Բացել գլխավոր ցանկը

Միքայել Չայլախյան

հայ բուսաբան

Միքայել Քրիստափորի Չայլախյան (մարտի 21 (ապրիլի 3), 1902, Նոր Նախիջևան, Ռուսական կայսրություն[1] - նոյեմբերի 30, 1991(1991-11-30), Մոսկվա, ԽՍՀՄ), հայ խորհրդային ֆիտոֆիզիոլոգ։ ԽՍՀՄ ԳԱ (1968), ՀԽՍՀ ԳԱ (1971) ակադեմիկոս, ՀԽՍՀ գիտնական, վաստակավոր գործիչ (1967Գևորգ Չայլախյանի եղբայրը։

Միքայել Չայլախյան
Միքայել Չայլախյան.png
Ծնվել էմարտի 21 (ապրիլի 3), 1902
Նոր Նախիջևան, Ռուսական կայսրություն[1]
Մահացել էնոյեմբերի 30, 1991(1991-11-30) (89 տարեկանում)
Մոսկվա, ԽՍՀՄ
ԳերեզմանՀայկական գերեզմանատուն
ՔաղաքացիությունFlag of Russia.svg Ռուսական կայսրություն
Flag of the Soviet Union.svg ԽՍՀՄ
Ազգությունհայ
Մասնագիտությունբուսաբան
Հաստատություն(ներ)Երևանի պետական համալսարան
Գործունեության ոլորտԲույսերի ֆիզիոլոգիա
ԱնդամակցությունԽՍՀՄ գիտությունների ակադեմիա և Լեոպոլդինա
Ալմա մատերԵրևանի պետական համալսարան
Գիտական աստիճանկենսաբանական գիտությունների դոկտոր
Գիտական ղեկավարՆիկոլայ Մաքսիմով և Անդրեյ Ռիխտեր
Եղել է գիտական ղեկավարՆատալյա Մելիքի Մելիքյան
Հայտնի աշակերտներQ20097901?, Նատալյա Մելիքի Մելիքյան, Q20051048?, Q15070727? և Viktor Stepanovich Shevelukha?
ՊարգևներԼենինի շքանշան Կարմիր Աստղի շքանշան Հոկտեմբերյան հեղափոխության շքանշան Հայկական ԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ Աշխատանքային Կարմիր դրոշի շքանշան «Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ Անձնվեր աշխատանքի համար» մեդալ և Կ. Ա. Տիմիրյազևի անվան մրցանակ

Բովանդակություն

ԿենսագրությունԽմբագրել

Ավարտել է Երևանի պետական համալսարանի գյուղատնտեսական ֆակուլտետը (1926)։ Աշխատել է ԽՍՀՄ ԳԱ Կ․ Տիմիրյազևի անվան բույսերի ֆիզիոլոգիայի ինստիտուտում (1935 թվականից եղել է բույսերի աճման ու զարգացման լաբորատորիայի վարիչ)։ 1941-1948 թվականներին եղել է Երևանի համալսարանի բույսերի անատոմիայի և ֆիզիոլոգիայի (1943 թվականից՝ պրոֆեսոր), միաժամանակ Հայկական գյուղատնտեսական ինստիտուտի բույսերի ֆիզիոլոգիայի և մանրէաբանության ամբիոնների վարիչ (1941-19461941 թվականից աշխատել է ՀԽՍՀ ԳԱ բուսաբանության ինստիտուտում, որտեղ 1942 թվականին հիմնել է բույսերի ֆիզիոլոգիայի լաբորատորիան։

Չայլախյանի գիտական աշխատանքները հիմնականում վերաբերում են բույսերի աճման ու զարգացման հարցերին, օնտոգենեզի ընդհանուր օրինաչափությունների մշակմանը, գեներատիվ զարգացման սնուցողական և հորմոնային գործոնների բացահայտմանը։ Չայլախյանը բույսերի զարգացման ու ծաղկման հորմոնային տեսության հիմնադիրն է։ Այդ տեսությունը համաշխարհային ճանաչում է բերել Չայլախյանին։ Դեռևս 1936-1937 թվականներին Չայլախյանը հանգել է այն եզրակացության, որ բույսերի ծաղկման լուսապարբերական կարգավորումն իրականանում է հորմոնային գործոնների օգնությամբ, որոնց անվանել է ֆլորիգեն։ Չայլախյանն աշխատակիցների հետ ցույց է տվել, որ ֆլորիգենը հորմոնային կոմպլեքս է, կազմված 2 բաղադրամասերից՝ գիբերելիններից և անտեզիններից։ Գիբերելինների անբավարարությունը սահմանափակում է երկարօրյա բույսերի զարգացումը կարճ օրվա պայմաններում, իսկ անտեզինների պակասը դանդաղեցնում է կարճօրյա բույսերի զարգացումը[2]:

ՄահըԽմբագրել

Մահացել է 1991 թվականին Մոսկվայում։ Թաղված է Վագանկովյան գերեզմանատանը։

ԿոչումներԽմբագրել

  • ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ (1967)
  • ԽՍՀՄ ԳԱ իսկական անդամ (1968)
  • Գերմանիայի Ռոստոկյան համալսարանի պատվավոր դոկտոր (1969)
  • ՀԽՍՀ ԳԱ իսկական անդամ (1971)
  • Աճող նյութերի միջազգային ասոցիացիայի անդամ (1976)
  • Աճող նյութերի միջազգային ասոցիացիայի Պատվավոր անվանական մեդալի դափնեկիր (1979)
  • Գերմանիայի բնախույզների «Լեոպոլդինա» ակադեմիայի անդամ

ՊարգևներԽմբագրել

  • Կարմիր Աստղի շքանշան (1945)
  • Լենինի շքանշան (1954, 1972)
  • Աշխատանքային Կարմիր դրոշի շքանշան (1975)
  • Հոկտեմբերյան հեղափոխության շքանշան (1982)
  • «Լենինի ծննդյան 100-ամյակի մեդալ» (1970)
  • Հայրենական մեծ պատերազմում քաջարի աշխատանքի մեդալ (1945)
  • «Մոսկվայի 800-ամյակի մեդալ» (1948)
  • Օռլի քաղաքի պատվավոր քաղաքացի (Ֆրանսիա, 1978)

ԸնտանիքԽմբագրել

  • Հայրը՝ Քրիստափոր Միքայելի Չալյախով
  • Մայրը՝ Վարվառա մատվեևնա Չայլախովա
  • Եղբայրներ՝ Գևորգ (1897-1963) հրետանու գեներալ-մայոր, Ֆադեյ, Կարպ
  • Կինը՝ Թամարա Կարպի Ամատունի (ամուսնացել են 1927 թվականին)
  • Որդին՝ Լևոն Միքայելի Չայլախյան(1928-2009), ֆիզիոլոգ, ՀԽՍՀ ԳԱ թղթակից-անդամ
  • Դուստրը՝ Մարիամ Միքայելի Չայլախյան (1949)

ԵրկերԽմբագրել

  • Гормональная теория развития растений. - М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1937
  • и др. Вегетационный домик на Всесоюзной сельскохозяйственной выставке. - М.: Изд-во АН СССР, 1940
  • Турецкая Р. Х. Краткие методические указания по применению синтетических ростовых веществ при укоренении черенков / Максимов Н. А. - М.-Л., 1942
  • Влияние среды и внутренние факторы цветения растений. - Ер.: Изд-во ЕГУ, 1943
  • Гормоны растений и их значение в сельском хозяйстве. - Ер.: Изд-во ЕГУ, 1943
  • Содержание витамина C в шиповниках Армении. - Ер., 1943
  • К теории и практике применения азотистых удобрений. - Ер., 1944
  • Природа веществ, ускоряющих и задерживающих цветение растений, и теория Клебса. - М., 1948
  • Целостность организма в растительном мире. - М., 1955
  • Онтогенез и целостность растительного организма. - М., 1956
  • Основные закономерности онтогенеза высших растений. - М.: Изд-во АН СССР, 1958
  • Гиббереллины растений. - М., 1963
  • Факторы генеративного развития растений. - М.: «Наука», 1964
  • Саркисова М. М. Ругуляторы роста у виноградной лозы и плодовых культур. - Ер.: Изд-во АН Армянской ССР, 1980
  • Хрянин В. Н. Пол растений и его гормональная регуляция. - М.: «Наука», 1982
  • Терминология роста и развития высших растений / Бутенко Р. Г. - М.: «Наука», 1982
  • Фотопериодическая и гормональная регуляция клубнеобразования у растений. - М.: «Наука», 1984
  • Регуляция цветения высших растений. - М.: «Наука», 1988
  • Гормональная регуляция онтогенеза растений / Чайлахян М. Х. - М.: «Наука», 1984
  • Регуляция роста и развития картофеля / Чайлахян М. Х. - М.: «Наука», 1990

ԳրականությունԽմբագրել

  • Армяне-народ созидатель чужих цивилизаций: 1000 известных армян в мировой истории/С.Ширинян.-Ер.: Авт. изд., 2014, стр.379, ISBN 978-9939-0-1120-2
  • Академия наук Армянской ССР: Персональный состав 1943-1983. Ер., 1984
  • Большая советская энциклопедия. 3-е издание. М., 1970-1977
  • Большая русская биографическая энциклопедия.(3 CD)
  • Биологи. Биографический справочник. Киев. 1984. С.684
  • Донская Армения. Вып. 1. Ростов н/Д, 2007. ISBN 5 901377-18-4
  • Мурадян С. Армянское Ваганьковское кладбище (к 200 летию со дня основания). Ер., 2007 ISBN 978-99941-817-5-9

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. 1,0 1,1 1,2 Чайлахян Михаил Христофорович // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
  2. ՀՀ ԳԱԱ, Միքայել Չայլախյան
Վիքիդարանում կան նյութեր այս թեմայով՝
Միքայել Չայլախյան
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 665