HS Disambig.svg Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Սֆինքս (այլ կիրառումներ)

Սֆինքս, (հին հուն․՝ Σφίγξ, Σφιγγός), կնոջ գլխով, առյուծի մարմնով ու թաթերով, արծվի թևերով, ցլի պոչով դիցաբականական արարած։

Սֆինքս
Դիմանկար
Ծնողներհայր՝ Տիփոն և Orthrus?, մայր՝ Էքիդնա և Քիմեռ
Sphinxes Վիքիպահեստում
Գիզայի մեծ Սֆինքսը։

Աշխարհի տարբեր մասերում կան Սֆինքսի պատկերով արձաններ, դրանցից ամենահայտնին եգիպտական մեծ սֆինքսն է, որը կառուցված է Քեոփսի բուրգի հարևանությամբ։

Եգիպտական սֆինքսներԽմբագրել

 
Էդիպոսն ու սֆինքսը
 
Ասորական լամասու Բրիտանական թանգարանում։

Ամենախոշորը և ամենահայտնին Գիզայի մեծ սֆինքսն է, որը տեղադրված է Գիզայի մեծ բուրգի հարևանությամբ Նեղոս գետի ձախ ափին և նայում է դեպի արևելք (29°58′31″ հս․ լ. 31°08′15″ ավ. ե.HGЯO)։ Չնայած նրան, որ կառույցի տարեթիվը հայտնի չէ, ենթադրվում է, որ մեծ Սֆինքսի դեմքը նմանեցված է մ.թ.ա. 2558-2532 թվականներին թագավորած Քեֆրեն փարավոնին։

Ամբողջական կրաքարե ժայռից կերտած արձանի երկարությունը 60մ է, բարձրությունը՝ 20։ Գլուխը գագաթից մինչև կզակը հավասար է 9 մետրի: Սֆինքսը հին եգիպտացիների մոտ հայտնի է եղել տարբեր անուններով:Նրան Սֆինքս է անվանել պատմահայր Հերոդոտը և այդ անունով էլ հիմա հայտնի է աշխարհում:ժամանակի ընթացքում մարդիկ սֆինքս ասելո նկատի են ունեցել հենց Գիզայի կամ Մեծ Սֆինքսը:Նա գտնվում է Քեֆրեն փարավոնի բուրգից ոչ հեռու, կառուցվել է նրա կողմից, մոտ. 5000 տարի առաջ: Ի պատիվ Քեֆրեն փարավոնի՝ Սֆինքսի թաթերի տակ կառուցել են տաճար-դամբարան և այն կոչել են Սֆինքսի տաճար: Ավելի քան կես դար առաջ գիտնականներին հաջողվեց պարզել, որ նրա դեմքը Քեֆրեն փարավոնինն է, իսկ մարմինը՝ առյուծի: Քեֆրենը Քեոփս փարավոնի եղբայրն է, երկրորդ բուրգի կառուցողը: Նա հաջորդեց Քեոփսին և թագավորեց 56 տարի[1]:

Եգիպտական մյուս հայտնի սֆինքսը գրանիտից քանդակած Հաթշեփսութ փարավոնի գլխով սֆինքսն է։

Հունական տարբերակԽմբագրել

Սֆինքսի գաղափարը հույները փոխառել են եգիպտացիներից։

Հունական դիցաբանությունում համարվում է, որ սֆինքսը հրեշային արարածներ Տիփոնի և Եքիդնայի ծնունդ է և ավերածությունների չար դեմոն։ Այստեղ սֆինքսն ունի կնոջ գլուխ և իրան, առյուծի մարմին, արծվի թևեր և օձի գլխով ավարտվող պոչ։

Հույները նաև համարում էին, որ Սֆինքսը ծնվել է Հունաստանից դուրս՝ Եթովպիայում։ Սֆինքսը եղել է Քիոս անտիկ քաղաք-պետության խորհրդանիշը և եղել է կնիքների ու մետաղադրամների դիմերեսների վրա մ.թ.ա. 6-րդ դարից մինչև մ.թ. 3-րդ դարը։

Սֆինքսի առեղծվածԽմբագրել

Պատմվում է, որ Սֆինքսը պահպանում էր Թեբե քաղաքի մուտքը և այնտեղ մտնողներին առաջարկում էր հանելուկներ։ Դրանցից ամենահայտնին հետևյալն է. «Ո՞ր արարածն է սկզբից քայլում չորս ոտքով, հետո` երկու և հետո՝ երեք»։ Պատասխանն է՝ «Մարդը» (մարդու մանկությունը, երիտասարդությունը և ծերությունը)։ Որոշ դեպքերում նշվում է մի այլ հանելուկ. «Երկու քույր են, առաջինը կյանք է տալիս երկրորդին, որից հետո երկրորդը` առաջինին»։ Պատասխանն է՝ «Ցերեկն ու գիշերը»։

Հունական դիցաբանության համաձայն՝ այն բանից հետո, երբ Էդիպ արքան պատասխանեց հանելուկներին, սֆինքսը նետվեց անդունդը։


ԼամասուԽմբագրել

Լամասուները Միջագետքում և Ասորեստանում տարածված պահապան աստվածություններ էին։ Ունեին առյուծի կամ ցլի մարմին, արծվի թևեր և մարդու գլուխ։

Լամասուների արձանները տեղադրվում էին քաղաքների մուտքերի մոտ, որպեսզի այնտեղ մտնողները տեսնեն նրանց։ Նրանք հանդիսանում էին ուժի խորհրդանիշ։

Տես նաևԽմբագրել

  • Սֆինքսի պատվին է իր անունն ստացել 1918 թվականին հայտնաբերված (896) Սֆինքս աստերոիդը։

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. 1.Կամսար Ավետիսյան,Հրաշալիքների աշխարհում,Երևան, 1969թվական
  Ընթերցե՛ք «սֆինքս» բառի բացատրությունը Հայերեն Վիքիբառարանում։