպո» պիեսը։ «Պեպոն» բեմադրության մեջ բաժանված էր 21 պատկերի, որոնց մի մասը վերցված էր Սունդուկյանի այլ պիեսներից, կամ էլ նույն պիեսի հեղինակային ծանոթագրություններից։ Երրորդ, առավել վճռական քայլը «Մակբեթն» էր 1933 թվականին։ Այս բեմադրության մեջ Գուլակյանն արմատապես վերանայել է հեղինակային կոնցեպցիան, փոխարենն առաջադրելով իրենը։ Հենց այս երեք աշխատանքներում էլ Գուլակյանին հաջողվել է ստեղծել բեմական հետաքրքիր իրադրություններ, վատ թատերայնությամբ բացահայտել սեփական մտահղացումը։ Սա Ա. Գուլակյանի ռեժիսորական երիտասարդության փարձարարական շրջանն է եղել։

Պատանի հանդիսատեսի թատրոնԽմբագրել

1929 թվականի նոյեմբերի 29-ին Տիգրան Շամիրխանյանի գլխավորությամբ՝ Ս. Շչերբակովի և Գ. Սմիրնովի «Պայթյուն» պիեսի բեմադրությամբ բացվել է Երևանի Պատանի հանդիսատեսի թատրոն։ Առաջին ներկայացումների հեղինակներն են եղել Ա. Գուլակյանը և Տ. Շամիրխանյանը՝ թատրոնի գեղարվեստական ղեկավարը։ Նույն այս շրջանում Գուլակյանը բեմադրել է նաև խորհրդային թատերագրության երկեր, շատ եռանդուն աշխատել է հայ թատերագիրների, մասնավորապես Դերենիկ Դեմիրճյանի, Վաղարշ Վաղարշյանի պիեսների բեմադրության վրա։ 1934 թվականին բեմադրված «Նապոլեոն Կորկոտյան» կատակերգության հեղինակն ու բեմադրողը մեղադրվում է այն բանում, որ նրանք աղավաղել էին նոր գյուղի իրական պատկերը, դրա մեջ տեսել էին միայն արատներ, տարվել իրականության ստվերոտ կողմերի պատկերմամբ, չափազանցրել բացասական կերպարները։

Օպերային թատրոնԽմբագրել

1930-ական թվականների վերջին Գուլակյանը հազվադեպ է բեմադրել դրամատիկական գործեր, իսկ 1938 թվականից անցել է օպերային ռեժիսուրային։

1938-1945 թվականներին և 1958-1960 թվականներին՝ Ա. Սպենդիարյանի անվան օպերայի և բալետի ազգային ակադեմիական թատրոնի գլխավոր ռեժիսոր։ Օպերայի և բալետի թատրոն գալով, Գուլակյանը հանդիպել է ռեժիսուրայի վարպետ Արշակ Բուրջալյանի ստեղծագործական խմբին։ Նաև դրա շնորհիվ Գուլակյանի առաջին իսկ բեմադրություններն օպերային թատրոնում աչքի են ընկել իբրև անսամբլային ներկայացումներ։

Ռուսական թատրոնԽմբագրել

1955-1956 թվականներին՝ Երևան Կ. Ստանիսլավսկու անվան ռուսական դրամատիկական թատրոնի գլխավոր ռեժիսոր։

Ա. Գուլակյանը Երևանի պետական գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտում (1944 թվականից) ղեկավարել է դերասանական և ռեժիսորական խմբեր[6][7]։

Ա. Գուլակյանի անունով Երևանում անվանակոչվել է փողոց[8]։

Ա. Գուլակյանը ռուս կինոքննադատ Ա. Մեդվեդևի պապն է։

Թատերական աշխատանքներԽմբագրել

Գաբրիել Սունդուկյանի անվան ակադեմիական թատրոն

  • Ա. Բուրջալյանի «Մանդատ»
  • Գ. Սունդուկյանի «Խաթաբալա» (1927 թվական)
  • Յու. Օ'Նիլի «Սերը ծփենիների տակ» (ռեժ. Ֆրիդ և Ա. Գուլակյան) (1928 թվական)
  • Դ. Ֆուրմանովի և Ս. Պոլիվանովի «Խռովություն» (ռեժ. Ֆրիդ և Ա. Գուլակյան) (1928 թվական)
  • Հ. Պարոնյանի «Մեծապատիվ մուրացկաններ» (1928 թվական)
  • Վ. Սելիխովաի և Ն. Սացի «Ֆրից Բաուեր» (1929 թվական)
  • իր պիես «Ցասում» (1929 թվական)
  • Վ. Կիրշոնի «Ռելսերը զրնգում են» (1929 թվական)
  • Գ. Սունդուկյանի «Պեպո» (1929 թվական)
  • Վ. Կիրշոնի «Քամիների քաղաքը» (ռեժ. Ռ. Սիմոնով և Ա. Գուլակյան) (1929 թվական)
  • Ա. Գլեբովի «Ինգա» (1929 թվական)
  • Վ. Վիշնևսկու «Առաջին հեծելազորը» (1930 թվական)
  • Վ. Վաղարշյանի «Օղակում» (1930 թվական)
  • Ն. Պոգոդինի «Տեմպ» (1931 թվական)
  • Վ. Վաղարշյանի «Նավթ» (1932 թվական)
  • Ի. Միկիտենկոյի «Պատվի խնդիր» (1932 թվական)
  • Մ. Գորկու«Հատակում» (1932 թվական)
  • Դ.Դեմիրճյանի «Ֆոսֆորային շող» (1932 թվական)
  • Ու. Շեքսպիրի «Մակբեթ» (1933 թվական)
  • Պ. Բոմարշեի «Ֆիգարոյի ամուսնությունը» (1933 թվական)
  • Վ. Շկվարկինի «Ուրիշի երեխան» (1934 թվական)
  • Դ. Դեմիրճյանի «Նապոլեոն Կորկոտյան» (1934 թվական)
  • Գ. Սունդուկյանի «Պեպո» (1935 թվական)
  • Մ. Ջանանի «Շահնամե» (1935 թվական)
  • Ա. Օստրովսկու «Ամպրոպ» (1935 թվական)
  • Ա. Կորնեյչուկի «Պլատոն Կրեչետ» (1935 թվական)
  • Գ. Սարյան «Երեք երգ» (1935 թվական)
  • Պ. Պռոշյանի «Հացի խնդիր» (1937 թվական)
  • Գ. Սունդուկյանի «Քանդված օջախ» (1938 թվական)
  • Պ. Պռոշյանի «Հացի խնդիր» (1939 թվական)
  • Ու. Շեքսպիրի «Օթելլո» (1940 թվական)
  • Գաբրիել Սունդուկյանի «Խաթաբալա» (1945 թվական)
  • իր պիես «Արշալույսին» (ռեժ. Ա. Գուլակյան և Վ. Վարդանյան) (1945 թվական)
  • Գ. Բորյանի «Բարձունքներում» (1947 թվական)
  • Գ. Սունդուկյանի «Պեպո» (1948 թվական)
  • Գ. Տեր-Գրիգորյանի և Լ.Կարագյոզյանի «Այս աստղերը մերն են» (1949 թվական)
  • Մ. Լերմոնտովի «Դիմակահանդես» (1949 թվական)
  • Ի. Պոպովի «Ընտանիք» (1950 թվական)
  • Լ. Տոլստոյի «Կենդանի դիակ» (1951 թվական)
  • Ա. Աֆինոգենովի «Մաշենկա» (1951 թվական)

Ա.Սպենդիարյանի անվան օպերայի և բալետի ակադեմիական թատրոն

Կ.Ստանիսլավսկու անվան ռուսական դրամատիկական թատրոն

Հ.Պարոնյանի անվան երաժշտական կոմեդիայի թատրոն

  • Ու. Հաջիբեկովի «Արշին մալ-ալան»

Երևանի Պատանի հանդիսատեսի թատրոն

  • Ս. Շչերբակովի և Գ. Սմիրնովի «Պայթյուն» (1929 թվական)

ՊիեսներԽմբագրել

  • «Արշալույսին» (1937 թվական)
  • «Մեծ բարեկամություն» (1939 թվական)
  • «Գանձ» (1940 թվական)
  • «Ցասում» (1942 թվական)

Երևանի Պատանի հանդիսատեսի թատրոնում (1943 թվական

  • «Օրեր, մարդիկ անմոռաց» (1957 թվական)[10]

Դերեր կինոյումԽմբագրել

Պարգևներ և մրցանակներԽմբագրել

 
Արմեն Գուլակյանի անվան փողոցը Երևանում

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 1,8 Гулакян Армен Карапетович // Большая советская энциклопедия (ռուս.): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохорова — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
  2. Հարությունյան Բաբկեն (1964)։ Արմեն Գուլակյան։ Երևան: Հայպետհրատ։ էջ 7 
  3. «Розанна Гулакян»։ Кино-Театр.РУ։ Վերցված է 2018-01-09 
  4. Վանյան Գոռ (2014)։ Արմեն Գուլակյանի ստեղծագործական կյանքը և արվեստը։ Երևան: ԱՐՄԱՎ։ ISBN 9789939910758 
  5. ԳԱԹ, Ա.Գուլակյանի ֆոնդ, Ինքնակենսագրություններ, 1930-50 թթ, №340, էջ 23
  6. Հայ սովետական թատրոնի պատմություն, Երևան, 1967
  7. Արմեն Գուլակյանը Գ.Սունդուկյանի անվան թատրոնի կայքում(չաշխատող հղում)
  8. Գուլակյան փողոցը OpenStreetMap կայքում
  9. «բեմադրությունների տարեթվերը»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2011-05-31-ին։ Վերցված է 2012-09-19 
  10. Արմեն Գուլակյանը Դպրոցական Մեծ Հանրագիտարանում, Գիրք II
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 245