Վասիլի Իվանի Սուրիկով (ռուս.՝ Василий Иванович Суриков, հունվարի 24, 1848 - մարտի 19, 1916), ռուս գեղանկարիչ, մասշտաբային պատմական գեղանկարչության վարպետ։

Վասիլի Սուրիկով
ռուս.՝ Василий Суриков
V.Surikov, Self-Portrait (1879, Tretyakov gallery).jpg
Ի ծնեռուս.՝ Василий Иванович Суриков
Ծնվել էհունվարի 12 (24), 1848
ԾննդավայրԿրասնոյարսկ, Yeniseysk Governorate, Ռուսական կայսրություն[1]
Վախճանվել էմարտի 6 (19), 1916[2][3][4] (68 տարեկանում)
Մահվան վայրՄոսկվա, Ռուսական կայսրություն[1]
ՔաղաքացիությունՌուսական կայսրություն
ԿրթությունՍանկտ Պետերբուրգի գեղարվեստի ակադեմիա
Մասնագիտություննկարիչ
Ոճռեալիզմ
Ժանրպատմական գեղանկարչություն և դիմապատկեր
Թեմաներգեղանկարչություն
Ուշագրավ աշխատանքներTaking a Snow Town?, Suvorov Crossing the Alps in 1799?, Բոյարուհի Մորոզովա և Ստրելեցների մահապատժի առավոտը
Ներշնչվել էԻլյա Ռեպին
Vasily Surikov Վիքիպահեստում

Սուրիկովի տոհմից են սերում Նիկիտա Միխալկովը և Անդրեյ Կոնչալովսկին։

ԿյանքըԽմբագրել

Սուրիկովի կյանքի և ստեղծագործության զարգացման պատմությունը մեծ հետաքրքություն են ներկայացնում, քանի որ թույլ են տալիս ավելի խորը հասկանալ և ընկալել նկարչի ստեղծագործական տեսլականը և խորը մոտենալ հենց աշխատանքների էությանը:

Վ. Ի. Սուրիկովը ծնվել է 1848թ.-ին Սիբիրյան Կրասնոյարսկ քաղաքում: Սուրիկովի նախնիները համարվում են այս քաղաքի հիմնադիրներից: Նրանք մասնակցել են թագավորի դեմ հայտնի ապստամբությանը, որին կազակները և թաթարները դաժանաբար ծեծելով վտարել են քաղաքից: Եվ Սուրիկովի պապի պատվին, ով կազակ ավազակապետ էր, անվանվել է Ենիսեյի կղզիներից մեկը:

Նկարիչը հպարտանում էր իր կազակական ծագումով, նա սիրում էր պատմել իր խիզախ և ազատատենչ նախնիների մասին  և անթաքույց հպարտությամբ խոսում էր իր կազակական անկախ, ինքնուրույն բնավորության մասին:

Սուրիկովը ծնվել է ոչ հարուստ ընտանիքում: Նրա ընտանիքը ունեցել է իր սեփական փայտե փոքր տունը: Մանկությունը նկարչի հոգում թողել է անջնջելի տպավորություն: Նրա հիշողության մեջ պահպանվել են մանկության հետ առնչվող ամեն ինչ:

Նա պատմում է. «Առաջին բանը, որ իմ հիշողության մեջ մնացել է դա մեր ձմեռային ուղևորություններն են դեպի Տորգոշին գյուղ: Տորգոշինները եղել են առևտրական կազակներ, բայց չեն զբաղվել առևտրով: Նրանք ապրում էին Ենիսեյի մյուս կողմում` տայգայի առաջ: Հիշում եմ հին տունը, այնտեղը օդն էլ կարծես հնացած լինի: Եվ սրբապատկերներն են հին, և հագուստները: Հիշում եմ իմ զարմուհիներին, ովքեր ունեին յուրահատուկ գեղեցկություն` հնագույն, ռուսական, և ուժեղ էին ու ամուր»:

1854թ.-ին Սուրիկովի հայրը ծառայության համար Կրասնոյարսկից տեղափոխվել է Բուզիմ գյուղ, և նրա հետ գնացել է նաև ողջ ընտանիքը: Ինչպես հիշում է նկարիչը այստեղ նա ավելի ազատ էր ապրում: Այստեղ Սուրիկովը սովորել է լողալ և որսի գնալ: Բայց ամենակարևորն այն է, որ այստեղ նա սկսել է ավելի շատ նկարել: Նա հատկապես սիրում էր պատկերել ձիերին, որը նրան տրվեց որ միանգամից: Սկզբում նրան աշխատողներից մեկը սովորեցրել է, թե ինչպես նկարել ոտքերը, որպեսզի թվա, թե ձիերը վազում են: Այդ ժամանակ նա դեռ ներկեր չի ունեցել: [1]

1856թ.-ին ծնողները որոշում են Սուրիկովին տալ նախադպրոցական դասարան: Սկզբում դպրոցական կյանքը երեխայի համար անտանելի էր թվում: Դպրոցում կիրառվում էր մարմնական պատիժ, ուսուցիչնեը սարսափ էին ազդում: Սուրիկովը կարոտում էր ընտանիքին, որի հետ անչափ կապված էր: Եվ նա որոշոմ է փախչել հարազատների մոտ: Սակայն նրա փախուստը չի իրականանում: Սուրիկովը աստիճանաբար հարմարվում է դպրոցական իրավիճակին: Պատծամիջոցները նրա համար այդքան էլ սարսափելի ու վախեցնող չէին: Նա սովորում էր գերազանց, և դասարանից դասարան էր անցնում պարգևներով, ու 1861թ.-ին փայլուն ավարտում է դպրոցը:

Ապագա նկարչի համար հատկապես կարևոր նշանակություն ունեին նկարչության դասերը, որը նրան ուսուցանում էր Գրեբնեվը, ում հետագայում Սուրիկովը հիշում է երախտագիտությամբ, ով իր առաջին ուսուցիչն էր և օգնել էր նրան տեսնել բնության նկարչական գեղեցկությունը, հասկանա գեղարվեստի պլաստիկ գեղեցկությունը:

1859թ.-ին մահանում է Սուրիկովի հայրը: Նկարիչը իր հիշողության մեջ պահում էր այդ խիստ, նույնիսկ դաժան մարդու կերպարը: Նրա հայրը ուներ գեղեցիկ ձայն, և նկարիչը համարում էր, որ երաժշտության նկատմամբ սերը ինքը ժառանգել է հենց նրանից: Հոր մահից հետո նկարչի ընտանիքը վերադառնում է իր հին տունը` Կրասնոյարսկ: Կյանքը դառնում է ավելի բարդ: Տան հոգսը ամբողջովին ընկնում է մոր ուսերին: Մինչ հոր մահը նկարչի մայրը ջանք չէր խնայում ընտանիքի և երեխաների դաստիարակության համար, իսկ դրանից հետո նա աչէի էր ընկնում խելքով և երեխաների հանդեպ հոգատարությամբ: Եվ Սուրիկովը սիրում էր պատմել մոր համարձակ, խիզախ բնավորության մասին:

1864թ.-ին Սուրիկովը անցնում է քաղաքացիական ծառայության, և այնտեղ էլ ոչ միայն չի թողնում նկարչությունը, այլ նրա համբավը օրեցօր աճում է, որը և մեծացնում է նրա արվեստը գնահատողների թիվը:

Գեղանկարչութուն սովորելու անհագ ցանկությունը նրան ստիպում է սկզբում տեղափոխվել Սանկտ- Պետերբուրգ, որտեղ 1869-1875թթ.-ին նա սովորում է Սանկտ- Պետերբուրգի Գեղարվեստի ակադեմիայում, որտեղ նրա ուսուցիչն էր Չեստյակովը,որն այն ժամանակ Սուրիկովին համարում էր լավագույն սան:

1877թ.-ից Սուրիկովը ապրում և աշխատում էր Մոսկվայում: Մոսկվայում Սուրիկովը ստեղծում է իր այս կամ այն չափով հայտնի նկարները` մոնումենտալ պատմական նկարները:

ՍտեղծագործությունըԽմբագրել

Իր նկարներից մի քանիսում նկարիչը բացահայտում է պատմության հակասությունների ողբերգական ծագումը, նրա շարժման տրամաբանությունը, նա ներկայացրել է պատմական ուժերի պայքարը Պետրոս Առաջինի ժամանակներում պառակտման ընթացքում: Այս նկարներում գլխավոր դերը պատկանում է ժողովրդական զանգվածներին, որոնք ներկայացված են տարաբնույթ ոճերով և բացահայտում են ռուսական ազգային բնույթը:

Սուրիկովին գրավում են ուժեղ, վառ անհատականությունները, ովքեր իրենց մեջ խտացնում են ժողովրդի ըմբոստ ոգին:

Մեծ հմտությամբ և սիրով նկարիչը իր ստեղծած ազգային հանճարներին փոխանցում է հին Մոսկվայի հրապարակներն ու փողոցները, որոնք լցված են մարդկանց բազմությամբ, ցույց է տալիս հագուստները, այլ պարագաներ, փայտագործություն, կրոնական ճարտարապետություն, գյուղական գոմերը:

Իր մոնումենտալ ձևի նկարներում Սուրիկովը ստեղծել է կոմպոզիցիայի նորարարական տեսակ, որտեղ մարդկային զանգված շարժում և միջնորդություն կա, որը ծածկված է մի շարք բարդ զգացմունքներով, որն արտահայտում է իրադարձության խորը իմաստը: Նրա աշխատանքներում կա ընդհանուր կոլորիտ, որը հիմնված է մաքուր, հնչեղ գույների ներդաշնակությամբ: Գունային հարվածների ֆակտուրան և ոճը ընդհանուր տրամադրությունը դիտողին փոխանցելու կարևոր միջոց են հանդիսանում:

1888թ.-ին կնոջ հանկարծակի մահվանից հետո Սուրիկովը ընկնում է դեպրեսիայի մեջ և կորցնում է հետաքրքրասիրությունը գեղանկարչության նկատմամբ: Ոչ ոք չգիտեր և չէր էլ կարող ենթադրել, թե ինչպիսի ցավ և հոգեկան տառապանք նա ստիպված եղավ անցնել: Բայց, բարեբախտաբար, որպես իսկական Տիտան, Սուրիկովին հաջողվեց չկոտրվել և չհանձնվել կյանքի բեկբեկուն ալիքների հորձանուտին: Իր լուսավորության և վերածննդի փայլուն օրինակ և ապացույց է համարվում «Կույր ծնված մարդու բժշկումը Հիսուսի միջոցով», որը տեսնողի աչքում զանազանում է նկարչի հատկանիշները:

Դեպի Սիբիր կատարած ուղևորությունից հետո հաղթահարելով հոգեկան ծանր տառապանքները` 1889-90ական թվականներին, Սուրիկովը ստեղծեց անսովոր վառ, կենսուրախ մի գործ`«Ձյունե քաղաքի վերցնումը», որտեղ պատկերում է ռուս ժողովրդի ընդհանուր, հավաքական կերպարը` լի հանդգնությամբ, առողջությամբ և զվարճանքներով:

1890-ական թվականների պատմական նկարներում Սուրիկովը նորից վերադառնում է ազգային պատմությանը` կանգ առնելով հատկապես այն իրադարձությունների վրա, որտեղ դրսևորվում է ժողովրդի պատմական ոգին, ինչպես նաև միասնականությունն ու ուժը:

«Յերմակի կողմից Սիբիրի» նվաճումը նկարում, որը նկարել է 1895թ.-ին, ներկայացված է ռուս զինվորների հերոսությունները, երբ նրանք կռվում և պաշտպանում էին հայրենի հողը:

«Սուվորովոի անցումը Ալպերով» կտավում (1899թ.) Սուրիկովը գովաբանում է ռուսական բանակի քաջությունն ու համարձակությունը:

Սակայն հարկ է նշել, որ այս ստեղծագործությունները արդեն չէին փայլում և առանձնանում այն կատարելությամբ, ինչով հայտնի էին 1880-ական թվականների Սուրիկովի գլուխգործոցները:

Պատմական ծանրի հեղինակի հաջորդ աշխատանքը «Ստեփան Ռազին» կտավն է (1910թ.): Բացի այս բիթխարի ստեղծագործություններից Սուրիկովը, որոնք զետեղում են ռուսական պատմությունը, Սուրիկովը ստեղծել է նաև դիմանկարներ, որոնցում ներկայացվել է վարպետի դիմանկարային տաղանդը, նրա խորը հետաքրքրությունը հասարակ, պարզ ռուս մարդու հոգևոր աշխարհի նկատմամբ:[1]

Սուրիկովի աշխատանքներում գերիշխում է հալյուսինասիայի հրամայական համոզմունքը: Նա, իրոք, տեսնում է անցյալը, Ռուսաստանի արյունոտ, բարբարոսական անցյալը, և պատմում է իր տեսլականը: Պատմում է այնքան վառ ու հստակ ձևով, այնպիսի խանդավառությամբ, կարծես չի նկատում երազանքի և իրականի միջև տարբերությունը: Սուրիկովը իր նկարներում կարծես ասում է. «Այն, ինչ գոյություն ունի, իրական է` երազ է, ինչը երազ չէ` գոյություն չունի»:

Ըստ կոչման Սուրիկովը համարվում էր պատմական նկարիչ և հենց իր տաղանդի բնույթով: Բայց այդ պատմությունը նրա համար չի եղել  կոստյումավոր կատարում, ինչպիսին այն տեսնում էին ժամանակի շատ նկարիչ-ակադեմիկներ: Սուրիկովի համար պատմությունը եղել է հարազատ և կարծես անձնապես վերապրած: Նա կարծես կանչում է դիտողին իր հետ վերապրել իրադարձությունը, պատմությունը և իր հետ միասին մտածել մարդկանց և ժողովուրդների ճակատագրերի մասին:

Սուրիկովը ճշմարիտ ռուս նկարիչ է`ռուսական բոլոր առավելություններով և թերություններով: Նա չի զգում և չի սիրում բացարձակ գեղեցկության ձևը և նա, հետապնդելով մի ընդհանուր բանաստեղծական փորձին, ենթարկվում է զուտ բովանդակությանը: Անկասկած, սա նրա ստեղծագործության թույլ կետն է: Բայց  շնորհիվ այն բանի, որ նա կարղացել է հաղթահարել կեղծ ակադեմիական գեղեցկության ընկալման ձևը, դա մենք չենք համարում թերություն: Սուրիկովը կարողացել է, լիովին հանձնվելով իր ոգեշնչմանը, գտնել ինչ-ոչ բոլորովին ինքնատիպ մի բան, ինչ որ նոր բան, և դա ինչպես նկարներում, այնպես էլ գեղանկարչության մեջ և ներկերում:

Սուրիկովը շատ բարձր էր գնահատում իր ստեղծագործական ազատությունը: Շատ անգամ են նրան առաջարկել դասավանդել ակադեմիայում, նկարչության, քանդակագործության դպրոցներում, բայց նա միշտ հրաժարվել է:


[1] Художественная культура Красноярья. /Сборник статей под редакцией Г.Ф. Быкони. - Красноярск: Горница, 1992., стр. 32


[1]  Художники родного края. Информационно-библиографическое издание, Министерство культуры Красноярского края, Красноярская краевая детская библиотека, Отдел литературы по искусству, Выпуск 1.  Красноярск. 2012г., стр. 10

ՆկարներԽմբագրել

ԾանոթագրություններԽմբագրել

ԳրականությունԽմբագրել

  • М.М. Алленов. «Василий Суриков»
  • Суриков В. И. Альбом. Вступ. ст. Н. Г. Машковцева. М.։ 1960
  • Суриков В. И. Альбом. Вступ. ст. Д. Сарабьянова. М.։ 1963
  • Суриков В. И. Письма. Воспоминания о художнике. Л.։ 1977
  • Г. Васильева-Шляпина «Сибирские красавицы В. Сурикова. Портрет в творчестве художника»// «Иван Федоров». Санкт-Петербург. 2002
  • В. Ануфриева «Отрада суриковская».//«Сибирские промыслы». Красноярск. 2007
  • Аференко В. А. «Суриков в Сухобузимском»//г. Железногорск, 1999
  • Кеменов В. С. «Историческая живопись Сурикова. 1870—1880-е гг.» М.։ 1963
  • Машковцев Н. Г. «В. И. Суриков» М.։ 1994
  • Евдокимов И. В. Суриков, 1933. - 164 с. (Жизнь замечательных людей)
  • Шанин В. Я. «Суриков, или Трилогия страданий», 2010.

ՄամուլԽմբագրել

Արտաքին հղումներԽմբագրել