Բացել գլխավոր ցանկը

Թուրքիայի անկախության պատերազմ

Թուրքիայի անկախության պատերազմ (թուրք.՝ Kurtuluş Savaşı), Մուստաֆա Քեմալի գլխավորությամբ թուրքերի մղած պատերազմը ընդդեմ Հունաստանի, Հայաստանի, Ֆրանսիայի, Անգլիայի և Իտալիայի ինտերվենցիայի։

Թուրքիայի անկախության պատերազմ
Առաջին համաշխարհային պատերազմ
Türk Kurtuluş Savaşı - kolaj.jpg
Թվական Մայիսի 19, 1919հոկտեմբերի 11, 1922
Վայր Անատոլիա, Միջագետք և Թրակիա
Արդյունք Թուրքերի ռազմավարական հաղթանակ
Հակառակորդներ
Օսմանյան կայսրություն Թուրքական ազգային շարժումը

Աջակիցներ՝
Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg ՌԽՍՖՀ[1]
Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1920-1921).svg Ադրբեջանական ԽՍՀ[2][3]
Flag of the Georgian Soviet Socialist Republic (1921–1922).svg Վրացական ԽՍՀ
Աֆղանստան Աֆղանստան [4]
Flag of Muslim League.png Պակիստան[5][6]

Հունաստան Հունաստան
Հայաստանի Առաջին Հանրապետություն Հայաստանի Հանրապետություն
Ֆրանսիա Ֆրանսիա
Մեծ Բրիտանիա Մեծ Բրիտանիա
Օսմանյան կայսրություն Օսմանյան կայսրություն («Խալիֆայություն»)
Աջակիցներ՝

Իտալիա Իտալիա
Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ ԱՄՆ (միայն ՌԾՈւ-ն)


Վրաստան Վրաստան (23.02.1921-ից մինչև 17.03.1921)
Tr ponto2.gif Հույն ապստամբներ
Flag of Kurdistan.svg Քուրդ ապստամբներ
Կանաչ դրոշ «Բոլշևիկյան գումարտակ» (27.12.1920-ից մինչև 23.01.1921)

Հրամանատարներ
Օսմանյան կայսրություն Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրք
Օսմանյան կայսրություն Իսմեթ Ինյոնյու
Օսմանյան կայսրություն Քյազըմ Կարաբեքիր
Օսմանյան կայսրություն Ալի Ֆուատ Ջեբեսոյ
Հունաստան Անաստասիոս Պապուլաս
Հունաստան Գեորգիոս Հատիզանեստիս
Հունաստան Լեոնիդաս Պարասկևոպուլոս
Հայաստանի Առաջին Հանրապետություն Դրո
Հայաստանի Առաջին Հանրապետություն Մովսես Սիլիկյան
Ֆրանսիա Անրի Ժոզեֆ
Մեծ Բրիտանիա Չարլզ Հարինգթոն
Օսմանյան կայսրություն Մուհամմեդ VI
Օսմանյան կայսրություն Մեհմեդ Ֆերիդ Փաշա
Օսմանյան կայսրություն Սուլեյման Շֆիկ Փաշա
Կողմերի ուժեր
թուրքական՝ 271,000 հունական՝ 80,000
հայկական՝ 20,000
ֆրանսիական՝ 60,000
բրիտանական՝ 40,000

Պատերազմը սկսվել է 1919 թվականի մայիսին, այն բանից հետո, երբ հունական զորքերը գրավեցին Օսմանյան Թուրքիայի մաս կազմող Իզմիր քաղաքը։ 1919-1923 թվականները տևած պատերազմն ավարտվել է Լոզանի հաշտության պայմանագրով:

Բովանդակություն

ՆախապատմությունԽմբագրել

Առաջին աշխարհամարտին Օսմանյան Թուրքիան մասնակցել է որպես Գերմանիայի կողմնակից։ Պատերազմն ավարտվեց քառյակ դաշինքի երկրների խայտառակ պարտությամբ, որն էլ թուրքական կառավարության համար իսկական աղետ էր։

1918 թվականի հոկտեմբերի 13-ին Հունաստանի Մուդրոս նավահանգստային քաղաքում Օսմանյան Թուրքիայի և Անտանտի երկրների միջև կնքվեց հաշտության պայմանագիր, որն էլ ազդարարեց Թուրքիայի զինաթափումը։ Փաստացիորեն Առաջին աշխարհամարտը ավարտվեց Թուրքիայի համար։

1918 թվականի նոյեմբերի 13-ին համաձայն պայմանագրի դաշնակիցները ռազմակալեցին Կոստանդնուպոլիսը՝ Թուրքիայի եվրոպական մայրաքաղաքը. Թուրքիան սկսեց ենթարկվել Անտանտի երկրների, Հունաստանի և նորաստեղծ Հայաստանի Դեմոկրատական Հանրապետության զավթախուժմանը։

ԸնթացքԽմբագրել

Պատերազմի սկիզբԽմբագրել

1919 թվականի մայիսի 15-ին հունական զորքերը շարժվեցին դեպի փոքրասիական խոշորագույն Զմյուռնիա քաղաք, որին թուրքերը անվանում էին Իզմիր: Հունաբնակ այս քաղաքի հույն բնակիչները միանալով հունական ազատարար բանակին կարողացան ռազմակալել և վերահսկողություն ստեղծել քաղաքում։

Գրեթե նույն ժամանակահատվածում իտալական զավթիչները գրեթե առանց լուրջ դիմակայության գրավեցին կարևոր նշանակություն ունեցող Անթալիա ծովափնյա քաղաքը:

Շուտով Թուրքիան սկսեց ենթարկվել Ֆրանսիայի ռազմախուժմանը։ Կարճ ժամանակահատվածում ֆրանսիացիները գրավեցին Կիլիկիան:

1919 թվականի հունիսին ակտիվ ռազմական գործողություններ սկսվեցին Փոքր Ասիայում և Թրակիայում: Հունաստանի բանակը օգտվելով այն հանգամանքից, որ Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքը սկսել է ձևավորել Թուրքիայի ազատագրական բանակը սկսեց սահուն կերպով գրավել նոր տարածքներ և ամրագրելով իր սահմանները սպասել պատերազմի ավարտին։ Արևելքում Թուրքիայի համար ավելի կարևոր խնդիր էր համարվում դաշնակցական կառավարության ղեկավարության ներքո գտնվող Հայաստանը, ով ստացել էր բրիտանական կառավարության աջակցությունը և օժանդակությունը։

Վերջնականապես կազմալուծված Թուրքիան ստիպված էր հաշտություն խնդրել Անտանտի երկրներից: 1920 թվականի օգոստոսի 10-ին Ֆրանսիայի Սևր արվարձանում կնքվեց հաշտության պայմանագիր:

Սևրի հաշտության պայմանագրի համաձայն՝ Թուրքիային մնում էին Կոստանդնուպոլիսը և շրջակայքը, ապառազմականացվում էին նեղուցները և դրվում էին միջազգային կառավարման ներքո։ Թուրքիան հրաժարվում էր իր գերիշխանությունից Թրակիայի նկատմամբ, Եգեյան ծովի կղզիներից, Կիպրոսից, Եգիպտոսից և արաբական տիրույթներից։ Հունաստանը կառավարելու էր Իզմիրն ու նրա շրջակայքը և կարող էր տիրել այդ տարածքին, եթե դա ցանկանար բնակչության մեծ մասը։

Ասիական Թուրքիան սեղմվում էր մինչև Արևմտյան Անատոլիայի սահմանը։ Հիջազը անկախություն էր ստանում, իսկ Եգիպտոսը, Պաղեստինը, Սիրիան ու Միջագետքը (Իրաք) Ազգերի լիգայի միջոցով, որպես ենթամանդատային տարածք, հանձնվում էին Մեծ Բրիտանիային ու Ֆրանսիային։ Սևրի հաշտության պայմանագիրը շատ առումներով հեշտացնում էր Մերձավոր Արևելքի շարունակվող շահագործումը եվրոպական տերությունների կողմից և ուղի էր հարթում լրացուցիչ վարչական, իրավաբանական, ռազմական ու տնտեսական վերահսկման համար։

Պատերազմի ընթացք և որոշիչ փուլերԽմբագրել

ԾանոթագրություններԽմբագրել

ԳրականությունԽմբագրել

  • Barber, Noel (1988). Lords of the Golden Horn: From Suleiman the Magnificent to Kemal Ataturk. London: Arrow. ISBN 978-0-09-953950-6.
  • Dobkin, Marjorie Housepian, Smyrna: 1922 The Destruction of City (Newmark Press: New York, 1988). ISBN 0-966 7451-0-8.
  • Kinross, Patrick (2003). Atatürk: The Rebirth of a Nation. London: Phoenix Press. ISBN 978-1-84212-599-1. OCLC 55516821.
  • Kinross, Patrick (1979). The Ottoman Centuries: The Rise and Fall of the Turkish Empire. New York: Morrow. ISBN 978-0-688-08093-8.
  • Lengyel, Emil (1962). They Called Him Atatürk. New York: The John Day Co. OCLC 1337444. Mango, Andrew (2002)