Բացել գլխավոր ցանկը
Կրծքավանդակի ռենտգեն նկարում ցույց է տրված թոքի քաղցկեղը կարմիր նշանով

Թոքի քաղցկեղ, նաև հայտնի թոքի կարցինոմա անվանումով[1], թոքի չարորակ ուռուցքն է, որին բնորոշ է անկանոն բջջային աճ թոքային հյուսվածքում[2]։ Այս աճը կարող է տարածվել թոքային հյուսվածքից դուրս, մետաստազի ենթարկվել դեպի մոտակա հյուսվածք կամ մարմնի այլ մասեր[3]։ Քաղցկեղն, որը առաջինը սկսվում է թոքից, անվանում են թոքի առաջնային քաղցկեղ՝ կարցինոմա։ Տարբերակում են երկու հիմնական ձև` մանրբջջային և ոչ մանրբջջային։ Առավել տարածված ախտանիշներն են հազը (ներառյալ արյունախխում), քաշի կորուստը, հևոցը և կրծքավանդակի ցավը[4]։

Թոքի քաղցկեղի առաջացման ամենամեծ (85%) պատճառը երկարատև ծխախոտի օգտագործումն է[5]։ Մոտավորապես 10–15% դեպքերում քաղցկեղն առաջանում է այն մարդկանց մոտ, ովքեր երբեք չեն ծխել[6]։ Հաճախ այս դեպքերի պատճառը գենետիկ գործոնի համադրումն է և ռադոնի, ասբեստոզի, կամ օդի աղտոտվածության այլ ձևերի առկայությունը[5][7][8][9]։ Թոքի քաղցկեղը ախտորոշվում է կրծքավանդակի ռենտգեն և համակարգչային շերտագրման (ՀՇ) մեթոդներով[1]։ Ախտորոշումը հաստատվում է բիոպսիայի միջոցով, որը սովորաբար կատարվում է բրոնխոսկոպիայի միջոցով կամ ՀՇ-ի հսկողությամբ[10][11]։

Ռիսկի գործոններից խուսափումը, ինչպիսիք են ծխելը և օդի աղտոտվածությունը, կանխարգելման առաջնային գործոններն են[12]։ Բուժումը և արդյունքը կախված է քաղցկեղի տեսակից, փուլից (տարածման աստիճանից) և մարդու ընդհանուր առողջական վիճակից[1]։ Բուժման մեթոդներից են վիրահատությունը, քիմիոթերապիան և ռադիոթերապիան[1]։ Ոչ մանրբջջային քաղցկեղի բուժումը հիմնականում վիրահատական է, մինչդեռ մանրբջջայինը սովորաբար ավելի լավ է պատասխանում քիմիաթերապևտիկ և ռադիոթերապևտիկ բուժմանը։

2012 թվականին աշխարհում 1.8 միլիոն մարդու մոտ հայտնաբերված էր թոքի քաղցկեղ, որից 1.6 միլիոն դեպքում գրանցվեց մահ[13]։ Դրա հետևանքով այն համարվում է մահվան առավել տարածված պատճառը տղամարդկանց մոտ և երկրորդ տարածված պատճառը կանանց մոտ՝ կրծքագեղձի քաղցկեղից հետո[14]։ Քաղցկեղն առավել հաճախ ախտորոշվում է 70 տարեկան և ավելի մեծ տարիքային խմբում[15]։ Ընդհանուր առմամբ, Միացյալ Նահանգներում 17.4% մարդկանց մոտ թոքի քաղցկեղ ախտորոշվելուց հետո կյանքի ապրելիության ցուցանիշը կազմում է 5 տարի[15], սակայն զարգացող երկրներում այս ցուցանիշն ավելի ցածր է[16]։

Նշաններ և ախտանիշներԽմբագրել

Թոքի քաղցկեղի նշաններն ու ախտանիշները ներառում են․

  • շնչառական ախտանիշներ․ հազ, արյունախխում, շնչառական աղմուկներ, դժվարաշնչություն
  • համակարգային ախտանիշներ․ քաշի կորուստ, թուլություն, ջերմություն
  • դեպի հարակից հյուսվածքներ քաղցկեղի ճնշման հետևանքով առաջացած նշաններ․ կրծքավանդակի ցավ, ոսկրային ցավ, վերին սիներակի օբստրուկցիա կամ կլման ակտի դժվարեցում

Եթե քաղցկեղը աճում է դեպի օդատար ուղիներ, ապա այն կարող է բերել օդի հոսքի խցանման և դժվարաշնչության առաջացման։ Օբստրուկցիան կարող է հանգեցնել սեկրեցիայի կուտակման խցանումից առաջ և նախատրամադրել թոքաբորբի առաջացումը[4]։

Եթե քաղցկեղը տեղակայված է թոքի գագաթում, ապա անվանում են Պենկոստի ուռուցք, այն կարող է հրահրել տեղային սիմպատիկ նյարդային համակարգը, բերելով Հորների սինդրոմի առաջացմանը (միոզ, պտոզ, էնօֆթալմ), ինչպես նաև վնասել բրախիալ հյուսակը[4]։

Քաղցկեղի ախտանիշների մեծ մասը (ախորժակի անկում, քաշի կորուստ, ջերմություն, հյուծվածություն) սպեցիֆիկ չեն[10]։ Շատերի մոտ, քաղցկեղն արդեն տարածված է լինում նախնական տեղակայումից դուրս, երբ ի հայտ են գալիս ախտանշանները[17]։ Մետաստազի առկայության դեպքում ի հայտ եկող նշաններից են քաշի կորուստը, ոսկրային ցավերը և նյարդաբանական ախտանշանները (գլխացավ, անհանգստություն, ցնցումներ, վերջույթների թմրածություն)[4]։ Թոքի քաղցկեղն առավել հաճախ մետաստազավորվում է դեպի ուղեղ, ոսկր, մակերիկամ, մյուս թոք, լյարդ, պերիկարդ և երիկամներ[17]։ Թոքի քաղցկեղ ունեցող մարդկանց մոտավորապես 10%-ի մոտ ախտանշաններ չեն դիտվում, դրանք հայտնաբերվում են պատահականորեն կամ պրոֆիլակտիկ կրծքավանդակի ռենտգեն հետազոտություն կատարելիս։

 
Ծխախոտի օգտագործման (կապույտ) և տղամարդկանց մոտ թոքի քաղցկեղի(դեղին ) առաջացման հարաբերակցությունը ԱՄՆ-ում

Պատճառագիտական գործոններԽմբագրել

Քաղցկեղը զարգանում է ԴՆԹ-ի գենետիկ վնասման հետևանքով։ Այս փոփոխությունները հանգեցնում են բջջի նորմալ ֆունկցիայի խանգարման, բջջային պրոլիֆերացիայի, ծրագրավորված բջջային մահվան (ապոպտոզ) և ԴՆԹ-ի վերականգման։ Ինչքան շատ են վնասումները, այնքան մեծանում է քաղցկեղի առաջացման հավանականությունը։

ԾխելԽմբագրել

Թոքի քաղցկեղի առաջացման հիմնական գործոնը ծխախոտի օգտագործումն է[5]։ Ծխախոտի ծուխը պարունակում է 73 տեսակի հայտնի քաղցկեղածիններ[18], այդ թվում բենզոպիրեն[19], 1,3-բութադիեն և պոլոնիում 210-ի ռադիոակտիվ իզոտոպ [18]։ Զարգացած երկրներում թոքի քաղցկեղից առաջացած մահվան 90%-ը և 70%-ը կանանց մոտ վերագրվում է ծխելուն[20]։ Ծխելը կազմում է մոտավորոպես 85%-ը թոքի քաղցկեղի առաջացման պատճառի [1]։

Պասիվ ծխող – ծխախոտի ծխի ներշնչումը մեկ ուրիշ ծխողից․ չծխողների մոտ քաղցկեղի առաջացման հիմնական պատճառն է։ Պասիվ ծխողն այն մարդն է, ով ապրում կամ աշխատում է ծխողի հետ։ Միացյալ նահանգների[21][22][23], Եվրոպայի[24] ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս քաղցկեղի առաջացման զգալիորեն բարձր ռիսկ ի տարբերություն պասիվ ծխողների[25]։ Այն մարդիկ, ովքեր ապրում են ծխողների հետ, քաղցկեղի առաջացման հավանականությունը մեծանում է 20–30%, մինչդեռ այն մարդկանց շրջանում, ովքեր աշխատում են պասիվ ծխողների հետ, քաղցկեղի առաջացման հավանականությունը աճում է 16–19% [26]։ Հետազոտություները ցույց են տալիս, որ ծխախոտի երկրորդային ծխի շնչելը ավելի վտանգավոր է, քան ուղղակի ծխելը[27]։ Յուրաքանչյուր տարի ԱՄՆ-ում պասիվ ծխողների մոտ հայտնաբերվում է մոտավոր 3,400 մահվան դեպք՝ պայմանավորված թոքի քաղցկեղով[23]։

Մարիխուանայի ծխում պարունակվում է գրեթե նույն քաղցկեղածինները, ինչ-որ ծխախոտի ծխում[28]։

ՌադոնԽմբագրել

Ռադոնմ անգույն և անհոտ գազ է, առաջանում է ռադիումի տրոհման հետևանքով, որը վերափոխվում է ուրանիումի, գտնվում է երկրի ընդերքում։ Ռադոնը երկրորդ առավել տարածված պատճառն է թոքի քաղցկեղի ԱՄՆ-ում[29], որը բերում է 21,000 մահվան դեպքի յուրաքանչյուր տարի[30]։ Ռադոնի մակարդակը տարբեր է կախված տեղակայումից և խառնուրդում նրա քանակից։

ԱսբեստոզԽմբագրել

Ասբեստոզը կարող է պատճառ հանդիսանալ տարբեր թոքային հիվանդությունների, ինչպես նաև թոքի քաղցկեղի առաջացման։ Ծխախոտը և ասբեստոզը, երկուսը միասին համազդիչ ազդեցություն ունեն թոքի քաղցկեղի զարգացման գործում[7]։ Այն ծխողների մոտ, ովքեր նաև աշխատում են ասբեստոզի հետ, քաղցկեղի առաջացման ռիսկը մեծանում է 45 անգամ համեմատած ընդհանուր բնակչության թվի հետ [31]։ Ասբեստոզը կարող է հանգեցնել նաև պլևրայի քաղցկեղի՝ մեզոթելիոմայի, որն իրականում տարբեր է թոքի քաղցկեղից[32]։

Օդի պոլյուտանտներԽմբագրել

Պոլյուտանտները, հատկապես քիմիականները, առաջանում են վառելիքի այրման հետևանքով՝ մեծացնելով թոքի քաղցկեղի առաջացման ռիսկը[5]։ Պոլյուտանտները պայմանավորում են թոքի քաղցկեղի դեպքերի 1–2%-ը[5]։

Պոլյուտանտներին են պատկանում նաև փայտի, փայտածուխի, գոմաղբի այրման հետևանքով առաջացած մնացորցերը[33] ։ Ռիսկը կազմում է 2.4 բիլիոն մարդ աշխարհում [33] և 1.5% դեպքում բերում է մահվան թոքի քաղցկեղից [34]։

ԳենետիկականԽմբագրել

Մոտավորապես 8% դեպքերում թոքի քաղցկեղի առաջացման պատճառը ներքին ֆակտորներն են [35]։ Եթե հարազատների շրջանում կա ախտորոշված թոքի քաղցկեղ, ապա առաջացման ռիսկը կրկնապատկվում է, հավանաբար գենետիկ համադրման հետևանքով[36]։ 5, 6, և 15-րդ քրոմոսոմների պոլիմորֆիզմը կարևոր ազդեցություն ունեն թոքի քաղցկեղի առաջացման գործում[37]։

Այլ պատճառներԽմբագրել

Բազմաթիվ այլ նյութեր, աշխատանքը և շրջակա միջավայրը նույնպես նշանակություն ունեն թոքի քաղցկեղի առաջացման գործում։ Այլ քաղցկեղածին նյութերին են պատկանում․

  • Որոշ մետաղներ (ալյումինիում, կադմիում և կադմիումի միացություններ, քրոմի(VI) միացություններ, բերիլիում և բերիլիումի միացություններ, երկաթ և պողպատ, նիկելի միացությունների, մկնդեղի և անօրգանական մկնդեղի միացություններ)
  • Որոշ նյութերի այրումը (թերի այրումը, ածուխի այրումը, ածուխի գազիֆիկացում, դիզելի արտանետումը
  • Իոնիզացնող ճառագայթները (ռենտգեն և գամմա)
  • որոշ տոքսիկ գազեր (մեթիլ եթեր (տեխնիկական), քլորմթիլ եթեր, ծծումբ, ազոտ )
  • կաուչուկի արտադրություն, սիլիկոնային փոշի
  • կա թոքի քաղցկեղի առաջացման փոքր ռիսկ համակարգային սկլերոդերմիայով հիվանդների մոտ։

ԱխտածագումԽմբագրել

Նման է շատ այլ քաղցկեղների, կապված օնկոգեների ակտիվացման կամ հակաօնկոգեների ինակտիվացիայի հետ[38]։ Քաղցկեղածին գեների մուտացիան զարգացնում է քաղցկեղի առաջացումը։

Սպիտակուց-օկոգենի մուտացիան բերում է ադենոկարցինոմայի առաջացման 10–30% դեպքերում [39][40]։ Էպիգենետիկ փոփոխությունները, ինչպիսիք են ԴՆԹ-ի ալտերացիան, քրոմատինային սպիտակուցների ձևափոխումը, կամ միկրոՌՆԹ-ի կարգավորումը, կարող են բերել հակաօնկոգենների ինակտիվացիայի[41]։ Կարևոր է, որ ուռուցքային բջիջները ռեզիստենտ են օքսիդատիվ սթրեսի նկատմամբ, ինչը թույլ է տալիս նրանց դիմակայել և խթանել բորբոքումը, որը բերում է իմուն համակարգի արգելակմանը քաղցկեղային բջիջների դեմ[42][43]։

Էպիդերմալ աճի գործոնի ռեցեպտորը (EGFR) կարգավորում է բջջային պրոլիֆերացիան, ապոպտոզ, անգիոգենեզը և ուռուցքային ինվազիան[39]։ Մուտացիան և ամպլիֆիակցիան էպիդերմալ աճի գործոնի ռեցեպտորի տարածված են ոչ մանր բջջային կարցինոմայի դեպքում։

ԱխտորոշումԽմբագրել

 
Ձախ թոքի քաղցկեղ
 
Անախտանիշ առաջնային թոքի քաղցկեղ 72տ. սղամարդու մոտ

Կրծքավանդակի ռենտգենը հետազոտման առաջին քայլն է, կարող է հայտնաբերվել ակնհայտ ստվեր, ընդգրկումով դեպի միջնորմ (տարածում լիմֆատիկ հանգույցներ), ատելեկտազ (թոքի կոլապս), կոնսոլիդացիա (թոքաբորբ), կամ պլևրալ էքսուդատ[1]։ Համակարգչային շերտագրությունը ավելի ինֆորմատիվ է քաղցկեղի տեսակը և հիվադության աստիճանը պարզելու համար։ Բրոնխոսկոպիան կամ ՀՇ հսկողությամբ բիոպսիան կատարվում է ուռուցքային հյուվածքից նմուշ վերցնելու և հիստոլոգիական քննության ուղարկելու համար։

Կրծքավանդակի ռենտգենի վրա թոքի քաղցկեղը հաճախ հայտնաբերվում է որպես թոքի միայնակ ստվեր։ Այնուամենայնիվ, տարբերակիչ ախտորոշումը դժվար է։ Թոքային շատ այլ հիվանդությունների դեպքում նույպես կարող է հայտնաբերվել նույն ռենտգենաբանական նշանը, օրինակ թոքի մետաստազի, գամարտոմայի, տուբերկուլյոզի, հիստիոպլազմոզի կամ կոկցիդիոմիկոզի ժամանակ[44]։ Թոքի քաղցկեղը կարող է հայտնաբերվել նաև պատահականորեն, որպես միայնակ թոքի օջախ ռենտգեն նկարի վրա կամ համակարգչային շերտագրությամբ[45] ։ Վերջնական ախտորոշումը դրվում է կասկածելի հյուսվածքից հիստոլոգիական քննության,[4] և կլինիկական, ռադիոլոգիական նշանների համադրման արդյունքում։

Կլինիկական ուղեցույցները խորհուրդ են տալիս ռենտգեն դինամիկ հսկողություն[46]։ ՀՇ-ը չպետք է կատարել հաճախակի, այլ միայն ցուցումների դեպքում՝ հաճախակի ճառագայթումից խուսափելու համար։

ԴասակարգումԽմբագրել

 
Քաղցկեղի տարբեր տեսակների հանդիպման հաճախականությունը ծխողների և չծխողների մոտ [47]
Թոքի քաղցկեղի հիստոլոգիական տեսակները[5]
Հիստոլոգիական տեսակ Հաճախականությունը 100000 մարդու քանակով տարեկան
Բոլոր տեսակները 66.9
Ադենոկարցինոմա 22.1
Տափակ-բջջային կարցինոմա 14.4
Մանր բջջային կարցինոմա 9.8

Թոքի քաղցկեղը դասակարգվում է ըստ հիտոլոգիական ձևերի[10]։ Այս դասակարգու մը կարևոր է վերահսկման և ելքի կանխատեսման համար։ Կարցինոման առաջանում է էպիթելյալ բջիջներից, դասակարգվում են ըստ չափերի և ըստ հիստոլոգիական ձևերի։ Թերապևտիկ տեսակետից առանձնացվում է երկու տեսակ՝ ոչ մանր բջջային և մանր բջջային կարցինոմա։

Ոչ մանր բջջային կարցինոմաԽմբագրել

 
Տափակ բջջային կարցինոմայի միկրոսկոպիկ պատկերը

Ոչ մանր բջջային կարցինոմայի 3 հիմնական ենթատիպերն են ադենո կարցինոմա, տափակ բջջային կարցինոմա և խոշոր բջջային կարցինոմա։

Մոտավորապես 40%-ը թոքի քաղցկեղի կազմում է ադենոկարցինոման, որը սովորաբար առաջանում է ծայրամասային թոքային հյուսվածքից[10]։ Չնայած մեծամասամբ ադենոկարցինոման կապված է ծխախոտի օգտագործման հետ, սակայն ադենոկարցինոման հանդիպում է նաև այն մարդկանց մոտ, ովքեր ծխել են 100 գլանակից քիչ իրենց կյանքի ընթացքում ("չծխող")[4][48]։ Ադենոկարցինոմայի ենթատեսակներից բրոնխոալվեոլյար կարցինոման առավել տարածված է չծխող կանանց մոտ, և ունի ապրելիության ավելի բարձր ցուցանիշ։

Տափակ բջջային կարցինոմա պատճառ է հանդիսանում մոտավոր 30% դեպքում։ Նրանք հաճախ առաջանում են օդատար ուղիների մոտ։ Ուռուքի կենտրոնում բնորոշ է խոռոչի առաջացումը։

Մոտավոր 9% դեպքերում հանդիպում է խոշոր բջջային կարցինոման։ Այդպես է անվանվում պայմանավորված քաղցկեղային բջիջների մեծ չափերով , ավելցուկային ցիտոպլազմայով և մեծ կորիզով[10]։

Մանր բջջային կարցինոմաԽմբագրել

 
Մանր բջջային կարցինոմա (միկրոսկոպիկ պատկեր)

Մանր բջջային կարցինոմայի բջիջները պարունակում են խիտ նեյրոսեկրետոր գրանուլեմաներ ( արտադրում է նեյրոէնդոկրին հորմոն ), որը բերում է էնդոկրին կամ պարանեոպլաստիկ սինդրոմի հետ կապված ուռուցքի առաջացմանը [49] ։ Հիմնականում ծագում է ավելի մեծ օդատար ուղիներից (առաջնային և երկրորդային բրոնխներից ) [11]։ 60-70% -ը ունեն նաև այլ հիվանդություններ և միայն ճառագայթային թերապիայի միջոցով հնարավոր չէ թիրախային բուժում ստանալ [4]։

ՄետաստազԽմբագրել

Այլ օրգան համակարգերից ուռուցքի մետաստազավորման առավել բնորոշ տեղակայումը թոքերն են։ Երկրորդային քաղցկեղները դասակարգվում են ըստ իրենց ծագման տեղի . օրինակ , կրծքագեղձի քաղցկեղը , որը մետաստազի է ենթարկվել դեպի թոքեր կկոչվի մետաստատիկ կրծքագեղձի քաղցկեղ։ Մետաստազին բնորոշ ռենտգենաբանական նշանը կլոր ստվերն է ։ Առաջնային թոքի քաղցկեղը առավել հաճախ մետաստազներ է տալիս դեպի ուղեղ, ոսկրեր, լյարդ և մակերիկամ[10] ։ Բիոպսիայի միջոցով որոշում են ծագման աղբյուրը [50] ։

ՓուլերԽմբագրել

Թոքի քաղցկեղի փուլը կախված է առաջնային աղբյուրից նրա տարածման աստիճանից[51] ։ Այն կանխատեսման և պոտենցիալ բուժման գանահատման գործոններից մեկն է[4][51]։

Ոչ մանր բջջային կարցինոմայի զարգացման փուլի գնահատման համար օգտագործվում է TNM դասակարգումը (ուռուցք (tumor), ավշային հանգույց (node), մետաստազ( metastasis)): Այն կախված է առաջնային ուռուցքի չափից, ավշային հանգույցի ներգրավումից և հեռավոր մետաստազավորումից [4]։

Թոքի քաղցկեղի TNM դասակարգում [52][53]
Առաջնային քաղցկեղ
TX Առաջնային քաղցկեղի մասին չկա տեղեկություն
Քաղցկեղային բջիջներ խորխում, բրոնխիալ լավաժում, բայց քաղցկեղ հայտնաբերված չէ
T0 Առաջնային քաղցկեղի մասին ապացույցներ չկան
Tis Քաղցկեղ տեղում
T1 Քաղցկեղի չափերը փոքր կամ հավասար է 3սմ-ի, առանց ինվազիայի մոտակա բիլթ
T1mi Մինիմալ Ինվազիա
T1a Քաղցկեղի չափերը փոքր կամ հավասար է 1սմ-ի  
T1b Քաղցկեղի չափերը մեծ է 1 սմ-ից բայց փոքր 2սմ-ից
T1c Քաղցկեղի չափերը մեծ է 2սմ-ից բայց փոքր 3սմ-ից
T2 Քաղցկեղի չափերը մեծ է 3 սմ-ից բայց փոքր 5սմ-ից
Ներաճ դեպի հիմնական բրոնխ , բայց ոչ թոքարմատ
Ինվազիա դեպի վիսցերալ պևրա
Ատելեկտազ կամ օբստրուկտիվ պնևմոնիտ դեպի արմատ տարածվող
T2a Քաղցկեղի չափերը մեծ է 3 սմ-ից բայց փոքր 4սմ-ից
T2b Քաղցկեղի չափերը մեծ է 4 սմ-ից բայց փոքր կամ հավասար 5սմ-ի
T3 Քաղցկեղի չափերը մեծ է 5սմ-ից բայց փոքր կամ հավասար 7 սմ-ի
Ինվազիա դեպի կրծքավանդակի պատ, ստոծանիական նյարդ, կամ պերիկարդ
Առանձին ուռուցքային հանգույց նույն բլթում
T4 Քաղցկեղի չափերը մեծ է 7 սմ-ից
Ինվազիա դեպի ստոծանի, միջնորմ, սիրտ, մեծ անոթներ, շնչափող, թոքարմատ , հետադարձ կոկորդային նյարդ , կերակրափող կամ ողնաշար
Առանձին ուռուցքային հանգույց նույն թոքի տարբեր բլթերում
Լիմֆատիկ հանգույց
NX Ռեգիոնալ ավշային հանգույցները ընդգրկված չեն
N0 Չկա ռեգիոնալ ավշային հանգույցների մետաստազ
N1 Մետաստազներ դեպի պերիբրոնխիալ և ,կամ թոքարմատի ավշային հանգույցներ
N1a Մետաստազներ դեպի միայնակ N1 ավշային հանգույցներ
N1b Մետաստազներ դեպի 2 և ավել ավշային հանգույցներ
N2 Մետաստազներ դեպի միջնորմի ավշային հանգույցներ
N2a1 Մետաստազներ դեպի N2 ավշային հանգուց առանց ներգրավման N1 հանգույցները
N2a2 Մետաստազներ դեպի N2 և N1 ավշային հանգույցներ
N2b Մետաստազներ 2 և ավել ավշային հանգույցների
N3 Any of: Մետաստազներ դեպի ենթաանրակային ավշային հանգույցներ
Մետազտազներ դեպի մյուս թոքարմատ կամ միջնորմի ավշային հանգույցներ
Մետաստազ
MX Մետաստազի մասին չկա տեղեկություն
M0 Մետաստազ չկա
M1a Առանձին ուուցքային հանգույց մյուս թոքում
Մետաստազ դեպի պլևրա ու պերիկարդիալ հագույցներ
Մետաստազ դեպի պլևրա ու պերիկարդ
M1b Միայնակ մետաստազ կրծքավանդակից դուրս
M1c 2 և ավել մետաստազ կրծքավանդակից դուրս

TNM դասակարգումը դասակարգումը օգտագործվում է ուռուցքի զարգացման աստիճանը գնահատելու համար սկսած ամենափոքր աստիճանից 0, IA (one-A), IB, IIA, IIB, IIIA, IIIB, and IV . Այս փուլերը կարևոր են բուժման ընտրության և կանխատեսման գնահատման համար [54]։

TNM դասակարգումը ըստ փուլի
TNM Փուլը
T1a–T1b N0 M0 IA
T2a N0 M0 IB
T1a–T2a N1 M0 IIA
T2b N0 M0
T2b N1 M0 IIB
T3 N0 M0
T1a–T3 N2 M0 IIIA
T3 N1 M0
T4 N0–N1 M0
N3 M0 IIIB
T4 N2 M0
M1 IV

Ոչ մանր բջջային և մանր բջջային կարցինոմաների համար էլ փուլը գնահատվում է կլինիկական և վիրաբուժական տեսանկյունիg։ Կլինիկական փուլը ներկայացվում է մինչ վերջնական վիրաբուժական փուլը։ Այն հիմնված է ՀՇ-ի , ՊԵՏ-ի արդյունքների և բիոպսիայի պատասխանի վրա։ Վիրաբուժական փուլը գահատվում է վիրահատության ընթացքում կամ նրանից հետո։

ԿանխարգելումԽմբագրել

 
Մարդու թոքի լայնական կտրվածք : Սպիտակ դաշտը թոքի վերին բլթի քաղցեղն է, սև դաշտը առաջացել է ծխախատի հետևանքով

Ծխախոտի օգտագործման դադարումը թոքերի քաղցկեղի առաջացման կանխարգելման արդյունավետ ուղին է:

ՍկրինինգԽմբագրել

Սկրինինգային հետազոտությունները կատարվում են հիվանդություններ հայտնաբերվելու համար այն մարդկանց մոտ, ովքեր չունեն ախտանշաններ[55]։ Անհատապես կատարվում է քաղցկեղի առաջացման բարձր հավանականություն ունեցողների մոտ, ՀՇ սկրինինգը կարող է հայտնաբերել քաղցկեղը վաղ փուլերում և հնարավորություն տալ կյանքը երկարաձգելու[46][56]։ Հետազոտության շնորհիվ իջնում է թոքի քաղցկեղից մահվան դեպքերի քանակը 0.3%-ով բացարձակ քանակի 0.3% -ով։ Բարձր ռիսկի խմբին են դասվում 55-74 տ մարդիկ, ովքեր 30 տարի ամեն օր ծխում են համարժեք քանակի ծխախոտ-տուփ։

United States Preventive Services Task Force (USPSTF)-ը խորհուրդ է տալիս ամեն տարի անցնել սկրինինգ հետազոտություն՝ ՀՇ ճառագայթման քիչ քանակով այն մարդկանց, ովքեր ունեն ծխախոտի օգտագործման անամնեզ 30 տուփ-տարի, 55-80 տարեկան են մինչև նրանց, ովքեր չեն ծխել ավելի քան 15 տարի [57]։ English National Health Service-ը 2014 թվականին կրկնակի հետազոտություն կատարեց՝ վերանայելով սկրինինգի արդյունքները [58]։

Կանխարգելման այլ ռազմավարություններԽմբագրել

Վիտամին A,[59][60] վիտամին C,[59] վիտամին D[61] կամ վիտամին E[59] -ի երկարատև օգտագործումը չի իջեցնում քաղցկեղի առաջացման ռիսկը։ Որոշ ուսումնասիրություններ ցույց են տալիս, որ այն մարդիկ, ովքեր սնվում են ճիշտ սննդակարգով, օգտագործելով մեծ չափաբաժնով միրգ և բանջարեղեն, հակված են ավելի փոքր ռիսկի[23][62][63]։ Սակայն որոշ ուսումնասիրություններ չեն բացահայտում սննդակարգի և թոքի քաղցկեղի առաջացման ռիսկի միջև որևէ կապ[4]։

ԲուժումԽմբագրել

Թոքի քաղցկեղի բուժումը կախված է քաղցկեղի սպեցիֆիկ բջիջների տեսակից,նրանց հեռակա մետաստազավորումից և մարդու ընդհանուր վիճակից։ Հիմնական բուժումը ներառում է պալիատիվ խնամք[64], վիրահատական բուժում, քիմիոթերամիա, ռադիոթերապիա[4] և թոքի քաղցկեղի թիրախային բուժումը։

Վիրահատական բուժումԽմբագրել

 
Տափակ բջջային կարցինոմա ՝ սպիտակ հատվածը բրոնխի մոտ, պնևմոնէկտոմիա

Ոչ մանր բջջային կարցինոմայի դեպքում գնահատում են քաղցկեղի զարգացման փուլը, տեղակայումը, մետաստազավորումը և որոշում ենթակա է այն վիրահատական բուժման, թե ոչ, որի համար կիրառվում է ՀՇ-ն և ՊԵՏ[4]։ Եթե միջնորմի ավշային հանգույցների ներգրավումը պրոցեսի մեջ կասկածելի է, հանգույցից վերցվում է նմուշ փուլը գնահատելու համար։ Արյան քննությունը և թոքի ֆունկցիոնալ փորձերը կատարվում են պարզելու համար արդյոք հիվանդը գտնվում է բավարար վիճակում վիրահատելու համար[11]։ Եթե հայտնաբերվում է շնչառական անբավարարություն, ապա վիրահատությունը հնարավոր է չկայանա[4]։

Ոչ մանր բջջային կարցինոմայի վաղ փուլերում ընտրության մեթոդ է համարվում թոքի բլթի հեռացումը (լոբէկտոմիա) ։ Եթե տվյալ մարդու մոտ հնարավոր չէ կատարել լոբէկտոմիա, ապա կատարվում է ենթաբլթային մասնահատում (սեպաձև ռեզեկցիա)։ Այնուամենայնիվ , սեպաձև ռեզեկցիայի դեպքում ավելի մեծ է կրկնման հավանականությունը, քան լոբէկտոմիայի դեպքում։ Հազվադեպ կատարվում է ամբողջ թոքի հեռացում (պնևմոնէկտոմիա) [65]։ Լոբէկտոմիայի թորակոսկոպիկ վիրահատությունն ավելի քիչ ինվազիվ վիրահատական մեթոդն է[66]։

Մանր բջջային կարցինոմայի դեպքում առավել բնորոշ է քիմիոթերապևտիկ և ռադիոթերապևտիկ բուժումը [67]։ Վիրահատական բուժման համակցումը քիմիոթերապևտիկ և ռադիոթերապևտիկի հետ բարելավում է բուժման ելքը։

ՌադիոթերապիաԽմբագրել

Ռադիոթերապիան հաճախ զուգակցվում է քիմիոթերապիայի հետ և կիրառվում է ոչ մանր բջջային կարցինոմայի բուժման համար, երբ ուռուցքը վիրահատելի չէ ։ Որոշ մարդկանց մոտ մեդիաստինալ N2 ավշային հանգույցի ներգրավման դեպքում ռադիոթերապիան կիրառվում է հետվիրահատական փուլում [68]։

 
Թոքի քաղցկեղի ռադիոթերապիա

Եթե քաղցկեղը աճելով խցանում է բրոնխի լուսանցքը, բրախիթերապիան (տեղային ռադիոթերապիան ) ուղղակիորեն ներթափանցելով բացում է բրոնխի լուսանցքը։ Համեմատելով արտաքին ճառագայթային թերապիայի հետ , բրախիթերապիան թույլ է տալիս կրճատել բուժման ժամանակը և նվազեցնել առողջապահական անձնակազմի ճառագայթումը [69] ։ Այնուամենայնիվ բրախիթերապիայի մասին տվյալները ավելի քիչ են քան արտաքին ճառագայթային թերապիայի։

Ոչ մանր բջջային և մանր բջջային կարցինոմայով հիվանդների մոտ կրծքավանդակի փոքր չափաբաժնով ճառագայթումը կիրառվում է ախտանշանների վերահսկման համար՝ պալիատիվ ռադիոթերապիա։

ՔիմիոթերպիաԽմբագրել

Քիմիոթերապևտիկ բուժման տեսակը կախված է ուռուցքի տեսակից[10] ։ Մանր բջջային կարցինոմայի դեպքում առավել հաճախ օգտագործում են ցիսպլատինը և Էտոպոսիդը[70] ։Համակցումը կարբոպլատինի, գեմցիտաբինի, պացլիտաքսելի, վինորելբինի, տոպոտեկանի, և իրինոտեկանի հետ նույնպես օգտագործվում է [71][72] ։ Ոչ մանր բջջային կարցինոմայի դեպքում քիմիոթերապիան բարելավում է գոյատևումը և օգտագործվում է որպես առաջնային բուժան մեթոդ։ Բնորոշ է 2 տեսակի դեղորայքի օգտագործում, որոնցից մեկը պլատինիումն է, մյուսը՝ գեմցիտաբին, պացլիտաքսել, դոցետաքսել,[73][74]պեմետրեքսեդ,[75] էտոպոսիդ կամ վինորելբին[74] ։ Պլատինիում համակցված դեղորայքային թերապիան կարող է բերել բացասական հետևանքների 70 տարեկան և ավելի տարցների մոտ [76] ։ Նախքան վիրահատությունը քիմիոթերապևտիկ բուժումը ոչ մանր բջջային կարցինոմայի դեպքում կարող է բարելավել բուժման ելքը [77][78]։ Քիմիոթերապիան կարող է համակցվել պալիատիվ խնամքի հետ, համապատասխան քիմիոթերապևտիկ բուժումը բարելավում է կյանքի որակը։

Թիրախային բուժումԽմբագրել

Որոշ դեղորայքներ, որոնք թիրախային են մոլեկուլային պաթոլոգիական ուղիների համար թոքի քաղցկեղի համար հասանելի են, հատկապես բարձր տարբերակված հիվանդությունների դեպքում։ Էրլոթինիբը, գեֆիտինիբը և աֆաթինիբը արգելակում են թիրոզին կինազային էպիդերմալ աճի գործոնի ռեցեպտորի։

Պալիատիվ խնամքԽմբագրել

Պալիատիվ խնամքը հաճախ համակցվում է քիմիոթերապևտիկ բուժման հետ [79], այս մոտեցումը թույլ է տալիս բուժման լրացուցիչ տարբերակների քննարկման։Այն մարդկանց մոտ ովքեր ունեն նաև այլ հիվանդություններ , հնարավոր է հիվանդի համապատասխան հոսպիտալացում։

ԿանխատեսումԽմբագրել

Թոքի քաղցկեղի ելքը ըստ կլինիական փուլի[54]
Կլինիկական փուլ 5 տարվա ապրելիությունը (%)
Ոչ մանր բջջային կարցինոմա Մանր բջջային կարցինոմա
IA 50 38
IB 47 21
IIA 36 38
IIB 26 18
IIIA 19 13
IIIB 7 9
IV 2 1

Թոքի քաղցկեղ ունեցող հիվանդների 16.8%-ը Միացյալ Նահանգներում ապրում են 5 տարի ախտորոշվելուց հետո[15][80]։ Անգլիայում 2010-2011 թվականներին 5 տարվա ապրելիության ցուցանիշը թոքի քաղցկեղի 9.5% է[81] ։Բուժման ելքը զարգացող երկրներում ավելի վատ է [16], աստիճանը հաճախ կախված է ախտորոշման ժամանակից։ Դեպքերի 30–40%-ը ոչ մանր բջջային կարցինոման է IV փուլում և 60%-ը մանր բջջային կարցինոման է IV փուլում[10] ։

Ոչ մանր բջջային կարցինոմայի կանխատեսումը կախված է շնչառական ախտանշանների առկայությունից, ուռուցքի չափերից (>3 սմ), ոչ տափակ բջջային քաղցկեղի տեսակից (հիստոլոգիական), տարածման աստիճանից (փուլից) և մետաստազավորումից դեպի ավշային հանգույցներ։ Մանր բջջային կարցինոմայի կանխատեսումը կախված է հիվանդի ընդհանուր վիճակից, սեռից, հիվանդության փուլից, և կենտրոնական նյարդային համակարգի կամ լյարդի ընդգրկվածությունից ։

National Cancer Institute-ի տրամադրած տվյալների համաձայն թոքի քաղցկեղի ախտորոշման միջին տարիքը ԱՄՆ-ում 70 տարեկանն է [82] և միջին տարիքը մահվան 72-ը [83]։ ԱՄՆ-ում բժշկական ապահովագրություն ունեցող մարդկանց բուժման ելքը ավելի բարենպաստ է ։

ՀամաճարակաբանությունԽմբագրել

 
Շնչափողի, բրոնխի, և թոքի քաղցկեղից մահացությունը 2012թ.-ին
     0–7     8–12     13–32     33–53     54–81     82–125     126–286     287–398     399–527     528–889
 
Թոքի քաղցկեղի տարածվածությունը սպիտակամորթ տղամարդկանց մոտ ԱՄՆ-ում
 
Թոքերի քաղցկեղ, հիվանդացությունը, մահացությունը և արելիությունըl, Անգլիա 1971–2011

Աշխարհում թոքի քաղցկեղը ամենատարածված քաղցկեղն է տղամարդկանց մոտ և հիվանդացության և մահացության ցուցանիշում, իսկ կանանց մոտ հիվանդացության 3-րդ պատճառն է և մահացության 2-րդ պատճառն է կրծքագեղձի քաղցկեղից հետո։ 2012թ.-ին աշխարհում կար 1.82 միլիոն նոր դեպք և 1.56 միլիոն մահվան դեպք թոքի քաղցկեղից, ինչը կազմում է քաղցկեղից բոլոր մահացությունների 19.4% -ը [14] ։ Ամենաբարձր մակարդդակը Հյուսիսային Ամերիկայում է, Եվրոպայում, և Արեւելյան Ասիայում , այդ տարի ամեն երրորդ նոր դեպքը Չինաստանից էր ։ Աֆրիկայում և Հարավային Ասիայում մակարդակը շատ ավելի ցածր է [84]։

Թոքի քաղցկեղի զարգացման հավանականությունը մեծանում է 50 տարեկանից բարձր մարդկանց մոտ, ովքեր ունեն ծխելու պատմություն։ Ի տարբերություն տղամարդկանց մահացության ցուցանիշի, որը սկսեց ավելի քան 20 տարի առաջ նվազել, կանանց մոտ թոքերի քաղցկեղի մահացության ցուցանիշները վերջին տասնամյակների ընթացքում աճել է և վերջերս սկսել է կայունանալ [85] ։ ԱՄՆ-ում թոքերի քաղցկեղի զարգացման վտանգը տղամարդկանց մոտ 8% է, իսկ կանանց մոտ `6%[4]։ Երիտասարդ չծխողների մոտ, ովքեր դիտում են ծխախոտի մասին գովազդներ, ծխելու հավանականությունը ավելի է մեծանում [86]։ ԱՄՆ-ում, սևամորթ կանայք և տղամարդիկ ունեն ավելի բարձր ընդգրկվածություն[87]։ Ներկայումս թոքի քաղցկեղի առաջացման հավանականությունը զարգացող երկրներում ավելի քիչ է [88] , սակայն ակնկալվում է այս ցուցանիշի մեծացում հաջորդող մի քանի տարիների ընթացքում, հատկապես Չինաստանում և Հնդկաստանում:

Թոքերի քաղցկեղը Մեծ Բրիտանիայում ամենատարածված քաղցկեղն է (շուրջ 46,400 մարդ ախտորոշվել է 2014թ.-ին) [89] և այն ամենատարածված մահվան պատճառն է (շուրջ 35,900 մարդ մահացավ 2014թ.-ին) [90]։

1960-ական թվականներից թոքի ադենոկարցինոմայի տարածվածությունը սկսեց աճել թոքերի քաղցկեղի այլ տեսակների հետ համեմատած, մասնավորապես ծխախոտի շնորհիվ։ Ծխողները ներշնչում և ստանում են նիկոտինի որոշակի քանակ, մեծացնելով մասնիկների կուտակումը փոքր օդատար ուղիներում, որտեղից ադենոկարցինոման հակված է առաջանալու[91]։ Թոքի ադենոկարցինոմայի տարածվածությունը շարունակում է աճել։

ՊատմությունԽմբագրել

Թոքի քաղցկեղը շատ հազվադեպ էր հանդիպում մինչև ծխախոտի ի հայտ գալը, այն մինչև 1761-ը չի ճանաչվել որպես հստակ հիվանդություն [92]։ Թոքի քաղցկեղը սկսել է նկարագրվել 1810-ականներից[93], չարորակ թոքի ուռուցքը կազմում էր ամբողջ քացկեղների 1%-ը 1878թվականին, բայց 1900-ականներին այն կազմում էր 10–15%-ը [94] ։ Բժշկական գրականության մեջ հայտնի էր միայն 374 դեպք 1912թ.-ին [95], բայց քաղցկեղի դեպքերի քանակը մեծացավ 0.3% -ից 1852թ.-ին մինչև 5.66% 1952թ.-ին[96] ։ 1929թ.-ին Գերմանիայում բժիշկ Ֆրիտզ Լիքինթը հայտաբերեց կապը ծխելու և թոքի քաղցկեղի միջև [94] , որը համարվեց որպես հակածխախոտային քարոզարշավ [97]։ British Doctors' Study-ը 1950թ.-ին հրատարակեց առաջին համաճարակաբանական ապացույցը ծխելու և թոքի քաղցկեղի միջև կապի[98] ։ Արդյունքում 1964թ.-ին Surgeon General of the United States-ը խորհուրդ տվեց ծխողներին դադարել ծխելը [99]։

Ռադոնի հետ ասոցացված կապը առաջինը նկարագրվեց հանքագործների շրջանում Օրե լեռան մոտ Շնեբերգ, Սաքսոնիայի մոտակայքում։ Արծաթը հանքահանվել է սկսած 1470թ.-ից , և այս հանքավայրերը հարուստ էին ուրանիումով և վերջինին ուղեկցող ռադիումով և ռադոն գազով [100]։ 1960-ականներից արդեն ռադոնը համարվեց թոքի քաղցկեղի առաջացման պատճառներից մեկը [101]։

Առաջին հաջողակ պնևմոնէկտոմիան թոքի քաղցկեղի կապակցությամբ կատարվել է 1933թ.-ին[102] ։ Պալիատիվ ռադիոթերապիան սկսել է կիրառվել 1940-ականներից[103] ։ Արմատական ռադիոթերապիան սկսել է կիրառվել 1950-ականներից, օգտագործելով ավելի մեծ դոզայով ճառագայթեր համեմատաբար ավելի վաղ փուլում հայտնաբերված թոքի քաղցկեղի համար, այն հիվանդների մոտ ովքեր վիրահատելի չեն[104] ։ 1970-ական թվականներից քիմիոթերապևտիկ բուժումը հաջողությամբ սկսեց զարգանալ [105] ։

Հետազոտության ուղվածություններԽմբագրել

Ներկայումս թոքի քաղցկեղի բուժման հետազոտական ուղղությունները ներառում են իմունոթերապիան,[106][107] որը ակտիվացնում է իմունային համակարգը քաղցկեղային բջիջները վնասելու համար, էպիգենետիկ և քիմիոթերապիայի ու ռադիոթերապիայի նոր համակցություններ ։ Բուժման նոր մեթոդներից շատերը իրենց ազդեցությունը թողնում են իմունային համակարգի վրա ունեցած իրենց ազդեցությամբ, որի արդյունքում ճնշվում է ուռուցքային բջիջների իմուն համակարգից խուսափելու ունակությունը [106][107]։

Այլ իմունոթերապևտիկ բուժման մեթոդներ խանգարում են PD-1 սպիտակուցի կապումը իր լիգանդ (PD-L1)-ի հետ, հաստատվել են որպես թոքի քաղցկեղի առաջնային և երկրորդային բուժման ենթատեսակներ[107], PD-1-ը ապաակտիվացնում է քաղցկեղային բջիջներին։ Որոշ քաղցկեղային բջիջներ հայտնվում են մշակելու PD-L1-ի էքսպրեսիան, որպեսզի քաղցկեղային բջիջները ճանաչեն այն որպես վտանգ։ Մոնոկլոնալ հակամարմիններով թիրախային բուժումը PD-1 and PD-L1, ինչպես օրինակ պեմբրոլիզումաբը, նիվոլումաբը,[108] ատեզոլիզումաբը և դուրվալումաբը[107] ներկայումս թոքի քաղցկեղի բուժման կլինիկական փորձարկումների շրջանում են [106][107] ։

TRACERx ծրագիրը դիտում է ոչ մանր բջջային կարցինոմայի զարգացումը և թե ինչպես է քաղցկեղը ռեզիստենտ դառնում բուժման նկատմամբ[109], մեթոդը դիտում է ոչ մանր բջջային կարցինոմայով հիվանդներից վերցրած ուռուցքային նմուշները, որոնք գտնվում են ախտորոշման տարբեր փուլերում, առաջնային բուժումից հետ, հետագա բուժումից հետո և ռեցիդիվումը [110]։ Ուսումանասիրելով նմուշները քաղցկեղի զարգացման տարբեր կետերում , հետազոտողները հույս ունեն բացահայտելու փոփոխություններ, որոնք կկարգավորեն ուռուցքային բջիջների աճը և ռեզիստենտությունը բուժման նկատմամբ։ Հետազոտության արդյունքները կօգնեն բժիշկներին և գիտնականներին ձեռք բերել նոր տեղեկություններ ոչ մանր բջջային կարցինոմայի վերաբերյալ և զարգացնել բուժման նոր մոտեցումներ։

Դիմակայուն քաղցկեղային բջիջները հաճախ ռեզիստենտ են քիմիոթերապևտիկ և ռադիոթերապևտիկ բուժման նկատմամբ և սա կարող է հանգեցնել բուժումից հետո նրանց կրկնմանը։ Նոր թիրախային մոտեցումները՝ պրոտեինային և գլիկոպրոտեինային մարկերները, սպեցիֆիկ են դիմակայուն բջիջների համար, այս մարկերները ներառում են CD133, CD90, ALDH1A1, CD44 և ABCG2-ը։ Այս թիրախային բուժման ուղղությունները կարող են օգնել կանխել ռեցիդիվները:

ԾանոթագրությունԽմբագրել

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 «Lung Carcinoma: Tumors of the Lungs»։ Merck Manual Professional Edition, Online edition։ Արխիվացված օրիգինալից 16 August 2007-ին։ Վերցված է 15 August 2007 
  2. «Non-Small Cell Lung Cancer Treatment –Patient Version (PDQ®)»։ NCI։ May 12, 2015։ Արխիվացված օրիգինալից 29 February 2016-ին։ Վերցված է 5 March 2016 
  3. «Chapter 1»։ Lung Cancer—the facts (3rd ed.)։ Oxford University Press։ 2010։ էջեր 3–4։ ISBN 978-0-19-956933-5 
  4. 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 4,11 4,12 4,13 «Chapter 74: Neoplasms of the lung»։ Harrison's Principles of Internal Medicine (20th ed.)։ McGraw-Hill։ 2018։ ISBN 978-1259644030 
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 «Chapter 52: Epidemiology of lung cancer»։ Murray & Nadel's Textbook of Respiratory Medicine (6th ed.)։ Saunders Elsevier։ 2016։ ISBN 978-1-4557-3383-5 
  6. «Lung cancer occurrence in never-smokers: an analysis of 13 cohorts and 22 cancer registry studies»։ PLoS Medicine 5 (9): e185։ September 2008։ PMC 2531137։ PMID 18788891։ doi:10.1371/journal.pmed.0050185 
  7. 7,0 7,1 «Asbestos-related lung disease»։ American Family Physician 75 (5): 683–8։ March 2007։ PMID 17375514։ Արխիվացված օրիգինալից 29 September 2007-ին 
  8. The Health Consequences of Involuntary Exposure to Tobacco Smoke: A Report of the Surgeon General։ Publications and Reports of the Surgeon General։ U.S. Department of Health and Human Services։ 27 June 2006։ Արխիվացված օրիգինալից 15 February 2017-ին։ «Secondhand smoke exposure causes disease and premature death in children and adults who do not smoke.»  Retrieved 2014-06-16
  9. «Tobacco Smoke and Involuntary Smoking»։ IARC Monographs on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans (WHO International Agency for Research on Cancer) 83։ 2004։ Արխիվացված օրիգինալից 13 August 2015-ին։ «There is sufficient evidence that involuntary smoking (exposure to secondhand or 'environmental' tobacco smoke) causes lung cancer in humans. ... Involuntary smoking (exposure to secondhand or 'environmental' tobacco smoke) is carcinogenic to humans (Group 1).» 
  10. 10,0 10,1 10,2 10,3 10,4 10,5 10,6 10,7 «Chapter 78: Cancer of the Lung»։ Holland-Frei Cancer Medicine (8th ed.)։ People's Medical Publishing House։ 2010։ ISBN 978-1-60795-014-1 
  11. 11,0 11,1 11,2 «Lung cancer: diagnosis and management»։ American Family Physician 75 (1): 56–63։ January 2007։ PMID 17225705։ Արխիվացված օրիգինալից 29 September 2007-ին 
  12. «Lung Cancer Prevention–Patient Version (PDQ®)»։ NCI։ November 4, 2015։ Արխիվացված օրիգինալից 9 March 2016-ին։ Վերցված է 5 March 2016 
  13. World Cancer Report 2014։ World Health Organization։ 2014։ էջեր Chapter 5.1։ ISBN 978-92-832-0429-9 
  14. 14,0 14,1 World Cancer Report 2014։ World Health Organization։ 2014։ էջեր Chapter 1.1։ ISBN 978-92-832-0429-9 
  15. 15,0 15,1 15,2 «Surveillance, Epidemiology and End Results Program»։ National Cancer Institute։ Արխիվացված օրիգինալից 4 March 2016-ին։ Վերցված է 5 Mar 2016 
  16. 16,0 16,1 Majumder S (2009)։ Stem cells and cancer (Online-Ausg. ed.)։ New York: Springer։ էջ 193։ ISBN 978-0-387-89611-3։ Արխիվացված օրիգինալից 18 October 2015-ին 
  17. 17,0 17,1 Frederick L G (2002)։ AJCC cancer staging manual։ Berlin: Springer-Verlag։ ISBN 978-0-387-95271-0 
  18. 18,0 18,1 «Lung carcinogenesis by tobacco smoke»։ International Journal of Cancer 131 (12): 2724–2732։ 2012։ PMC 3479369։ PMID 22945513։ doi:10.1002/ijc.27816 
  19. «Chapter 5»։ Robbins Basic Pathology (9th ed.)։ Elsevier Saunders։ 2013։ էջ 199։ ISBN 978-1-4377-1781-5 
  20. Mortality from smoking in developed countries 1950–2000: Indirect estimates from National Vital Statistics։ Oxford University Press։ 2006։ ISBN 978-0-19-262535-9։ Արխիվացված օրիգինալից 5 September 2007-ին 
  21. «Health effects of exposure to environmental tobacco smoke. California Environmental Protection Agency»։ Tobacco Control 6 (4): 346–53։ 1997։ PMC 1759599։ PMID 9583639։ doi:10.1136/tc.6.4.346։ Արխիվացված օրիգինալից 8 August 2007-ին 
  22. Centers for Disease Control Prevention (CDC) (December 2001)։ «State-specific prevalence of current cigarette smoking among adults, and policies and attitudes about secondhand smoke—United States, 2000»։ MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report 50 (49): 1101–6։ PMID 11794619։ Արխիվացված օրիգինալից 25 June 2017-ին 
  23. 23,0 23,1 23,2 «Epidemiology of lung cancer: ACCP evidence-based clinical practice guidelines (2nd edition)»։ Chest 132 (3 Suppl): 29S–55S։ September 2007։ PMID 17873159։ doi:10.1378/chest.07-1347 
  24. «Impact of smoke-free workplace legislation on exposures and health: possibilities for prevention»։ The European Respiratory Journal 28 (2): 397–408։ August 2006։ PMID 16880370։ doi:10.1183/09031936.06.00001306 
  25. «Meta-analysis of studies of passive smoking and lung cancer: effects of study type and continent»։ International Journal of Epidemiology 36 (5): 1048–59։ October 2007։ PMID 17690135։ doi:10.1093/ije/dym158։ Արխիվացված օրիգինալից 5 August 2011-ին 
  26. «Frequently asked questions about second hand smoke»։ World Health Organization։ Արխիվացված օրիգինալից 1 January 2013-ին։ Վերցված է 25 July 2012 
  27. «Philip Morris toxicological experiments with fresh sidestream smoke: more toxic than mainstream smoke»։ Tobacco Control 14 (6): 396–404։ December 2005։ PMC 1748121։ PMID 16319363։ doi:10.1136/tc.2005.011288 
  28. «Marijuana: current concepts(†)»։ Frontiers in Public Health 1 (42): 42։ October 2013։ PMC 3859982։ PMID 24350211։ doi:10.3389/fpubh.2013.00042 
  29. «Radon and lung cancer: assessing and mitigating the risk»։ Cleveland Clinic Journal of Medicine 81 (9): 567–75։ September 2014։ PMID 25183848։ doi:10.3949/ccjm.81a.14046 
  30. «Radon (Rn) Health Risks»։ EPA։ 2013-08-27։ Արխիվացված օրիգինալից 20 October 2008-ին 
  31. «Chapter 12»։ Cancer and its Management (6th ed.)։ Wiley-Blackwell։ 2010։ էջ 199։ ISBN 978-1-4051-7015-4 
  32. «18.19.3»։ Oxford Textbook Medicine (5th ed.)։ OUP Oxford։ 2010։ ISBN 978-0-19-920485-4 
  33. 33,0 33,1 «Biomass fuels and lung cancer»։ Respirology 17 (1): 20–31։ January 2012։ PMID 22008241։ doi:10.1111/j.1440-1843.2011.02088.x 
  34. «Indoor fuel exposure and the lung in both developing and developed countries: an update»։ Clinics in Chest Medicine 33 (4): 649–65։ December 2012։ PMC 3500516։ PMID 23153607։ doi:10.1016/j.ccm.2012.08.003 
  35. «Genetic susceptibility to lung cancer and co-morbidities»։ Journal of Thoracic Disease։ 5 Suppl 5 (Suppl. 5): S454–62։ October 2013։ PMC 3804872։ PMID 24163739։ doi:10.3978/j.issn.2072-1439.2013.08.06 
  36. «Chapter 109: Epidemiology of lung cancer»։ Fishman's Pulmonary Diseases and Disorders (5th ed.)։ McGraw-Hill։ 2015։ էջ 1673։ ISBN 978-0-07-179672-9 
  37. «Molecular biology of lung cancer: clinical implications»։ Clinics in Chest Medicine 32 (4): 703–40։ December 2011։ PMC 3367865։ PMID 22054881։ doi:10.1016/j.ccm.2011.08.003 
  38. «Molecular biology of lung cancer»։ Journal of Thoracic Disease։ 5 Suppl 5 (Suppl. 5): S479–90։ October 2013։ PMC 3804875։ PMID 24163741։ doi:10.3978/j.issn.2072-1439.2013.08.03 
  39. 39,0 39,1 «Lung cancer»։ The New England Journal of Medicine 359 (13): 1367–80։ September 2008։ PMID 18815398։ doi:10.1056/NEJMra0802714 
  40. «K-ras mutations in non-small-cell lung carcinoma: a review»։ Clinical Lung Cancer 8 (1): 30–8։ July 2006։ PMID 16870043։ doi:10.3816/CLC.2006.n.030 
  41. «Targeting the epigenome in lung cancer: expanding approaches to epigenetic therapy»։ Frontiers in Oncology 3 (261): 261։ October 2013։ PMC 3793201։ PMID 24130964։ doi:10.3389/fonc.2013.00261 
  42. Takahashi Nobuaki, Chen Hsing-Yu, Harris Isaac S., Stover Daniel G., Selfors Laura M., Bronson Roderick T., Deraedt Thomas, Cichowski Karen, Welm Alana L., Mori Yasuo, Mills Gordon B., Brugge Joan S. (June 2018)։ «Cancer Cells Co-opt the Neuronal Redox-Sensing Channel TRPA1 to Promote Oxidative-Stress Tolerance.»։ Cancer Cell 33 (6): 985–1003։ PMC 6100788 ։ PMID 29805077։ doi:10.1016/j.ccell.2018.05.001 
  43. Vlahopoulos Spiros, Adamaki Maria, Khoury Nikolas, Zoumpourlis Vassilis, Boldogh Istvan (September 2018)։ «Roles of DNA repair enzyme OGG1 in innate immunity and its significance for lung cancer.»։ Pharmacology & Therapeutics 194: 59–72։ PMID 30240635 ։ doi:10.1016/j.pharmthera.2018.09.004 
  44. «Chapter 110: Approach to the patient with pulmonary nodules»։ Fishman's Pulmonary Diseases and Disorders (5th ed.)։ McGraw-Hill։ 2015։ էջ 1685։ ISBN 978-0-07-179672-9 
  45. «Chest CT incidentalomas: thyroid lesions, enlarged mediastinal lymph nodes, and lung nodules»։ Cancer Imaging 12 (1): 41–8։ March 2012։ PMC 3335330։ PMID 22391408։ doi:10.1102/1470-7330.2012.0006 
  46. 46,0 46,1 American College of Chest Physicians, American Thoracic Society (September 2013)։ «Five Things Physicians and Patients Should Question»։ Choosing Wisely: an initiative of the ABIM Foundation։ American College of Chest Physicians and American Thoracic Society։ Արխիվացված օրիգինալից 3 November 2013-ին։ Վերցված է 6 January 2013 
  47. Smokers defined as current or former smoker of more than 1 year of duration. See image page in Commons for percentages in numbers. Reference: Table 2 Archived 10 September 2017 at the Wayback Machine. in: «Comparison of aspects of smoking among the four histological types of lung cancer»։ Tobacco Control 17 (3): 198–204։ June 2008։ PMC 3044470։ PMID 18390646։ doi:10.1136/tc.2007.022582 
  48. «Lung cancer in never smokers: a review»։ Journal of Clinical Oncology 25 (5): 561–70։ February 2007։ PMID 17290066։ doi:10.1200/JCO.2006.06.8015 
  49. «Small cell lung cancer»։ Annals of Oncology։ 17 Suppl 2 (Suppl. 2): ii5–10։ March 2006։ PMID 16608983։ doi:10.1093/annonc/mdj910 
  50. «Immunohistochemistry for Assessment of Pulmonary and Pleural Neoplasms: A Review and Update»։ Int J Clin Exp Pathol 1 (1): 19–31։ 2008։ PMC 2480532։ PMID 18784820 
  51. 51,0 51,1 «37: Principles of Cancer Pathology»։ Holland-Frei Cancer Medicine (8th ed.)։ People's Medical Publishing House։ 2010։ ISBN 978-1-60795-014-1 
  52. «8th edition lung cancer TNM staging summary»։ International Association for the Study of Lung Cancer 
  53. «8th TNM edition for lung cancer: a critical analysis»։ Annals of Translational Medicine 6 (5): 87։ March 2018։ PMC 5890051 ։ PMID 29666810։ doi:10.21037/atm.2017.06.45 
  54. 54,0 54,1 «The revised TNM staging system for lung cancer»։ Annals of Thoracic and Cardiovascular Surgery 15 (1): 4–9։ February 2009։ PMID 19262443։ Արխիվացված օրիգինալից 9 May 2012-ին 
  55. «Lung cancer screening»։ Seminars in Interventional Radiology 30 (2): 114–20։ June 2013։ PMC 3709936։ PMID 24436526։ doi:10.1055/s-0033-1342951 
  56. «Screening for lung cancer: A systematic review and meta-analysis»։ Preventive Medicine 89: 301–14։ August 2016։ PMID 27130532։ doi:10.1016/j.ypmed.2016.04.015 
  57. «Screening for lung cancer: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement»։ Annals of Internal Medicine 160 (5): 330–8։ March 2014։ PMID 24378917։ doi:10.7326/M13-2771 
  58. «Lung cancer screening with low dose computed tomography»։ BMJ 348: g1970։ March 2014։ PMID 24609921։ doi:10.1136/bmj.g1970 
  59. 59,0 59,1 59,2 «Diet and lung cancer»։ Monaldi Archives for Chest Disease = Archivio Monaldi per le Malattie del Torace 59 (3): 207–11։ July–September 2003։ PMID 15065316 
  60. «Vitamin A and retinoid derivatives for lung cancer: a systematic review and meta analysis»։ PLOS One 6 (6): e21107։ 2011։ Bibcode:2011PLoSO...621107F։ PMC 3124481։ PMID 21738614։ doi:10.1371/journal.pone.0021107   
  61. «The role of vitamin D in pulmonary disease: COPD, asthma, infection, and cancer»։ Respiratory Research 12 (1): 31։ March 2011։ PMC 3071319։ PMID 21418564։ doi:10.1186/1465-9921-12-31 
  62. «Fruit and vegetables and cancer risk»։ British Journal of Cancer 104 (1): 6–11։ January 2011։ PMC 3039795։ PMID 21119663։ doi:10.1038/sj.bjc.6606032 
  63. «Fruit, vegetable, and fiber intake in relation to cancer risk: findings from the European Prospective Investigation into Cancer and Nutrition (EPIC)»։ The American Journal of Clinical Nutrition։ 100 Suppl 1 (Suppl. 1): 394S–8S։ July 2014։ PMID 24920034։ doi:10.3945/ajcn.113.071357 
  64. «Palliative care in lung cancer»։ The Surgical Clinics of North America 91 (2): 403–17, ix։ April 2011։ PMC 3655433։ PMID 21419260։ doi:10.1016/j.suc.2010.12.003 
  65. «Chapter 113: Treatment of non-small-cell lung cancer: surgery»։ Fishman's Pulmonary Diseases and Disorders (5th ed.)։ McGraw-Hill։ 2015։ էջեր 1737–1738։ ISBN 978-0-07-179672-9 
  66. «Video-assisted thoracic surgery (VATS) lobectomy: the evidence base»։ JSLS 11 (3): 368–74։ July–September 2007։ PMC 3015831։ PMID 17931521 
  67. «Management of small cell lung cancer: ACCP evidence-based clinical practice guidelines (2nd edition)»։ Chest 132 (3 Suppl): 324S–339S։ September 2007։ PMID 17873178։ doi:10.1378/chest.07-1385 
  68. «Role of postoperative radiotherapy in resected non-small cell lung cancer: a reassessment based on new data»։ The Oncologist 16 (5): 672–81։ 2011։ PMC 3228187։ PMID 21378080։ doi:10.1634/theoncologist.2010-0150 
  69. «Radiation therapy: state of the art and the future»։ Journal of Medical Investigation 57 (1–2): 1–11։ February 2010։ PMID 20299738։ doi:10.2152/jmi.57.1  (չաշխատող հղում)
  70. «A review of first-line treatment for small-cell lung cancer»։ Journal of Thoracic Oncology 1 (3): 270–8։ March 2006։ PMID 17409868։ doi:10.1016/s1556-0864(15)31579-3 
  71. «Treatment options for relapsed small-cell lung cancer»։ Anti-Cancer Drugs 18 (3): 255–61։ March 2007։ PMID 17264756։ doi:10.1097/CAD.0b013e328011a547 
  72. «Second-line treatment of small-cell lung cancer»։ Current Oncology Reports 8 (4): 258–64։ July 2006։ PMID 17254525։ doi:10.1007/s11912-006-0030-8 
  73. «Chapter 114: Treatment of non-small-cell lung cancer: chemotherapy»։ Fishman's Pulmonary Diseases and Disorders (5th ed.)։ McGraw-Hill։ 2015։ էջ 1752։ ISBN 978-0-07-179672-9 
  74. 74,0 74,1 «Clinical and cost effectiveness of paclitaxel, docetaxel, gemcitabine, and vinorelbine in non-small cell lung cancer: a systematic review»։ Thorax 57 (1): 20–8։ January 2002։ PMC 1746188։ PMID 11809985։ doi:10.1136/thorax.57.1.20 
  75. «Pemetrexed in advanced non-small-cell lung cancer»։ Expert Opin Pharmacother 11 (8): 1387–402։ June 2010։ PMID 20446853։ doi:10.1517/14656566.2010.482560 
  76. «Chemotherapy for advanced non-small cell lung cancer in the elderly population»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews (10): CD010463։ October 2015։ PMID 26482542։ doi:10.1002/14651858.CD010463.pub2 
  77. NSCLC Meta-analysis Collaborative Group (May 2014)։ «Preoperative chemotherapy for non-small-cell lung cancer: a systematic review and meta-analysis of individual participant data»։ Lancet 383 (9928): 1561–71։ PMC 4022989։ PMID 24576776։ doi:10.1016/S0140-6736(13)62159-5 
  78. «Chemotherapy and surgery versus surgery alone in non-small cell lung cancer»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews (3): CD006157։ July 2007։ PMID 17636828։ doi:10.1002/14651858.CD006157.pub2 
  79. «Early specialty palliative care—translating data in oncology into practice»։ The New England Journal of Medicine 369 (24): 2347–51։ December 2013։ PMC 3991113։ PMID 24328469։ doi:10.1056/nejmsb1305469 
  80. «Epidemiology of lung cancer»։ Seminars in Interventional Radiology 30 (2): 93–8։ June 2013։ PMC 3709917։ PMID 24436524։ doi:10.1055/s-0033-1342949 
  81. «Lung cancer survival statistics»։ Cancer Research UK։ 2015-05-15։ Արխիվացված օրիգինալից 7 October 2014-ին 
  82. SEER data (SEER.cancer.gov) Median Age of Cancer Patients at Diagnosis 2002–2003 Archived 16 May 2011 at the Wayback Machine.
  83. SEER data (SEER.cancer.gov) Median Age of Cancer Patients at Death 2002–2006 Archived 22 July 2011 at the Wayback Machine.
  84. Stewart BW, Wild CP (2014)։ World cancer report 2014։ Lyon: IARC Press։ էջեր 350–352։ ISBN 978-92-832-0429-9 
  85. «Cancer statistics, 2004»։ Ca 54 (1): 8–29։ 2004։ PMID 14974761։ doi:10.3322/canjclin.54.1.8 
  86. «Impact of tobacco advertising and promotion on increasing adolescent smoking behaviours»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews (10): CD003439։ October 2011։ PMID 21975739։ doi:10.1002/14651858.CD003439.pub2 
  87. National Cancer Institute; SEER stat fact sheets: Lung and Bronchus. Surveillance Epidemiology and End Results. 2010 [1] Archived 6 July 2014 at the Wayback Machine.
  88. «Gender in lung cancer and smoking research»։ World Health Organization։ 2004։ Արխիվացված օրիգինալից 14 June 2007-ին։ Վերցված է 26 May 2007 
  89. «Cancer incidence statistics»։ Cancer Research UK։ 2015-05-13։ Արխիվացված օրիգինալից 2 January 2017-ին։ Վերցված է 20 December 2016 
  90. «Lung cancer statistics»։ Cancer Research UK։ 2015-05-14։ Արխիվացված օրիգինալից 12 May 2015-ին։ Վերցված է 20 December 2016 
  91. «The increasing incidence of lung adenocarcinoma: reality or artefact? A review of the epidemiology of lung adenocarcinoma»։ International Journal of Epidemiology 26 (1): 14–23։ February 1997։ PMID 9126499։ doi:10.1093/ije/26.1.14։ Արխիվացված օրիգինալից 5 December 2008-ին 
  92. Morgagni GB (1761)։ De sedibus et causis morborum per anatomen indagatis։ OL 24830495M 
  93. Bayle GL (1810)։ Recherches sur la phthisie pulmonaire (French)։ Paris։ OL 15355651W 
  94. 94,0 94,1 «A short history of lung cancer»։ Toxicological Sciences 64 (1): 4–6։ November 2001։ PMID 11606795։ doi:10.1093/toxsci/64.1.4։ Արխիվացված օրիգինալից 9 March 2007-ին 
  95. Primary Malignant Growths of the Lungs and Bronchi։ New York: Longmans, Green, and Company։ 1912։ OCLC 14783544։ OL 24396062M  , cited in «One hundred years of lung cancer»։ American Journal of Respiratory and Critical Care Medicine 172 (5): 523–9։ September 2005։ PMID 15961694։ doi:10.1164/rccm.200504-531OE 
  96. «History of cigarette smoking and lung cancer»։ smokinglungs.com։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 18 July 2007-ին։ Վերցված է 6 August 2007 
  97. The Nazi War on Cancer։ Princeton University Press։ 2000։ էջեր 173–246։ ISBN 978-0-691-00196-8 
  98. «Lung cancer and other causes of death in relation to smoking; a second report on the mortality of British doctors»։ British Medical Journal 2 (5001): 1071–81։ November 1956։ PMC 2035864։ PMID 13364389։ doi:10.1136/bmj.2.5001.1071 
  99. US Department of Health Education and Welfare (1964)։ «Smoking and health: report of the advisory committee to the Surgeon General of the Public Health Service»։ Washington, DC: US Government Printing Office։ Արխիվացված օրիգինալից 17 December 2008-ին 
  100. Cancer: the Evolutionary Legacy։ Oxford University Press։ 2000։ էջեր 196–197։ ISBN 978-0-19-262835-0 
  101. «Radiation and cancer risk: a continuing challenge for epidemiologists»։ Environmental Health 10 (Suppl. 1): S4։ April 2011։ PMC 3073196։ PMID 21489214։ doi:10.1186/1476-069X-10-S1-S4 
  102. «Evarts A. Graham and the first pneumonectomy for lung cancer»։ Journal of Clinical Oncology 26 (19): 3268–75։ July 2008։ PMID 18591561։ doi:10.1200/JCO.2008.16.8260 
  103. «Carcinoma of the bronchus»։ Thorax 1 (1): 1–25։ March 1946։ PMC 1018207։ PMID 20986395։ doi:10.1136/thx.1.1.1 
  104. «[Experience with radical irradiation of bronchial cancer]» [Experience with radical irradiation of bronchial cancer]։ Ceskoslovenska Onkologia (German) 3 (2): 109–15։ 1956։ PMID 13383622 
  105. «Intensive chemotherapy of small cell bronchogenic carcinoma»։ Cancer Treatment Reports 61 (3): 349–54։ 1977։ PMID 194691 
  106. 106,0 106,1 106,2 «Immune checkpoint blockade: the hope for immunotherapy as a treatment of lung cancer?»։ Seminars in Oncology 41 (1): 126–32։ February 2014։ PMC 4732704։ PMID 24565586։ doi:10.1053/j.seminoncol.2013.12.014 
  107. 107,0 107,1 107,2 107,3 107,4 «De-novo and acquired resistance to immune checkpoint targeting»։ The Lancet. Oncology 18 (12): e731–e741։ December 2017։ PMID 29208439։ doi:10.1016/s1470-2045(17)30607-1 
  108. «Update in lung cancer and mesothelioma 2012»։ American Journal of Respiratory and Critical Care Medicine 188 (2): 157–66։ July 2013։ PMC 3778761։ PMID 23855692։ doi:10.1164/rccm.201304-0716UP 
  109. «Tracking genomic cancer evolution for precision medicine: the lung TRACERx study»։ PLoS Biology 12 (7): e1001906։ July 2014։ PMC 4086714։ PMID 25003521։ doi:10.1371/journal.pbio.1001906 
  110. TRACERx project, Cancer Research UK science blog Archived 29 November 2014 at the Wayback Machine.

Արտաքին հղումներԽմբագրել

Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են
Թոքի քաղցկեղ հոդվածին