Բացել գլխավոր ցանկը

Լյարդ (հունարեն՝ ἡπατο կամ լատ.՝ hepat), մարսողական համակարգի մաս կազմող գեղձային օրգան, որն անմիջապես գտնվում է ստոծանու տակ՝ որովայնի խոռոչի վերին մասի աջ կողմում[2][3]։ Որպես մասնագիտացված օրգան հայտնաբերվել է միայն ողնաշարավորների մոտ[4]։ Դետոքսիկացիայի ժամանակ լյարդը չեզոքացնում է նյութափոխանակության արգասիքները, սինթեզում սպիտակուցներ (ֆիբրինոգեն և պրոթրոմբին) և արտադրում մարսողության դյուրացմանը նպաստող կենսաքիմիական կարևոր նշանակության բազմաթիվ նյութեր։

Լյարդ
Diagram showing the two lobes of the liver and its blood supply (hy).png
Լյարդի կառուցվածքային տարրերը և արյունատար անոթները
Liver 01 animation1.gif
Մարդու լյարդի տեղայնացումը (նշված կարմիրով)
Տեսակգեղձային օրգան
Ենթադասկենդանական օրգան և Accessory digestive gland
Անատոմիական տեղայնացումՈրովայնի խոռոչ
ՀամակարգՄարսողական համակարգ
ԶարկերակԼյարդային զարկերակ
ԵրակԼյարդային երակ
Դռներակ
Ավշային հանգույցHepatic lymph nodes
Արտադրում էլեղի, սպիտակուցներ, ֆերմենտներ և այլ կենսաբանական միացություններ
MeSHA03.620
Foundational Model of Anatomy7197
Terminologia Anatomica 98A05.8.01.001
Նկարագրված էGray's Anatomy (20th edition)[1]
Livers Վիքիպահեստում

Լյարդը կատարում է նաև այնպիսի գործընթացներ, ինչպիսիք են նյութափոխանակության ընթացքում գլիկոգենի պահեստավորումը, որը որպես պահեստային ածխաջուր կուտակվում է և անհրաժեշտության դեպքում աստիճանաբար քայքայվում՝ դրանով իսկ ապահովելով գլյուկոզի հարաբերական կայուն խտությունն արյան մեջ։ Կուպֆերյան բջիջներում տեղի է ունենում ֆիզիոլոգիական հեմոլիզը (էրիթրոցիտների կազմալուծումը), ինչպես նաև կենսական նշանակության մի շարք հորմոնների արտադրությունը։ Սննդի հետ աղիներ անցած վնասակար նյութերը, հաստ աղիքում սպիտակուցների քայքայման հետևանքով առաջացած թունավոր նյութերը վնասազերծվում են լյարդում։ Լյարդը որպես մարսողական համակարգի ամենախոշոր օրգան, որն արտադրում է նաև լեղի` հիմնային բաղադրությամբ նյութ, որը շատ կարևոր է ճարպերի քայքայման գործընթացում։ Լեղին ակտիվացնում է ենթաստամոքսային և աղիքային հյութերի ֆերմենտները՝ մասնավորապես լիպազան, որը մասնակցում է ճարպի ճեղքման գործընթացին[5]։ Լյարդի մասնագիտացված հյուսվածքները, որոնք հիմնականում բաղկացած են հեպատոցիտներից, ապահովում են բազմաթիվ կենսաքիմիական ռեակցիաների իրագործումը, հատկապես՝ սպիտակուցների կենսասինթեզը, ինչպես նաև փոքր մոլեկուլյար զանգված ունեցող նյութերի քայքայումը[6][7]։

Լյարդը բաժանվում է երկու բլթերի՝ մեծ՝ աջ և փոքր՝ ձախ։ Բլթերը բաժանող սահմանագիծը լյարդի վերին կոր երեսի վրա՝ համապատասխանում է մանգաղաձև կապանի կպման գծին։ Այս կապանի ազատ եզրի մեջ կա պինդ ներդակազմ կապան, որը իրենից ներկայացնում է խցանված պորտային երակի մնացորդ։ Լյարդի աջ բլիթը ներքևի կողմից երկու ակոսներով կամ փոսություններով ենթաբաժանվում է երկրորդական բլթերի։ Ակոսներից մեկը զուգահեռ է ձախ սագիտալ փոսությանը և կոչվում է աջ ակոս կամ փոսություն։ Այդ փոսի առաջային մասում տեղավորված է լեղապարկը, որի պատճառով փոսությունը կոչվում է լեղապարկային փոսություն։ Այն խոր լայնաձիգ ակոսը, որը միացնում է պորտային երակի փոսի ու լեղապարկի փոսության հետին ծայրերը, կոչվում է լյարդի դրունք։ Լյարդի դրունքի միջով մտնում են լյարդային զարկերակը և դռներակը՝ իրենց ուղեկցող նյարդերով ու անոթներով, և դուրս են գալիս ավշային անոթներն ու լյարդի ընդհանուր ծորանը, որը լյարդից արտազատում է լեղին ու կուտակում այն լեղապարկում: Լյարդի մեծ մասը ծածկված է որովայնամզով, բացառությամբ անմիջապես ստոծանուն ուղղված հատվածը։

Լյարդը, ինչպես մյուս բոլոր օրգանները, կարող է ախտահարվել։ Ամենից հաճախ հանդիպող հիվանդություններից են հեպատիտները, լյարդի ցիռոզը, ուռուցքները և թարախակույտերը։

Բովանդակություն

ԿառուցվածքԽմբագրել

Լյարդը կարմրաշագանակագույն սեպաձև օրգան է, որը կազմված է տարբեր չափերի չորս անհավասար բլթերից։ Մարդկային լյարդը սովորաբար կշռում է մոտ 1․5 կգ և ունի ընդամենը 15 սմ երկարություն։ Սա մարդու օրգանիզմի միաժամանակ և՛ ամենածանր, և՛ ամենամեծ օրգանն է։ Արտազատական այս գեղձը գտնվում է ստոծանու տակ՝ որովայնի խոռոչի վերին մասի աջ կողմում՝ ստամոքսի և լեղապարկի կողքին։

Լյարդը միացված է արյունատար երկու լայն անոթների. դրանք են լյարդային երակը, դռներակը և ընդհանուր լյարդային ծորանը։ Լյարդային զարկերակը թթվածնով հարուստ արյունը ստանում է աորտայից՝ արևային հյուսակի միջոցով։

Տեղագրական անատոմիաԽմբագրել

Լյարդն արտաքինից ծածկված է շճաթաղանթով, որն ընդերային որովայնամիզն է: Վերջինս անուղղակի ճանապարհով հարում է կրծքի խոռոչը որովայնի խոռոչից սահմանազատող մկանաջլային միջնորմ ստոծանուն։ Որովայնամզի այն ծալքը, որը լյարդի դրունքից անցնում է ստամոքսի փոքր կորության ու տասներկումատնյա աղիքի կոճղեզի վրա, առաջացնում է լյարդաստամոքսային և լյարդատասներկումատնյաաղիքային կապանները: Շճամիզը, լյարդից անցնելով աջ երիկամի վրա, առաջացնում է լյարդաերիկամային կապանը: Որովայնամզից ավելի ստորև ընկած է գլիսոնյան պատիճը, որը դրունքով ուղեկցում է արյունատար անոթներին։

Լյարդի կառուցվածքային միավորը բլթակն է։ Վերջիններս միմյանցից սահմանազատված են շարակցական հյուսվածքներով։ Բաժանարար տարածություններում ձևավորված է լյարդային եռյակը, որի կազմում են գտնվում բիջբլթակային լեղային ծորանը, զարկերակը և երակը։ Միջբլթակային երակը դռներակի ճյուղն է, իսկ միջբլթակային զարկերակը լյարդի սեփական զարկերակի ճյուղն է: Լյարդային բլթակը կազմողii բջիջների արանքով անցնում են լեղատար ծորանիկներ, որոնք, բլթակից դուրս գալով, բացվում են միջբլթակային ծորանների մեջ: Այս գործընթացների ամբողջացման արդյունքում վերջնականապես ձևավորվում է լյարդային ծորանը, որը դուրս է գաալիս ձախ բլթից։ Դրունքային երկու ծորանների միավորման արդյունքում ձևավորվում է շուրջ 6 սմ երկարությամբ ընդհանուր լյարդային ծորանը։ Լյարդից ստորև ընկած է տասներկումատնյա աղիքը

Տես նաևԽմբագրել

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. http://www.bartleby.com/107/250.html
  2. Elias H., Bengelsdorf H. (1 July 1952)։ «The Structure of the Liver in Vertebrates»։ Cells Tissues Organs (4): 297–337։ doi:10.1159/000140715 
  3. Abdel-Misih Sherif R.Z., Bloomston Mark (2010)։ «Liver Anatomy»։ Surgical Clinics of North America (4): 643–653։ PMC 4038911։ PMID 20637938։ doi:10.1016/j.suc.2010.04.017 
  4. «Anatomy and physiology of the liver – Canadian Cancer Society»։ Cancer.ca։ Վերցված է 2015-06-26 
  5. Tortora Gerard J., Derrickson Bryan H. (2008)։ Principles of Anatomy and Physiology (12th ed.)։ John Wiley & Sons։ էջ 945։ ISBN 978-0-470-08471-7 
  6. Maton Anthea, Jean Hopkins, Charles William McLaughlin, Susan Johnson, Maryanna Quon Warner, David LaHart, Jill D. Wright (1993)։ Human Biology and Health։ Englewood Cliffs, New Jersey, USA: Prentice Hall։ ISBN 0-13-981176-1 
  7. Zakim David, Boyer Thomas D. (2002)։ Hepatology: A Textbook of Liver Disease (4th ed.)։ ISBN 9780721690513 

Արտաքին հղումներԽմբագրել