Լև Դավիդովիչ Լանդաու (ռուս.՝ Лев Давидович Ландау,հունվարի 9 (22), 1908[1], Բաքու, Ռուսական կայսրություն[2] - ապրիլի 1, 1968(1968-04-01)[1][3][4][…], Մոսկվա, ԽՍՀՄ[2]), ծագումով հրեա նշանավոր խորհրդային ֆիզիկոս-տեսաբան, գիտական դպրոցի հիմնադիր, ԽՍՀՄ գիտությունների ակադեմիայի անդամ (1946 թ.-ից), Սոցիալիստական աշխատանքի հերոս (1954), Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (1962)։ Նրա ձեռքբերումները ներառում են գերհոսունության տեսությունը, դիամագնիսականության քվանտային տեսությունը, երկրորդ կարգի փուլային անցումների տեսությունը, գերհաղորդականության Գինզբուրգ-Լանդաուի տեսությունը, խտության մատրիցի գաղափարի ներմուծումը ինչպես նաև որոշ ֆունդամենտալ ձեռքբերումներ քվանտային էլեկտրադինամիկայում։ 1962 թ. նա արժանացել է նոբելյան մրցանակի քվանտային հեղուկների բնագավառում կատարած հիմնարար աշխատանքների՝ հատկապես հեղուկ հելիում II-ի գերհոսունության մաթեմատիկական տեսությունը ստեղծելու համար։

Լև Լանդաու
ռուս.՝ Лев Ландау
Landau.jpg
Ծնվել էհունվարի 9 (22), 1908[1]
Բաքու, Ռուսական կայսրություն[2]
Մահացել էապրիլի 1, 1968(1968-04-01)[1][3][4][…] (60 տարեկան)
Մոսկվա, ԽՍՀՄ[2]
բնական մահով
ԳերեզմանՆովոդեվիչյան գերեզմանոց
ՔաղաքացիությունFlag of Russia.svg Ռուսական կայսրություն, Flag of Azerbaijan.svg Ադրբեջանի Ժողովրդավարական Հանրապետություն և Flag of the Soviet Union.svg ԽՍՀՄ
Դավանանքաթեիզմ
Մասնագիտությունֆիզիկոս, գյուտարար, ոչ գեղարվեստական գրող, համալսարանի պրոֆեսոր, ֆիզիկոս-տեսաբան և մաթեմատիկոս
Հաստատություն(ներ)Խարկովի ազգային համալսարան, Խարկովի ֆիզիկայի և տեխնոլոգիայի ինստիտուտ, Ֆիզիկական խնդիրների ինստիտուտ, Ա. Ֆ. Իոֆեի անվան ֆիզիկա-տեխնիկական ինստիտուտ, Մոսկվայի պետական համալսարան և Մոսկվայի Ֆիզիկատեխնիկական Ինստիտուտ
Գործունեության ոլորտտեսական ֆիզիկա
ԱնդամակցությունԼոնդոնի թագավորական ընկերություն, Լեոպոլդինա, ԱՄՆ-ի Գիտությունների ազգային ակադեմիա, ԽՍՀՄ գիտությունների ակադեմիա, Թագավորական Դանիական գիտությունների ակադեմիա, Նիդեռլանդական արվեստների և գիտությունների թագավորական ակադեմիա, Արվեստների և գիտությունների ամերիկյան ակադեմիա և Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիա
Ալմա մատերՍանկտ Պետերբուրգի համալսարանի ֆիզիկամաթեմատիկական ֆակուլտետ (1927), Ա. Ֆ. Իոֆեի անվան ֆիզիկա-տեխնիկական ինստիտուտ, Բաքվի պետական համալսարան (1924), Սանկտ Պետերբուրգի համալսարան և Խարկովի ազգային համալսարան
ԿոչումԽՍՀՄ ԳԱ ակադեմիկոս և պրոֆեսոր
Գիտական աստիճանֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների դոկտոր (1934)
Տիրապետում է լեզուներինռուսերեն[1]
Գիտական ղեկավարՆիլս Բոր և Աբրամ Իոֆֆե[5]
Եղել է գիտական ղեկավարՅակով Սմորոդինսկի, Ալեքսեյ Աբրիկոսով, Aleksander Akhiezer? և Մարկ Ազբել
Հայտնի աշակերտներIgor Dzyaloshinsky?, Aleksander Akhiezer?, Ալեքսեյ Աբրիկոսով, Lev Pitaevskii?, Isaak Pomeranchuk?, Իլյա Լիֆշից, Եվգենի Լիֆշից, Արկադի Միգդալ, Isaak Khalatnikov?, Yury Kagan?, László Tisza? և Մարկ Ազբել
Պարգևներֆիզիկայի Նոբելյան մրցանակ[6][7] Ստալինյան մրցանակ Լենինի շքանշան Սոցիալիստական աշխատանքի հերոս «Պատվո նշան» շքանշան Մաքս Պլանկի անվան մեդալ Աշխատանքային Կարմիր դրոշի շքանշան Ֆրից Լոնդոնի հուշամրցանակ Լենինի շքանշան Լենինյան մրցանակ և Լոնդոնի թագավորական միության արտասահմանյան անդամ
ՄայրԼյուբով Գարկավի-Լանդաու
Քաղվածքներ Վիքիքաղվածքում
Lev Landau Վիքիպահեստում

ԿենսագրությունԽմբագրել

ԿրթությունԽմբագրել

1916-1920 թթ. Լանդաուն սովորել է Բաքվի գիմնազիայում։ 1920 թ.-ին ընդունվել է Բաքվի տնտեսագիտական տեխնիկումը և երկու տարի անց ավարտել այն։ 1922 թ.-ին ընդունվել է Ադրբեջանի պետական համալսարանի միաժամանակ երկու ֆակուլտետ՝ ֆիզիկամաթեմատիկական և քիմիական։ 1924 թ.-ին տեղափոխվել է Լենինգրադի պետական համալսարանի ֆիզիկամաթեմատիկական ֆակուլտետը։ Հենց այստեղ էլ 1926 թ.-ին հրատարակել է իր առաջին գիտական աշխատանքը՝ «Երկատոմ մոլեկուլների սպեկտրների տեսության վերաբերյալ»։ 1927 թ.-ի հունվարի 20-ին ավարտել է համալսարանը և նույն թվականին ընդունվել Լենինգրադի ֆիզիկա-տեխնիկական ինստիտուտի ասպիրանտուրան։ Այստեղ նա ներգրավվեց Յ. Ի. Ֆրենկելի ղեկավարած տեսաբանների խմբի մեջ։ Լանդաուից բացի խմբի մեջ մտան նաև Վ. Ա. Ֆոկը, Դ. Դ. Իվանենկոն և Մ. Պ. Բրոնշտեյնը։ 1927 թ.-ի ընթացքում «Ճառագայթումով արգելակման պրոբլեմը» աշխատության շրջանակներում ներմուծել է խտության մատրիցի գաղափարը։ Հարկ է նշել, որ 1927 թ.-ին խտության մատրիցի գաղափարը Լանդաուից անկախ մտցրել է նաև Ջոն Նեյմանը(անգլ.՝ John von Neumann), ով արել է դա ավելի համակարգված, որի պատճառով խտության մատրիցի գաղափարի ներմուծումը հաճախ կապվում է Նեյմանի հետ։ 1928 թ. Մոսկվայում տեղի ունեցավ ֆիզիկոսների 6-րդ համագումարը, որին մասնակցում էին նաև բազմաթիվ լեգենդար ֆիզիկոսներ արտասահմանից։ Այս Համագումարի ընթացքում Լանդաուն ունեցավ երեք ելույթ՝ «Քվանտային վիճակագրության հիմունքները», «Պատճառականության սկզբունքը ժամանակակից ֆիզիկայում» և «Մագնիսական էլեկտրոնը ալիքային մեխանիկայում» թեմաներով, որոնցից վերջինը լրիվ ինքնուրույն աշխատանք էր՝ առանց հեղինակակցի։ Հանրագումարից հետո Լանդաուն, որպես Լենինգրադի ֆիզիկա-տեխնիկական ինստիտուտի լավագույն ասպիրանտներից մեկը, 1929 թ.-ի հոկտեմբերին լուսժողկոմատի ուղեգրով մեկնեց արտասահմանյան գործուղման, որի շրջանակներում եղել է Բեռլինում, Լայպցիգում, Գյոտինգենում, Կոպենհագենում, Քեմբրիջում, Ցյուրիխում և մասնակցել է հայտնի ֆիզիկոսներ Բորնի, Հայզենբերգի, Պաուլիի, Դիրակի և Բորի սեմինարներին։ Գործուղման ընթացքում մեկ անգամ հնարավորություն ունեցավ հանդիպել և զրուցել Ա. Էյնշտեյնի հետ։ Նրանց զրույցի հիմնական թեման էր անորոշությունների առնչությունը։ 1930 թ.-ին, ոգեշնչված Վ. Պաուլիի 1924 թ.-ի հոդվածում հայտնաբերած թերությամբ, Լանդաուն տպագրեց «Մետաղների դիամագնիսականությունը» հոդվածը[8]։ Այս աշխատանքում նա ցույց տվեց, որ մագնիսական դաշտում էլեկտրոնի շարժումը քվանտանում է, որի հետևանքով էլեկտրոնային գազը ձեռք է բերում դիամագնիսական հատկություններ։ Այսպես ծնվեց «Լանդաուի դիամագնիսականությունը»։ 1930 թ.-ին՝ Քեմբրիջում եղած ժամանակ, Լանդաուն ծանոթացավ իր հայրենակից Պ. Լ. Կապիցայի հետ, ով 1921 թ.-ից աշխատում էր կավենդիշյան լաբորատորիայում` Է. Ռեզերֆորդի մոտ։

Լանդաուի դպրոցը․ ԹեորմինիմումԽմբագրել

Լանդաուն ստեղծել է տեսաբան ֆիզիկոսների հանճարաշատ դպրոց։ Լանդաուի աշակերտներ էին համարվում այն ֆիզիկոսները, ովքեր Լև Լանդաուին (հետագայում արդեն իր աշակերտներին) կարողացել էին հանձնել 9 տեսական քննություն, այսպես կոչված Լանդաուի տեսական մինիմում։ Սկզբից հանձնվում էր մաթեմատիկան, հետո հանձնվում էր ֆիզիկայի քննությունը՝

  • 2 քննություն մաթեմատիկայից
  • մեխանիկա
  • էլեկտրադինամիկա
  • քվանտային մեխանիկա
  • վիճակագրական ֆիզիկա
  • հոծ միջավայրերի մեխանիկա
  • հոծ միջավայրերի էլեկտրադինամիկա
  • քվանտային էլեկտրադինամիկա

Առաջինները ովքեր հանձնել էին Լանդաու տեսական մինիմումը՝

ՊարգևներԽմբագրել

  • 1946 թ. - ՍՍՀՄ պետական մրցանակ։
  • 1954 թ. - սոցիալական աշխատանքի հերոս։
  • 1960 թ. - Մաքս Պլանկի անվան մեդալ:
  • 1962 թ. ապրիլ - լենինյան մրցանակ Լանդաուին և Ե. Մ. Լիֆշիցին` «Տեսական ֆիզիկա» հատորյակների համար։
  • 1962 թ. - նոբելյան մրցանակ հեղուկ հելիում II-ի գերհոսունության մաթեմատիկական տեսության ստեղծման համար։

ԳրականությունԽմբագրել

  • Մայա Բեսարաբ - «Էջեր Լանդաուի կյանքից», Հայաստան Հրատարակչություն, Երևան 1976
Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են
Լև Լանդաու հոդվածին

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Bibliothèque nationale de France идентификатор BNF (фр.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 German National Library, Berlin State Library, Bavarian State Library, Austrian National Library Record #118569066 // Общий нормативный контроль (GND) — 2012—2016.
  3. 3,0 3,1 3,2 Pitaevskii L. P. The great physicist // Herald Russ. Acad. Sci / Y. OsipovNauka, 2008. — Vol. 78, Iss. 1. — P. 75—85. — ISSN 1019-3316; 1555-6492doi:10.1134/S1019331608010097
  4. 4,0 4,1 4,2 Архив по истории математики Мактьютор
  5. Математическая генеалогия — 1997.
  6. http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1962/
  7. https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/about/amounts/
  8. L.D. Landau (1930)։ «Diamagnetismus der metalle»։ Zeitschrift für Physik, vol. 64, issue 9-10