Գիզայի Մեծ Սֆինքսը

Մեծ Սֆինքս կամ Գիզայի Մեծ Սֆինքս (արաբ.՝ أبو الهول, բառացի՝ «սարսափի հայր», հուն.՝ Σφίγξ (Սփինքս, Սփիգս), բառացի՝ «խեղդող»), Երկրի վրա պահպանված թերևս ամենահին ժայռաքանդակը, որը գտնվում է Գիզայում, Նեղոս գետի արևմտյան ափին: Այն քանդակված է միակտոր կրաքարե ժայռից՝ կոթողային սֆինքսի ձևով և իրենից ներկայացնում է ավազների վրա պառկած առյուծ՝ մարդու գլխով: Ընդունված է համարել, որ նրա դեմքը նմանեցված է Քեֆրեն փարավոնի (մոտ՝ մ.թ.ա. 2575-2465 թթ.) դեմքին և գտնվում է վերջինիս բուրգից ոչ հեռու: Արձանի երկարությունը 72 մ է, բարձրությունը՝ 20 մ, կզակից մինչև գլխի գագաթը՝ 9 մ: Առջևի թաթերի միջև ժամանակին եղել է ոչ մեծ սրբատեղի:

Նշանկություն և անվան ծագումԽմբագրել

Մեծ Սֆինքսի դեմքն ուղղված է դեպի Նեղոսն ու ծագող արևի կողմը: Հին Արևելքի գրեթե բոլոր քաղաքակրթություններում առյուծն համարվել է արևի աստվածություն: Հին ժամանակներից սկսած փարավոնին ընդունված էր պատկերել առյուծի տեսքով, ով ընդունակ էր կործանել բոլոր թշնամիներին: Այդ ամենի լույսի ներքո Սֆինքսին կարելի է համարել իր շուրջը թաղված բոլոր փարավոնների հավերժական հանգիստն հսկող պահապան:

Մեծ Սֆինքսի անվանումը հին եգիպտերենով դեռևս անհայտ է: «Սֆինքս» բառը հունարեն է և բառացիորեն թարգմանվում է որպես «խեղդող», ինչն էլ ակնհայտ հղում է կատարում Սֆինքսի հանելուկի մասին հայտնի լեգենդին:

Կառուցման ժամանակըԽմբագրել

Մեծ Սֆինքսի կառուցման ճիշտ ժամանակն ու հանգամանքները դեռևս պարզված չեն: Անտիկ դարաշրջանի հեղինակների կարծիքները հաշվի առնելով, ժամանակակից գրականության մեջ ձևավորվել է այն կարծիքը, որ հուշարձանը կառուցվել է Քեֆրեն փարավոնի կողմից: Դա հիմնականում հաստատվում է նրանով, որ արձանին կից տաճարի կառուցման ժամանակ օգտագործվել են նույն չափսի քարաղյուսներ, ինչ հարևան բուրգի կառուցման ժամանակ: Բացի այդ, Սֆինքսից ոչ հեռու, հնագետները ավազի մեջ հայտնաբերել են Քեֆրենի դիորիտե պատկերը:

Գոյություն ունեն նաև Սֆինքսի պատվիրատուների վերաբերյալ այլ կարծիքներ ևս: Ֆրանսիացի եգիպտագետ Օգյուստ Մարիետի կողմից 1857 թվականին Գիզայում հայտնաբերված սալաքարը, որն ամենայն հավանականությամբ ստեղծվել է Կամբյուսես II-ի պարսկական տիրապետությունից ոչ շատ առաջ, վկայում է այն մասին, որ արդեն իսկ հնացած արձանը ավազի միջից հանել և մաքրել է Քեֆրենի հայրը՝ Քեոփս փարավոնը (որոշ վարկածների համաձայն նրանք եղբայրներ էին): Գիտնականների մեծ մասը հակված են մերժելու այս վկայությունը՝ այն վերագրելով ավելի ուշ շրջանի և համարում են վստահություն չներշնչող աղբյուր: Սակայն սալաքարի վկայությունը ընդունվում էր այնպիսի գիտնականի կողմից, ինչպիսին ֆրանսիացի եգիպտագետ Գաստոն Մասպերոն էր: Ժամանակակից հայտնի եգիպտագետ Ռայներ Շտադելմանի կարծիքով, արձանն իր գեղարվեստական հատկանիշներով համապատասխանում է Քեոփսի շինարարական գործունեությանը: 2004 թվականին, ֆրանսիացի գիտնական Վասիլ Դոբրևը կարծիք է հայտնել, որ Սֆինքսը պատկերում է Քեոփսին, սակայն այն կառուցել է նրա որդին՝ Ռաջեդեֆը (Ջեդեֆրա, մ.թ.ա. 2528-2520 թթ.)[1]:

Արձանի պատվիրատուի հարցում կասկածներ է հարուցում նաև այն հանգամանքը, որ արձանի դեմքն ունի նեգրոիդ ռասային բնորոշ դիմագծեր, ինչը միանգամայն չի համապատասխանում Քեֆրենի և նրա բարեկամների մյուս պահպանված պատկերներին: Դատական բժշկագիտության փորձագետները համակարգչի օգնությամբ համադրել են Սֆինքսի դեմքը Քեֆրենին վերագրվող արձանների դեմքերին և հանգել այն կարծիքին, որ դրանք չեն պատկանում միևնույն մարդուն[2]:

Սկսած 1950-ական թվականներից, գրականության մեջ Սֆինքսի թվագրումը հնագույն թագավորության ժամանակաշրջանին՝ կասկածի տակ էր դրվում: Հաստատվում էր, որ Սֆինքսի ներքևի հատվածը իրենից ներկայացնում է էրոզիայի դասական օրինակ, որն առաջացել էր քարը երկար ժամանակ ջրի մեջ գտնվելու հետևանքով[3]: Վերջին անգամ տեղումների համապատասխան մակարդակ Եգիպտոսում նկատվել է IV և III հազարամյակների շեմին, ինչն այդ տեսության կողմնակիցների կարծիքով ցույց է տալիս, որ արձանը կառուցվել է մինչ արքայատոհմային ժամանակաշրջանը կամ նույնիսկ ավելի վաղ: Գիտական գրականության մեջ, քանդակի էրոզիայի հատկանիշները բացատրվում են այլ պատճառներով՝ երկրորդային ճեղքվածքավորությամբ, թթվային անձրևների գործունեությամբ, կրաքարի ցածր որակով[4]:

Գլխի համեմատաբար ոչ մեծ չափսերը ամերիկացի երկրաբան Ռոբերտ Շոխին հանգեցրել են այն կարծիքին, որ արձանն ի սկզբանե ունեցել է առյուծի դունչ և փարավոններից մեկը կարգադրել է դրանից կերտել հանելուկային ժպիտով մարդու դեմք՝ իր նմանությամբ ու կերպարանքով: Գիտական շրջանակներում այդ վարկածը քննություն չի բռնել, ինչպես որ բրիտանացի լրագրող Գրեմ Հենկոկի ենթադրությունը՝ երեք բուրգերի համահարաբերակցությունը Օրիոն համաստեղության հետ, որն իբր նկատվել է մթա 11-րդ հազարամյակում:

ՆկարագիրԽմբագրել

Հռոմեացի պատմիչ Պլինիոս Ավագը Մեծ Սֆինքսին նկարագրել է որպես հրեշի: Միջնադարում արաբները իրենց «Հազար ու մի գիշեր» գրական հուշարձանում և այլ մատյաններում Սֆինքսին անվանել են «Սարսափի հայր»: Նոր ժամանակներում Սֆինքսի քանդակը առաջին անգամ պատկերել է իտալացի ճարտարապետ Սեբաստիանո Սեռլիոն և հրատարակել 1546 թվականին Անտվերպենում՝ հինավուրց ճարտարապետության հուշարձանների մասին պատմող աշխատությունում: Նրա պատկերած Սֆինքսը ուներ ժպտացող կնոջ դեմք և օժտված էր կանացի կրծքով ու այն ժամանակների սանրվածքով:

ԿարգավիճակԽմբագրել

Իր գոյության ընթացքում Մեծ Սֆինքսը մինչև ուսերը թաղված է եղել ավազի մեջ: Այն ավազից դուրս բերելու փորձեր արվել են նաև հնագույն ժամանակներում՝ Թութմոս IV-ի և Ռամզես II-ի կողմից: Առաջինը կարողացել է ավազից ազատել միայն առջևի թաթերը, որոնց միջև հրամայել է կանգնեցնել գրանիտե սալաքար՝ հետևյալ գրությամբ. «Թագավորական որդի Թութմոսը ժամանելով, միջօրեի զբոսանքի ժամանակ նստել է այս հզոր աստվածության ստվերի ներքո: Երբ Ռան հասել է բարձունքին (երկնքին), նրան տիրել է քունը և նա երազում տեսել է, թե ինչպես է այս մեծ աստվածը դիմել նրան՝ ինչպես հայրն է խոսում որդու հետ. «Ուշադիր նայիր ինձ, օ իմ որդի Թութմոս, ես քո հայր Խեփրին եմ և ես քեզ տիրակալ եմ կարգում իմ երկրի ու բոլոր ապրողների վրա... Ընդունիր իմ իրական տեսքը, որպեսզի պաշտպանես իմ անաղարտ վերջույթները: Ինձ ծածկել է անապատի ավազը, որի վրա ես պառկած եմ: Փրկիր ինձ և կատարիր այն ամենը՝ ինչ իմ սրտում է»»:

Հին հույների և հռոմեացիների կողմից նույնպես Սֆինքսն ամրացվել է քարաղյուսների միջոցով՝ մասնավորապես թաթերն ու որմնախորշի պատերը[5]: Սֆինքսի ողջ կրծքավանդակը ավազից հաջողվել է մաքրել իտալացիներին՝ 1817 թվականին, իսկ ամբողջությամբ արձանն հազարամյա ավազից ազատվել է 1925 թվականին: 2014 թվականին Սֆինքսը ենթարկվել է քառամսյա վերականգնողական աշխատանքների, որից հետո կրկին հասանելի է դարձել զբոսաշրջիկների համար[6]:

ԿորուստներԽմբագրել

Արձանից բացակայում է 1,5 մ լայնություն ունեցող քիթը: Դա կարելի է բացատրել ինչպես քարի բնական քայքայումով (քամու և խոնավության բազմադարյա ազդեցությամբ), այնպես էլ մարդկային գործոնի ազդեցությամբ: Գոյություն ունի լեգենդ, որ արձանի քիթը պոկվել է 1798 թվականին՝ Բուրգերի ճակատամարտի ժամանակ՝ թնդանոթի համազարկերից, երբ Նապոլեոնի բանակը կռվում էր թուրքերի դեմ: Մեկ այլ վարկածով, Նապոլեոնի փոխարեն նշվում են անգլիացիները կամ մամլուքները: Այդ վարկածի կեղծ լինելը փաստում են դանիացի ճանապարհորդ Նորդենի նկարները, ով Սֆինքսին առանց քթի տեսել է դեռևս 1737 թվականին:

Միջնադարյան արաբ պատմիչ Ալ-Մաքրիզին գրել է, որ 1378 թվականին սուֆիզմի մի հետևորդ, տեսնելով իրենց բերքի առատության հույսով Սֆինքսին բարիքներ բերող ֆելլահներին, լցվել է զայրույթով և պոկել կուռքի քիթը, որի համար ամբոխը նրան հաշվեհարդարի է ենթարկել: Ալ-Մաքրիզիի պատմությունից կարելի է եզրակացնել, որ տեղի բնակչության համար Սֆինքսը յուրօրինակ թալիսման էր, Նեղոսի տիրակալը, որից և ինչպես նրանք ակնկալում էին, կախված էր մեծ գետի վարարման մակարդակը և համապատասխանաբար՝ իրենց դաշտերի բերրիությունը:

Սֆինքսը մինչ մեր օրերն է հասել ոչ միայն առանց քթի, այլ նաև առանց դնովի և ծիսակարգային նշանակություն ունեցող մորուքի: Այդ մորուքի որոշ հատվածներ կարելի է տեսնել Բրիտանական և Կահիրեի եգիպտական թանգարաններում: Մորուքի հայտնվելու ժամանակը բանավեճերի առիթ է հանդիսանում: Որոշ հեղինակներ մորուքի ի հայտ գալը վերագրում են Նոր թագավորության ժամանակներին[7][8]: Մյուսների կարծիքով, մորուքը կառուցվել է գլխի հետ միաժամանակ, քանի որ բարձրության վրա մորուքն ամրացնելը տեխնիկապես բարդ է և այն ժամանակների շինարարների համար նման աշխատանքը անհնար էր[9]:

Սֆինքսի դեմքի վրա նշմարվում են նաև կարմիր ներկի հետքեր, իսկ արձանի որոշ հատվածների վրա առկա են նաև դեղին և կապույտ ներկերի հետքեր, ինչը ամերիկյան հնագետ Մարկ Լեհներին ենթադրել է տալիս, որ ինչ-որ ժամանակ արձանը ներկված է եղել վառ գույներով[10]:

ԾանոթագրություններԽմբագրել