Մասնակից:Լուսո/Ավազարկղ

Լուսո/Ավազարկղ

Վարլամ Տիխոնովիչ Շալամով (ռուս.՝ Варлам Тихонович Шаламов, [Ն. 1]), ռուս խորհրդային արձակագիր և բանաստեղծ, որն առավել հայտնի է որպես «Կոլիմյան պատմվածքներ» (ռուս.՝ «Колымские рассказы») պատմվածքների ու ակնարկների ժողովածուի հեղինակ, որտեղ պատմում է խորհրդային ուղղիչ-աշխատանքային ճամբարներում 1939-1950 թվականներին բանտարկյալների կյանքի մասին:

Շալամովը երիտասարդ տարիներին հարել է «ձախ ընդդիմությանը», ինչի պատճառով 1929 թվականին ձերբակալվել է և երեք տարի անցկացրել Վիշերսկի ճամբարում: Մոսկվա վերադառնալուց հետո Շալամովն սկսել է գրել բանաստեղծություններ և պատմվածքներ: 1937 թվականին նա ձերբակալվել է երկրորդ անգամ, «հակախորհրդային պրոպագանդայի» համար (ՌԽՖՍՀ ՔՕ հոդվ. 58-10) դատապարտվել հինգ տարի ազատազրկման ճամբարում և ուղարկվել Կոլիմա Սևվոստլագում: Ճամբարում Շալամովը դատապարտվել է նոր ժամկետով, և ընդհանուր առմամբ նա Կոլիմայում անցկացրել է 16 տարի, որից 14 տարին ընդհանուր աշխատանքներում և որպես ազատազրկված բուժակ, ինչպես նաև ևս երկու տարի ազատվելուց հետո: 1950-ական թվականների կեսերից Վառլամ Շալամովն ապրել է Մոսկվայում և աշխատել «Կոլիմյան պատմվածքներ» ժողովածուի վրա: Չկարողանալով հրատարակել իր պատմվածքների առաջին ժողովածուն «ձնհալի» ժամանակաշրջանում՝ Շալամովը շարունակել է ստեղծագործել և մինչև 1973 թվականն գրել է 6 ժողովածու՝ «Կոլիմյան պատմվածքներ», «Ձախ ափ» (ռուս.՝ «Левый берег»), «Բահի արտիստը» (ռուս.՝ «Артист лопаты»), «Հանցագործ աշխարհի ուրվագծեր» (ռուս.՝ «Очерки преступного мира»), «Կուենու հարությունը» (ռուս.՝ «Воскрешение лиственницы»), «Ձեռնց, կամ ԿՌ-2» (ռուս.՝ «Перчатка, или КР-2»): Շալամովի պատմվածքները շրջանառվում էին սամիզդատում, 1996 թվականից սկսվել են նրանց ոչ հեղինակազորված հայտարարությունն արտասահմանում։ Խորհրդային Միությունում Շալամովին հաջողվել է պաշտոնապես լույս ընծայել միայն բանաստեղծական ժողովածուները, իսկ «Կոլիմյան պատմվածքներ» լույս են տեսել արդեն հեղինակի մահից հետո՝ 1980-ական թվականների վերջերին: 1960-ական թվականների երկրորդ կեսից Շալամովը հեռացել է դիսիդենտական շարժումից, որոնց հետ պառակտումը արձանագրվել է 1972 թվականին՝ «Լիտերատուրնայա գազետաW թերթում գրողի բաց նամակի հրապարակումից հետո, որում նա քննադատել է «Կոլիմյան պատմվածքների»՝ առանց իր թուլտվության հրատարակումներն արտասահմանում։ Կյանքի վերջին տարիները Շալամովը, որի առողջությունը ծայրաստիճան վատթարացել էր, անցկացրել էր Լիտֆոնդի ծերերի և հաշմանդամների մոսկովյան տանը:

Ճանաչման Վառլամ Շալամովն արժանացել է հետմահու՝ 1980-ական թվականների սկզբին նրա ստեղծագործությունների անգլիալեզու հրապարակումներից և Խորհրդային Միությունում գլասնոստի սկսվելուց հետո։ «Կոլիմյան պատմվածքները» միաժամանակ դիտարկվում են ինչպես ինչպես ակնառու գեղարվեստական ստեղծագործություն, հումանիզմի աղետի ու նրա ֆոնին մարդու վարքի պատկերման նոր ձևերի որոնման արդյունքի, այնպես էլ պատմական փաստաթուղթ կոլիմյան ճամբարների մասին:

ԿենսագրությունԽմբագրել

Ծագում, մանկություն, պատանեկությունԽմբագրել

 
Շալամովյան տունը (Սոֆյայի տաճարի նախկին ծխական տւն) Վոլոգդայում, որտեղ ծնել և մինչև 1924 թվականն ապրել է Վառլամ Շալամովը, այժմ այնտեղ տեղակայված են Շալամովի թանգարանը և Վոլոգդայի մարզային պատկերասրահը

Վառլամ Շալամովը ծնվել է 1907 թվականի հունիսի 5(18)-ին Վոլոգդայում, քահանա Տիխոն Նիկոլաևիչ Շալամովի ընտանիքում և անունն ստացել է ի պատիվ Մեծ Նովգորոդի սրբազան Վառլամ Խուտինսկու, որին հիշատակի օրը (Պետրոսյան պասի առաջին հինգշաբթի) օրն է ծնվել[2]: Վոլոգդան ունեցել է քաղաքական աքսորի հարուստ պատմություն, մի քանի սերունդ քաղաքում բնակություն են հաստատել նարոդնիկները, ապա հեղափոխական սոցիալ-դեմոկրատները և էսէռներ։ Շալամովը շատ է գրել այն մասին, թե ինչպես են այդ իրադարձությունների մասին հիշողությունների արձագանքները տանջել ու դաստիարակել իրեն[3][4]: Շալամովի հայրը եղել է տոհմական քահանա, պապը, նախապապը և մյուս ազգականները ծառայել են Մեծ Ուստյուգի եկեղեցիներում[5]: 1893-1904 թվականներին Տիխոն Շալամովը ծառայել է ուղղափառ առաքելությանը Կադյակ կղզում (Ալեության և Ալյասկայի եպիսկոպոսություն): Վարլամ Շալամովի մայրը՝ Նադեժդա Ալեքսանդրովնան (նախքան ամուսնությունը՝ Վորոբյովա), սերել է ուսուցչական ընտանիքից և ավարտել է կանացի գիմնազիան և մանկավարժական դասընթացներ, բայց ամուսնանալուց հետո դարձել է տնային տնտեսուհի[6][7]։ Վարլամը եղել է ողջ մնացած հինգ երեխաներից կրտսերը[8]: Վալերին՝ ընտանիքի ավագ որդին, խորհրդային իշխանության հաստատումից հետո հրապարակավ հրաժարվեց քահանա հորից, մյուս տղան՝ Սերգեյը, ընդգրկվել է Կարմիր բանակի կազմում և 1920 թվականին զոհվել Ռուսաստանի քաղաքացիական պատերազմում: Քույրերից մեկը՝ Գալինան, ամուսնությունից հետո մեկնել է Սուխում, իսկ մյուսը՝ Նատալյան, ամուսնու հետ ապրել է Վոլոգդայում[9]:

1906 թվականից Տիխոն Շալամովը ծառայել է Սոֆյայի մայր տաճարում, և Շալամովների ողջ ընտանիքն ապրել է ծխական տան երկհարկանի շենքի բնակարաններից մեկում[10]: Տիխոն Շալամովն ունեցել է իր ժամանակի համար բավականին լիբերալ հայացքներ (որդու խոսքերով՝ «ջեֆերսոնյան հոգի») և եղել է ակտիվ հասարակական գործիչ 1905-1907 թվականների հեղափոխության տարիների, նա դատապարտել է հակասեմականությունը և բորբոքված ու կարեկցական քարոզով ելույթ է ունեցել Պետական դումայի՝ սևհարյուրակայինի կողմից սպանված պատգամավոր Միխայիլ Գերցենշտեյնի հոգեհանգստի ժամանակ[11]: Սակայն ընտանիքում նրա վարքագիծը եղել է ավելի ավտորիտար, և Վարլամ Շալամովի վերաբերմունքը նրա նկատմամբ եղել է ոչ միանշանակ. նա անհամեմատ ավելի մեծ ջերմությամբ է հիշել մորը[6][12]: Շալամովն արդեն մանկության տարիներից իրեն զգացել է որպես աթեիստ և պահպանել է այդ համոզմունքն ամբողջ կյանքի ընթացքում[13]։

Նադեժդա Ալեքսանդրովնան Վարլամին սովորեցրել է կարդալ երեք տարեկանից[14], իսկ 1914 թվականին նա ընդունվել է Վոլոգդայի Օրհնայլ Ալեքսանդր I-ի անվան արական գիմնազիա: 1918 թվականի Քաղաքացիական պատերազմի սկսվելու և Ռուսաստանի հյուսիսում օտարերկրյա ներխուժումից հետո ընտանիքի համար սկսվել են դժվար ժամանակներ. դադարեցվել են Տիխոն Շալամովին հասնող բոլոր վճարումները, կողոպտվել է Շալամովների բնակարանը, իսկ ավելի ուշ ավելացել է նրա բնակիչների թիվը[15], Վարլամն ստիպված է եղել վաճառել մոր թխած կարկանդակները շուկայի հրապարակում[16]: 1920 թվականի սկզբին Տիխոն Շալամովը կուրացել է, չնայած շարունակել է քարոզները՝ մինչև եկեղեցիների փակվելը 1930 թվականին, և Վարլամը եղել է նրան ուղեկցողը[17]: Հեղափոխությունից հետո գիմնազիան փակվել է, Վարլամը ուսումը շարունակել է № 6 երկրորդ աստիճանի միասնական աշխատանքային դպրոցում, որն ավարտել է 1923 թվականինին[18]: Դպրոցական խորհուրդը ժողովրդական կրթության նահանգային բաժնին միջնորդել է այն մասին, որ Շալամովը՝ որպես լավագույն շրջանավարտներից մեկը, գործուղվի բուհ ընդունվելու համար, բայց, ըստ գրողի հիշողությունների, նահանգային լուսավորական կոմիտեի վարիչը մերժել է Շալամովին և նրա կույր հորը հետևյալ բառերով. «Հենց նրա համար, որ ունես լավ ընդունակություններ, դու չես սովորի բարձրագույն ուսումնական հաստատությունում՝ խորհրդային բուհում»[19]։

Լինելով քահանայի որդի («ձայնազուրկ»)՝ Շալամովը չի կարողացել սովորել համալսարանում, և 1924 թվականի աշնանը մեկնել է Մոսկվա, որպեսզի ընդունվի գործարան: Նա աշխատանքի է ընդունվել Կունցևոյի կաշվի գործարանում (այն ժամանակ՝ Մոսկվայի մարզ) սկզբում որպես սևագործ բանվոր, ավելի ուշ՝ դաբաղող և հարդարման աշխատանքեր կատարող, ապրել է մորաքրոջ տանը, որն ուներ սենյակ Սետունյան բուժարանին կից[20][6]: Կարճ ժամանակով Շալամովը՝ որպես ուսուցիչ, աշխատել է տեղի դպրոցում՝ մասնակցելով անգրագիտության վերացման ծրագրին[21]: 1926 թվականին գործարանի ուղեգրով նա ընդունվել է Մոսկովյան մանածագործական ինստիտուտի առաջին կուրս և միաժամանակ ազատ ընդունելությամբ՝ Մոսկվայի 1-ին համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետ[22]: Գրողի կենսագիր Վալերի Եսիպովն այդ որոշումը համարում է հանելուկային. Շալամովը հետաքրքրվել է գրականությամբ ու բժշկությամբ, իսկ այն մասին, թե ինչն է նրան դրդել ընդունվելու իրավաբանական ֆակուլտետ, նա ոչ մի տեղ չի հիշատակում[23]: Պատմաբան Ս. Ագիշևը ենթադրել է, որ երիտասարդը կարող էր արդարության զգացումից ելնելով՝ ցանկանալ անձամբ մասնակցել նոր խորհրդային իրավունքների ձևավորմանը[6]: Շալամովն ընտրել է Մոսկովյան ինստիտուտը և ֆակուլտետում գրանցվելուց հետո բնակություն հաստատել ուսանողական հանրակացարանում (Մեծ Չերկասկի նրբանցք)։ Նրա սենյակակիցներից մեկը եղել է ազգաբանական ֆակուլտետի ուսանող, բանաստեղծ Մուսա Ջալիլը: Ինստիտուտում Շալամովը մտերմացել է տարբեր ֆակուլտետների մի խումբ ուսանողների հետ, որոնք կազմակերպել են բանավիճային խմբակ, որի շրջանակներում քննադատաբար քննարկել են ամբողջ իշխանությունն Ստալինի ձեռքում կուտակելու փաստը և նրա հեռանալը լենինյան իդեալներից[24]: Շալամովի այն տարիների ընկերներից շատերը, այդ թվում ամենամտերիմները՝ Սառա Գեզենցվեյը, Ալեքսանդր Աֆանասևը, Նինա Արեֆևան, զոհվել են մեծ ահաբեկչության ընթացքում[25]: Մոսկվայի ինստիտուտի ռեկտորը և քրեական պրոցեսի ամբիոնի պրոֆեսորն այն ժամանակ եղել է մեծ ահաբեկչության ցուցադրական դատավարությունների ապագա ճարտարապետ Անդրեյ Վիշինսկին, և Շալամովին վիճակվել է ականատես լինել, թե ինչպես են ուսանողները ծեծել Վիշինսկուն այն բանի համար, որ նա սուլել էր կուսակցական բաց ժողովում Խրիստիան Ռակովսկի ելույթի ժամանակ[26][6]: 1927 թվականի նոյեմբերի 7-ին երկրորդ կուրսի ուսանող Շալամովը մասակցել է «ձախ ընդդիմության» ցույցին, որը նվիրված էր Հոկտեմբերյան հեղափոխության տասնամյակին, տեղի է ունեցել Տրոցկուն կուսակցության Կենտրոնական կոմիտեի կազմից հեռացնելուց կարճ ժամանակ անց և փաստորեն եղել է Տրոցկու կողմնակիցների ելույթը Ստալինի քաղաքականության դեմ: Ցուցարարների նշանաբաններից մեկը եղել է՝ «Իրականացնենք Լենինի կտակը», որի ներքո հասկացվում էր Լենինի նամակը Ստալինի բացասական բնութագրությամբ և ԽՄԿԿ կենտրոնական կոմիտեի գլխավոր քարտուղարի պաշտոնում նրա փոխարեն այլ անձի նշանակելու առաջարկով («Լենինի կտակը»): Ցույցը ցրվել է ՄՊՔՎ ջոկատների[27] և համալսարանի ուսանողների կողմից[28]: 1928 թվականի փետրվարին Շալամովը հեռացվել է ինստիտուտից «սոցիալական ծագումը թաքցնելու համար». հարցաթերթիկի լրացման ժամանակ, որպեսզի թաքցնի «ձայնազուրկի» կարգավիճակը, նա մատնանշել է հորը՝ որպես «հաշմանդամ, ծառայող», ոչ թե որպես «պաշտամունքի ծառայող», ինչի մասին բացահայտել է նրա համակուրսեցին և հայրենակիցն իր մատնությամբ[29]:

Մոսկվայում Շալամովը մասնակցել է գրական հասարակության և խմբակային կյանքին։ Որպես կարևոր իրադարձություն՝ նա հիշել է Սերգեյ Եսենինի հոգեհանգիստը 1925 թվականի դեկտեմբերի 31-ին և նրան հրաժեշտ տվողների բազմահազարանոց բազմությունը, որտեղ եղել է տասնութամյա Շալամովը[30]: 1927 թվականին նա արձագանքել է կոչին «Նոր Լեֆ» ամսագրի կոչին՝ ուղղված ընթերցողներին՝ ուղարկելու «նոր, բացառիկ հանգեր», իսկ հանգերին կցել է սեփական բանաստեղծությունը: Նրան գրախոսական կարճ նամակով պատասխանել է Նիկոլայ Ասեևը, որը եղել է այն տարիների երիտասարդության կուռքերից մեկը[31]: Շալամովը ներկա է եղել Վլադիմիր Մայակովսկու հրապարակային ընթերցումներին. 1926-1927 թվականների նրա ելույթներից տպավորությունները Շալամովը ներկայացրել է 1934 թվականի իր ակնարկում «Огонёк»-ի համար[32][33]: Շալամովը փորձել է այցելել Օսիպ Բրիկի և Սերգեյ Տրետյակովի «ԼԵՖականների» խմբակներ, բայց երկուսի մասին էլ թողել է բավականին սուր և անկողմնակալ հիշողություններ, չնայած ավելի ուշ ընդունել է, որ Բրիկի տեսական աշխատանքները մեծ ազդեցություն են ունեցել իր արձակի վրա[34]։

Առաջին բանտարկություն, Վիշերսկի ճամբարԽմբագրել

 
Վառլամ Շալամով, ձերբակալություն 1929

1929 թվականի փետրվարի 19-ին Շալամովը ձերբակալվել է Սրետենկա, տուն 26 հասցեում գտնվող ընդհատակյա տպարանի շուրջկալման ժամանակ, որտեղ տպագրվում էին «ձախ ընդդիմության» նյութերը, ներառյալ «Լենինի կտակը»: Մեղադրվելով ՌԽՖՍՀ ՔՕ 58-րդ հոդվածի 10-րդ մասով («հակախորհրդային ագիտացիա»)՝ Շալամովը գտնվել է Բուտիրսկի բանտում[35]: Հետաքննության ժամանակ նա հրաժարվել է ցուցմունք տալուց՝ հայտարարելով միայն, որ «ՀամԿ(բ)Կ ղեկավարությունը սողում է դեպի աջ, նպաստում է կապիտալիստական տարրերի ուժեղացմանը քաղաքում և գյուղերում և էլ ավելի է օգնում ԽՍՀՄ-ում կապիտալիզմի վերականգնման գործին», և որ ինքը կիսում է «ընդդիմության հայացքները»{sfn|Есипов|2012|с=103}}[36]: Շալամովը հետագայում «Բուտիրսկի բանտ» ինքնակենսագրական ակնարկում և «Ամեանալավ գովասանքը» պատմվաքում գրել է, որ բանտում իսկապես եղել է երջանիկ, որովհետև կարծում էր, որ շարունակում է էսէռների ու նարոդովոլեցների կարևոր հեղափոխական ավանդույթը, որոնց նկատմամբ մինչև կյանքի վերջ տածել է մեծ հարգանք[37]: ՄՊՔՎ-ին առընթեր Հատուկ ժողովի 1929 թվականի մարտի 22-ին որոշմամբ վերաորակավորված մեղադրանքով (հակախորհրադային պրոպագանդայի մեղադրանքը հանվել է) Շալամովը դատապարտվել է երեք տարով համակենտրոնացման ճամբարի որպես հասարակայնորեն վտանգավոր տարր (ՌԽՖՍՀ 1926 թվականի ՔՕ հոդվ. 35)[38][39]։

Շալամովը 3 տարվա բանտարկությունն անցկացրել է Վիշերսկի ճամբարում (Վիշլագ)՝ Հյուսիսային Ուրալում, որտեղ հասել է 1929 թվականի ապրիլի 19-ին՝ մինչև Սոլիկամսկ երկաթգծով գնալուց և դրանից հետո գրեթե հարյուր կիլոմետր ոտքով անցնելուց հետո[40]: Որպես կրթություն ունեցող բանտարկյալ՝ Շալամովը 1929 թվականի աշնանը նշանակվել է տասնապետ Լյոնվա գյուղում Բերեզնիկովսկու քիմիական կոմբինատի շինարարության ժամանակ, իսկ կարճ ժամանակ անց նրա պաշտոնը բարձրացվել է Վիշլագի Բերեզնիկովսկու բաժանմունքի հաշվառման-բաշխման մասով վարիչ, որտեղ պատասխանատու է եղել բանտարկյալների աշխատանքի բաշխման հարցերի համար, ինչը եղել է շատ բարձր դիրք բանտարկյալների համար[41][42]: Շալամովը Վիշլագում ծանոթացել է Էդուարդ Բերեզինի աշխատանքին, որը 1930 թվականից ղեկավարում էր Վիշերսկի ցելյուլոզ-թղթի կոմբինատի շինարարությունը, որը եղել է առաջին հնգամյակի կառույցներից մեկը։ Գրողն անձամբ է հանդիպել Բերզինի հետ խորհրադակցության ժամանակ, մի անգամ նրան ուղեկցել է վերահսկելի տարածքի շրջայցի ժամանակ հիդրոպլանով և այն ժամանակ հիշել է նրան որպես շնորհալի կազմակերպչի, արդյունավետ շինարարական աշխատանք կատարող և բանտարկվածների մասին անկեղծորեն հոգացող, որոնք ունեցել են կոշիկ ու հագուստ և եղել են կուշտ: Հետագայում նա նկարագրել է սեփական խանդավառությունը. «Երբ Բերզինը եկավ, և ամենակարևորը, եկան բերեզեինական անձինք, ամեն ինչ ինձ երևում էր վարդագույն լույսով, իսկ ես պատրաստ էի լեռները շրջել և ինձ վրա վերցնել ցանկացած պատասխանատվություն»[43]: Հետագայում նա նկարագրել է սեփական խանդավառ տրամադրությունը «Երբ Բերզինը եկավ,իսկ կարևորը, երբ եկան Բերզինսկու մարդիկ, ամեն ինչ ինձ երևում էր վարդագույն լույսով, իսկ ես պատրաստ էի տեղահան անել լեռները և ողջ պատասխանատվությունը ինձ վրա վերցնել»[43]: Ավելի ուշ շրջանի պատմվածքներում («У стремени», «Խան-Գիրեյ») Շալամովը քննադատաբար է վերաբերվել Բերեզինին՝ նրա կերպարն օգտագործելով վարիչի և բանտարկյալի միջև ծագած փոխհարաբերությունների ամբողջ համակարգի արատավորության արտահայտություն, որն ամեն ինչում արթնացնում է վատթարագույն որակ[44]:

1931 թվականի հոկտեմբերին Շալամովը ժամկետից շուտ ազատվել է համապատասխան այն կարգադրության, համաձայն որի՝ վարչական պաշտոն զբաղեցրած և տույժ չունեցող բանտարկյալները դադարել են կրել պատիժը, վերականգնել են իրենց իրավունքները և հնարավորություն են ստացել վարձատրությամբ աշխատելու այդ նույն պաշտոններում բավականին գրավիչ աշխատավարձով: Սակայն Շալամովը հրաժարվել է մնալ Վիշերում և հաջորդ ամսում այցելել է Մոսկվա և Վոլոգդա: Հետո նա վերադարձել է Բերեզնիկի, որտեղ մի քանի ամիս աշխատել է որպես վարիչ Բերեզնիկիի քիմկոմբինատի ՏԷՑ-ի էկոնոմիկայի բյուրոյում: Վ. Եսիպովը ենթադրել է, որ նա այդպես է վարվել նախքան Մոսկվա վերադառնալը մաքուր աշխատանքային ստաժ ունենալու նպատակով[45]: Այս իրադարձությունների և բյուրոկրատական անհամաձայնությամբ պատճառով չի կատարվել ՄՊՔՎ-ին առընթեր Հատուկ ժողովի 1932 թվականի փետրվարի 14-ի որոշումը, համաձայն որի՝ ազատվելուց հետո (որոշման հրապարակման պահին եռամյա ժամկետը դեռ չէր ավարտվել) Շալամովը ենթակա էր աքսորման Հյուսիսային երկիր երեք տարի ժամկետով. երբ փաստաթղթերը հասել են Վիշլագ, Շալամովն արդեն այնտեղ չէր[46]:

Իր առաջին ձերբակալությունը, բանտարկությունը Բուտիրսկի բանտում և Վիշերսկի ճամբարում ազատազրկման ժամկետը անցկացումը Շալամովը նկարագրել է 1970-ական թվականների սկզբի ինքնակենսագրական պատմվածքների ու ակնարկերի շարքում, որոնք համախմբվել են, հեղինակային բնորոշմամբ, «Վիշերա» «հակավեպում»: Վիշերսկի ճամբարում Շալամովը ծանոթացել է իր ապագա կնոջ՝ Գալինա Իգնատևնա Գուձի հետ, որը Մոսկվայից եկել էր ճամբար՝ իր երիտասարդ ամուսնու հետ ժամադրության, իսկ Շալամովը «խլել» է նրան՝ պայմանավորվելով հանդիպել ազատվելուց անմիջապես հետո[47]։

Կյանքը Մոսկվայում: Գրական գործունեության սկիզբըԽմբագրել

1932 թվականի փետրվարին Շալամովը վերադարձավ Մոսկվա և արագ տեղավորվեց արհմիության մատյանում «Հարվածայնության համար»[48]: 1934 թվականի փետրվավրին նա տեղափոխվեց այլ արհմիության մատյան «Տեխնիկայի տիրապետման համար», իսկ 1935 թվականի մատյանում Խորհրդային Ժողկոմատ ծանր արդյունաբերության «Արդյունաբերական կադրերի համար»: Այս և ուրիշ մատյանների համար Շալամովը տպում էր արտադրական հոդվածներ, ուրվագծեր, թերթոններ, ինչպես կանոն՝ կեղծանվան տակ[49][22]: 1934 թվականի հուլիսի 29-ին Շալամովն օրինականացնում է ամուսնությունը Գալինա Գուձի հետ, որը նրան հնարավորություն է տալիս քրոջ բնակարանից տեղափոխվել կնոջ ծնողների հինգսենյականոց բնակարանը («ծեր բոլշևնիկ»Իգնատիյ Գուձը եղել է բարձրաստիճան աշխատակից Ժողկոմատի կրթություն ՌՍՖՍՌ) Մաքուր նրբանցքում[50]. 1935 թվականի ապրիլին ծնվեց Վառլամի և Գալինայի աղջիկը՝ Ելենան[51]:

Այդ ընթացքում Շալամովը սկսեց գրել բանստեղծություններ և գեղարվեստական արձակագրություններ՝պատմվածքներ:Նրա երկու ակնառու հրապարակումներն այն ժամանակի՝ պատմվածքները «Բժիշկ Աուստինոյի երեք մահերը», ակնհայտ է, որ ազդում էր ֆաշիստական ռեժիմին Եվրոպայում և արդեն հետաքրքրական առանձնահատուկ դեմք Շալամովի համար, բարոյական երկընտրանքի առջև դրված բարոյական հերոս (հրապարակված է 1936 թվականի մատյանում «Հոկտեմբեր»),և «Սիրամարգը և ծառը » (1937, «Գրական ժամանակորդ»,համարի լույսընծայման պահին գրողն արդեն ձերբակալված էր[52]:Այդ շրջանում Շալամովը ապրել է ոգևորություն արձակագրությունից Բաբելի, բայց հետագայում հիացթափվեց նրանից,ինչպես Բաբելի պատկերացրած խարդախ կյանքից[53],այսպես և ոճաբանական:Ուշացած ուրվանկարում նա նկարագրել է,թե ինչպես է սովորեցրել պատմվածքի կառուցվածքը. «Ես ինչ-որ ժամանակ վերցրել էի մատիտը և Բաբելի պատմվածքից ընդգծում էի նրա ողջ գեղեցկությունը,բալոր այդ «հրդեհները,նման կիրակի օրվան»և նայում էի,թե ինչ է մնալու:Բաբելից մնացել էր մի քիչ,իսկ Լարիսա Ռեյսներից բացարձակ ոչինր չէր մնացել»[54][55]:Սեփական հաստատմամբ, Շալամովն այդ ընթացքում գրել էր 150 պատմվածք, բայց ձերբակալությունից հետո Գալինան այրել էր ամուսնու այլ փաստաթղթերի հետ միասին[56][57].

1933 թվականի մարտին և 1934 թվականի դեկտեմբերին Ոլոգդում մահացան համապատասխանաբար Վարլամի հայրն ու մայրը:Երկու անգամ նա Մոսկվայից մեկնում է հուղարկավորությանը մասնակցելու համար: Առաջին անգամ մենած ժամանակ Շալամովի մայրը պատմում էր,որ ծայրաստիճան աղքատության մեջ կույր Տիխոն Նիկոլաևիչը փշուրների է վերածել Կադյակում ծառայության համար ստացած ոսկե խաչը,որպեսզի փշուրների դիմաց խանութից գումար ստանա Տորգսինի: Հետագայում Շալամովը նկարագրեց այդ պատմությունը «Խաչը» պատմվածքում [58]


Երկրորդ ձերբակալություն. ԿալմաԽմբագրել

1936 թվականին Շալամովը իր աներորդու պնդմամբ, տեսանելի [Համառուսական  հանձնաժողովի չափազանց  պայքարը  հակահեղափոխկան և նենգադուլ|չեկիստի]]
 Գրուդյա Բորիսի, և կինը գրել է Լուբյանկին,որ հրաժարվում է տրոցկիստսկի անցյալից:«Ասյա» պատմվածքում Շալամովը նկարագրում էր,թե ինչպես նա և Գալինան քննարկում էին այդ հայտարարությունը Գալինայի քրոջ և Բորիս Ալեքսանդրի հետ (Ասեյ), որը գտնում էր, որ նրա ընտանիքը «Վարլամն կհանձնի, որպեսզի մնացածին դուրս բերի հարվածի տակից: Ալեքսանդր Գրուձն արդեն 1936 թվականի դեկտեմբերին ձերբակալված էր,ավելի ուշ դատապարտեցին «հակահեղափոխական գործունեության վրա» համար և 1944 թվականին մահացավ ճամբարում»{{sfn|Եսիպով|2012|с=136—138}: 
1936 թվականի դեկտեմբերին Շալամովին հարցաքննում էին Ֆրանսիական շրջանում ՆԿՎԴ մասնաճյուղում, իսկ 1937 թվականի հունվարի 12-ին ձերբակալվեց: Գրողը գտնում էր, որ դա պատահեց աներորդու մատնությամբ, բայց գործի  քննչական փաստաթղթերով դա չի հաստատվում[59]: Շալամովը մեղադրվում էր կառավարման «հակահեղափոխական տրոցկիստական գործունեությամբ»՝  աքսորից վերադառնալուց հետո երբեմնի այլ տրոցկիստների կապի օժանդակման համար (հոդված  58-10 ՔՕ ՌՍՖՍՌ,«հակախորհրդային  ագիտացիա»)[60]: 

1937 թվականի առաջին կեսին հարցաքննությունների ժամանակ կտտանքներ չեն եղել սահմանված կարգով,և Շալամովը նրանց չէր ենթարկվում[61]: 1952 թվականի օգոստոսի 20-ին Շալամովը առողջապահական մասնաճյուղի ուղեգրով «Դալստրոյի» դուրս եկավ աշխատանքի՝ ճամբարային կետում որպես բուժակ Կյուբյումինսկի հողակտորի ճանապարհային շահագործում,որը տեղավորված էր Տոմտոր в Յակուտիայի գյուղում (ոչ հեռու [Օյմյակոն]]ից)[62]:

Շալամովը որոշեց ուղարկել իր բանաստեղծությունները ամենագնահատելի կենսունակ պոետին՝ Բորիս Պաստերնակին և 1952 թվականի փետրվարին հանձնեց երկու ծոցատետր-գրքույկ նամակի հետ միասին Ելենա Մամուչաշվիլուն,արձակուրդ գնացողին:Ամռանը Պաստերնակը ստացավ դրանք Գալինա Գուձյայից և նրա միջոցով պատասխան ուղարկեց բանաստեղծության մանրամասն վտանգավոր վերլուծությամբ.«Ես խոնարհվում եմ բավականին լուրջ և դաժան ճակատագրի առջև,Ձեր տվյալների թարմության առջև» (կտրուկ կերպով հետևողականությամբ, երաժշտականության պարգևով, դյուրըմբռնողության շոշափման, բառերի նյութական կողմը), որոնց ապացույցը բազմության մեջ ցրված է Ձեր գրքերում: Եվ ես ուղղակի չգիտեմ,թե ինչպես խոսեմ Ձեր թերությունների մասին,որովհետև դա արատ չէ Ձեր անձնական խառնվածքին,իսկ նրանցում մեղավոր են օրինակները,որոնց Դուք հետևում էիք և հանարում էիք հեղինակային ստեղծագործություններ,մեղավորը առաջին գլխի ազդեցությունը՝ իմ: <…> Դուք չափից շատ եք զգում և հասկանում խառնվածքից,քանի որ վերապրել եք շատ զգացմունքային հարվածներ,որպեսզի կարողանայիք ինքնամփոփ քննարկել Ձեր տվյլները,Ձեր օժտվածության մասին:Մյուս կողմից, ոչ երիտասարդ և անողորմաբար մեր ժամանակում, որպեսզի ենթադրեիք միայն այդ թեթևացրած չափը: Մինչև Դուք չհրաժարվեք բացարձակ սուտ անավարտ հանգավորումից, փնթիության հանգից, առաջընթացի փնթիության լեզվից,ամբողջ անորոշությունից,խիստ իմաստով,հրաժարվում եմ ընդունել Ձեր բանաստեղծության գրառումները,իսկ մինչև Դուք չսովորեք տարբերել գրված բնօրինակը (միևնույնն է ներքինից թե արտաքինից) հորինվածից,ես Ձեր պոետի աշխարհը,Ձեր արվեստագետի խառնվածքը պոեզիայում չեմ կարող ընդունել» [63].Շալամովը պատասխանը ստացավ միայն դեկտեմբերին, հաղթահարումը սահնակներով 500 կիլոմետր

Կյուբյումի միջև   և Դեբինով[64]:

1953 թվականի սեպտեմբերի 30-ին Շալամովը ստացավ հաշիվ «Դալստրոե»յում: Հավաքած գումարով նա հեղեղի մեջ լցրեց Կալիմի արդյունքները բերիևսկուներում ձերբակալվածների: Նոյեմբերի սկզբին Շալամովը ինքնաթիռով Օյմյակոնից թռավ Յակուտսկ, որտեղից հասավ մինչև Իրկուտսկ, որտեղ էլ նստեց լեփ-լեցուն գնացքը:Նոյեմբերի 12-ին նա հասավ Մոսկվա,որտեղ նրան դիմավորեց կինը: Այնուամենայնիվ,հավանական է, Բորիսի թախանձանքով Գուձյա Շալամովին թույլ չտվեցին մտնել բնակարան,որտեղ նա ընտանիքով ապրել է մինչև ձերբակալություն[65]: Հաջորդ օրը նա հանդիպեց Պաստերնիկի հետ [66]: Դրանից հետո Շալամովը,ինչպես նախկին ձերբակալված,որը արգելված էր ապրել կամ ուղղակի գտնվում է մեկ օրից ավելի Մոսկվայում, մեկնել է Կոնակովո (Կալինինի մարզ): Նա չկարողացավ աշխատել բուժակ (բուժակի դասընթացներ «Դալստրո»յում ոչ պատշաճ բժշկական կրթությամբ չէին ընդունում) և հաջորդ ամիսների աշխատանքը սկսեց ապրանքագետ լճակներ, հետո, 1954 թվականի հուլիսից՝ մատակարարման գործակալ Ռեշետնիկովսու տորֆի ձեռնարկությունում Թուրքմեն գյուղակում:

Թուրքմենում նա ապրել է հաջորդ երկու տարիները:Նա շարունակում էր գրել բանաստեղծութուններ,բանաստեղծությունների էական նշանակություն ունեցող մասը 1950-ական թվականներին,ժողովածուները,որոնք միասին հայտնի են ինչպես «Կալիմիական տետրեր», գրված են ոչ թե Կալիմում,այլ Օզերկայում և Թուրքմենում: Այդ ընթացքում Շալամովը սկսեց աշխատել  «Կալիմիական պատմվածքներով»: 1954 թվականի թվագրած «Հմայող օձը», «Առաքյալ Պավելը», «Գիշերով»,  «Ատաղձագործները» և «Шерри-бренди»[67]: Արկադիյ Դաբրավոլսկու նամակում 1955 թվականի մարտի 12-ից Շալամովը գրել է. «ինձ մոտ հիմա հավաքվում է 700-800 բանաստեղծություններ և տասնյակ պատմվածքներ,որոնց պետք է հարյուր մտածված ճարտարապետություն»

[68]: Այդ ընթացքում համընկնում է ապահարզանը Գալինա Գուձի հետ[22]: Գալինան և Վարլամի աղջիկը՝ Ելենան,ապրում էին Մոսկվայում:Գալինան օգնում էր Վարլամին Պատերնիկի հետ մարդահամարին,բայց միաժամանակ նրանց շփումը ստեղծվում էր դժվար անզուգադիպությունից կյանքի դասավորությունից: Ելենան (վաղ ամուսնությունից հետո նա փոխեց ազգանունը ՝ Յանուշևսկի), գործնականում չէր ճանաչում հորը, եղել է համոզված կոմերիտուհի և հրաժարվել է նրա հետ շփումից: 1956 թվականից հետո Շալամովը ընդհատեց նրանց հետ շփումը[69]: 1955 թվականի մայիս ամսից գրողը ուղարկում է անունով Գլխավոր դատախազին ՍՍՀՄ հայտարարություն [Իրավաբանական վերականգնում (ԽՍՀՄ)|վերականգնում]][68]: Մեկ տարի անց Պատերազմական կոլեգիայի Գերագույն դատարան ՍՍՀՄ նայեց այն և 1956 թվականին հուլիսի 18-ին ոչնչացրեց Հատուկ խորհրդակցության ԺԿՆԳ ԽՍՀՄ 1937 թվականին և ռազմական տրիբունալի դատավճիռը 1943 թվականի[70][комм. 1]: 1956 թվականին Շալամովն ունեցավ կարճ սիրավեպ Պաստերենկի երկարատև սիրեցյալի հետ Օլգա Իվանի, որի հետ նա ծանոթ էր դեռ 1930 թվականներից:Նրա հետ բաժանումը ընդհատեց կապերը Պաստերնիկի հետ[72]: 1956 թվականի հոկտեմբերին Շալամովն ամուսնացավ Օլգա Սերգեևնայի հետ,որի հատ ծանոթացել էր Պաստերնակի և Իվանսկու հետ շփման ժամանակ[73]: Նա տեղափոխվեց համայնքային բնակարան Գոգոլի զբոսարանում, որտեղ նա ապրում էր տղայի հետ նախորդ ամուսնությունից Սերգեյի: Հաջորդ տարում Օլգան բնակարան ստացավ Խարաշյովսկոյե խճուղու շենքում, հետպատերազմյան կառուցումից, և ընտանիքն էլ տեղափոխվեց այնտեղ[74].

=== Կալիմիական պատմվածքներ: Բանավեճ  Սալժենիցի հետ ===

1956 թվականի վերջին Շալամովը տեղավորվեց արտահաստիքային թղթակից «Մոսկվա» պարբերականում:Պարբերականում Դրոշ» (№ 5, 1957) լույս տեսավ բանաստեզծությունների փոքրիկ հավաքածու «Կալիմիական տետրեր»ից: Բանաստեղծություններից հինգը հրապարակվել են «Մոսկվա»յում (№ 3, 1958): 1957 թվականի սեպտեմբերին Շալամովը կորցնում է գիտակցությունը և հոսպիտալացվում է:Նա եղել է Բոտկինի հիվանդանոցում մինչև 1958 թվականի ապրիլը և ստանում է հաշմանդամություն Մեների հիվանդությամբ, որը ձեռք էր բերել դեռ մանկությունից՝ վեստիբուլյար ապարատի խախտումից, որը կրկնապատկվել էր ճամբարներում: Շալամովի բուժող բժիշկը նրա վերջին տարիներին ենթադրում էր,որ դա կարող էր լինել առաջին նոպան Գենտինգտոնի հիվանդություն[75][76]: Այդ ժամանակներից գորղին մշտապես ուղեկցում էին գլխապտույտները, կոորդինացիայի կորցնելուց վայր ընկնել և անքնություն, որից նա շատ տարիներ ընդունում էր նիմբուտալ (հաճախակի դեղատոմսերի պատրաստուկը նա փնտրում էր ծանոթ բժիշկների միջոցով)[77], կյանքի վերջում նա դարձավ

խլանալ[78]: 1963 թվականին հաշմանդամության երրորդ կարգը փոխվել էր՝ երկրորդի[79]:  Ելնելով առողջական վիճակից՝ Շալամովը չկարողացավ շարունակել աշխատանքը «Մոսկվա»յում, և 1959-1964 թվականներին նր հիմնական եկամտի աղբյուրը դարձավ արտահաստիքային խմբագրություն ուղարկված գրախոսական  ձեռագրերը «Նոր աշխարհում»: Զուգահեռ և անդադար նա աշխատում էր «Կալիմիական պատմվածքներ վար»[80]: 1961 թվականի հրատարակվել է նրա բանաստեղծությունների  առաջին հավաքածուն՝ «Հրահան», 1964 թվականին՝ երկրորդը, «Տերևների խշխշոցը»,երկու հավաքածուներն էլ ստացան դրական արձագանք գրական[81] պարբերականներում: Հաշվի կանգնեցումը  Երմոլովի Մ. Ն. անվան թատրոնում, որտեղ աշխատում էր Կալիմից վերադարձած ռեժիսոր  Լեոնիդ Վարպախովսկիյ, Շալամովը գրեց «ճամբարային» պիես «Աննա Իվանովնա», բայց այդ ծրագրերը չիրականացան[82]: 1960-ական թվականների սկզբին Շալամովը «Դրոշ» պարբերականի առաջարկով պատրաստեց ուրվագիծ-հիշողություն «Քսանական տարիները»,որտեղ հիմանական ուշադրությունը դարձրել էր գրական կյանքի վրա:

Ուրվագիծը չհրատարակվեց,իսկ Շալամովը շարունակեց աշխատել հիշողություններ մինչկալիմիական շրջանի վրա («Մոսկվա 20-30-ական թվականներ»)[83]: 1965 թվականից գրողի թոշակը բարձրացավ, որոշված ծանր և վնասակար աշխատանքի կատարման համար (շնորհիվ ընկերների վկայության  — նախկին ճամբարականներով նա հաստատեց ստաժը կալիմիական որոնումներում)[84].

Կաղապար:Ներփորում 1962 թվականին մոտ Շալամովը պատրաստել էր վաթսունին մոտ պատմվածք,և այդ շրջանում նա փոխանցել է «Նոր աշխարհ»ին դրանցից տասնութը, առաջին հավաքածուի կազմած կմախքը, վերնագրված «Կալիմիական պատմվածքներ»: Երբ և ինչպես էր ձեռագիրը մերժվել, հաստատ հայտնի չէ, բայց գոյություն չունի արժանահավատ վավերագրական փաստաթուղթ այն մասին, որ նրա հրատարակման մասին հարցը «Նոր աշխարհ»ում իրականում նայվել է, հավասար է ինչպես և որևէ ծանոթության մասին պատմվածքների մաիսն գլխավոր խմբագրի պարբերականի հետԱլեքսանդր Տվարդովսկու[85]: Շալամովը նույնպես ուղարկել է «Կալիմիական պատմվածքներ»ը «Սովետական գրող» հրատարակչություն, որտեղից էլ հաջորդ նոյեմբերին, 1963 թվականին ստացել է բացասական պատասխան[86]: Տվարդովսկին 1962 թվականի ընթացքում անց է կացրել ապարատուրային կռիվ երկուսի միջև հրապարակման համար Ալեքսանդր Սալժենիցնի «Մեկ օր Իվան Դենիսովիչի», առաջինը դարձած և պատկերել ճեղքումը ստալինյան ճամբարները խորհրդային տպագրությունում, իսկ 1962 թվականի նոյեմբերին «Մեկ օր» դուրս եկավ «Նոր աշխարհ»ում: «Մեկ օրվա» հրատարակումից հետո Շալամովը սկսեց նամակագրությունը նրա հեղինակի հետ, այն սկսելով մանրամասն և ամբողջ հաճախականությամբ արձագանքում է առաջնորդման մասին[87][88]: Նշելով գրականության բազմաթիվ արժանիքները՝ դիպուկ նկարագրությունը գլխավոր հերոսի և ուրիշ այլ գործող անձինք,Շալամովը միաժամանակ հավաստում էր,որ Սալժենիցնի նկարագրած «թեթև», բնավ կոլիմիական ճամբար չէր[89]: 1963 թվականի սեպտեմբերին Շալամովը Սալժենիցնի հրավերով ժամանեց Սալոտչայի Ռյազանի մոտ, որտեղ այդ ժամանակ ապրում էր «Մեկ օրվա» հեղինակը: Ուղևորությունը նրա վրա թողեց տհաճ տպավորություն, պլանավորել էր վերադառնալ մեկ շաբաթից,բայց նա վերադարձավ երկու օրից: Հաջորդ տարի նրանք հանդիպեցին ևս մեկ անգամ,երբ Սալժենիցին առաջարկեց Շալամովին մասնակցել աշխատանքում «Արխիպելագի ԳԿՃի վրա»: Շալամովը պարզորոշ հրաժարվեց. նա այդ պահին արդեն Սալժենիցնին համարում էր շատ շնորհալի, բայց ժլատ՝ «փոքրիկ գործերում» [87], ձգտելով ցանկացած գնով հասնել հաջողության առաջին հերթին Արևմուտքում, այն ժամանակ ինչպես հեղինակի «Կալիմիական պատմվածքների» կարևոր է եղել ճեղքել-անցնել հարազատ ընթերցողի մոտ[90]: Ավելի ուշ Ա. Խրաբրավիցկիի միջոցով Շալամովը Սալժենիցինին փոխանցեց արգելել իր անունով և իր նյութերից ցանկացածի օգտագործումը[91]:

Շալամովի կենդանության օրոք ԽՍՀՄ-ում միակ լեգալ կերպով հրապարակված կալիմիական պատմվածքը դարձել էր նկարում-մանրանկարում «Մացառուտածառ», պարբերականում ընծայված «Գյուղի երիտասարդություն» (№ 3 1965 թվականի ընթացքում), որում աշխատել է գրողի ընկեր Ֆեդոտ Սուչկով: Ճամբարի ունեցած փորձից հեղինակը նրանում կարող էր ակնարկել միայն վերջին նախադասությունը.«Եվ փայտը մացառուտածառից տաք է»[92]: Այդ ժամանակ «Կալիմիական պատմվածքների» առաջին ժողովածուն,որի հետ գրողը ծանոթացրել է մտերիմ ընկերներին,սկսեց շրջելը ինքնահրատարակումում[93], իսկ 1965 թվականին Շալամովն ավարտեց երկրորդ ժողովածուն «Ձախ ափ»[94]: 1965 թվականին մայիսի 13-ին Շալամովը կիսապաշտոնական երեկոյի ընթացքում Օսիպ Մանդելշտամի հիշատակին կարդաց «Шерри-бренди» պատմվածքը, պոետի վերջին ժամերի գեղարվեստական երևակայությամբ առաքման սկզբնակետում: Համաձայն սղագրության երեկոյի, «կողք-կողքի նախագահությունում փոխանցեցին երկտող, հասցնելով, իհարկե, ճանապարհին կարդալ, վարչությունից ինչ-որ մեկը խնդրեց „տակտով դադարեցնել այդ ելույթը“: Նախագահ [եղել է Իլյա Էրենբուրգ] երկտողը դրեց գրպանում,Շալամովը շարունակեց կարդալ»[95][96]: Շալամովի ելույթը ընդունվել է հիացմունքով,և նա մտել է Էրենբուրգի գրական շրջանը, Նադեժդա Մանդելշտամ, Ալեքսանդր Գալիչի, Լև Կապելևի и Նատալյա Կինդ: 1965 թվականին նա ներկայացվել էր ծանր հիվանդ: Հատկապես վստահելի հարաբերությունները Շալամովի հետ հարթվեցին Նադեժդա Մանդելշտամի հետ: Նա դարձավ «Հիշողություն» հատորի առաջին ընթերցողներից մեկը,որի վրա արձագանքում գրել է.«Մտավորականությունը ռուսական պատմության մեջ,ռուս գրականության, ռուս հասարակության կյանք նոր մեծ մարդ է մտնում»: <…> Մեր պատմության հասարակություն է մտնում ոչ թե Մանդելշտամի ընկերուհին, այլ ժամանակի խիստ դատավորը, կին, քաջագործություն իրագործած և իրագործող բարոյական արտասովոր դժվարությունները [97]: «Կալիմիական պատմվածքները» Մանդելշտամը գնահատել է ինչպես «լավագույն արձակը Ռուսաստանում շատ ու շատ տարիների ընթացքում<…>: Իսկ գուցե լավագույն արձակը քսաներորդ դարի»[98][99]: Ծանոթությունը Էրենբուրգի քարտուղարի հետ Նատալյա Ստալյարովայի գրողի համար թվում էր հատկապես արժեքավոր,այնպես ինչպես Ստալյարովան եղել է էսեռի աղջիկ Նատալյա Կլիմովա, մասնակցուհին հանցափորձ Ստալպինի վրա հեղինակի բախտը և անձնավորությունը, որը և շուտ էրգրավել Շալամովին: Շալամովի մոտ միտք հղացավ առաջնորդել Կլիմովոյի մասին,և Ստալյարովը անհատական արխիվից ապահովեց փաստաթղթերը, ներառելով ընդօրինակումը Կլիմովոյի և նրա ամուսնու էսեռ Իվան Ստալյարովի հետ, բայց արդյունքում առաջնորդել չստացվեց, Շալամովը գրեց միայն պատմվածք «Ոսկե շքանշան»[100]:

Վերջացնելուց անմիջապես հետո 1966 թվականի սկզբին Յուրիյ Դանիելի և Անդրեյ Սինյավսկու գործընթացի վրա, դատապարտյալների հրապարակման համար Արևմուտքում և կեղծանունների ստեղծագործություններով, Շալամովը, հավանական է,ծանոթների խնդրանքով դիսիդենտական չորեքշաբթին,պատրաստեց«Նամակ հին ընկերոջը»[101] — ընդարձակ պատմվածք անանուն վկայի (Շալամովը դատին չի մասնակցել, բայց եղել է բավականին նվիրված նրա մանրամասներին) գործընթացի մասին, կատարյալ հիացմունք մեղադրյալների առջև: Նամակում ասվում է կարևոր միտք Շալամովի համար. Սինյավսկիյ և Դանիել եղել են առաջինը գործընթացը էսեռների վրա 1922 թվական անցած մեղադրանքներով ՍՍհՄ-ում հրապարակային քաղաքական գործընթացում,որոնք իրենց տղամարդու պես էին պահում,չէին էլ զղջում.«Նամակ հին ընկերոջը» ներառված էր «Սպիտակ գիրք»ում՝ փաստաթղթերի ժողավածու գործընթացի մասին,պատրաստված և հրապարակված արտասահմանում |Ալեքսանդր Գինզբուրգի: 1968 թվականին դատավճռի արդյունքում «Չորսի գործընթացը», մեղադրվողներից մեկը,որի հետ էր Գինզբուրգը, «Նամակ հին ընկերոջը» ձևականորեն բնութագրվում էր ինչպես հակասովետական տեքստ: Գինզբուրգը դատի ժամանակ հրաժարվեց ասել,թե ով է նամակի հեղինակը և միայն 1986 թվականի բացեց Շալամովի հեղինակությունը,արդեն նրա մահից հետո,բայց դուրս հորդման արդյունքում այն հայտնի դարձավ ԱԱԾ-ին: Գրողի համար լրտես էր սահմանված, իսկ հենց ինքը հիացթափվել էր անցուդարձի մեջ,որը համարում էր իսկական «կիսով չափ հիմարներից,կիսով չափ բամբասողներից,բայց հիմարներն ավելի քիչ»: Այդ ժամանակ էլ նա ընդհատեց շփումը Ն. Յա.Մանդելշտամի շրջապատի հետ[102]:Գրականագետի արտահայտությամբԵլենա Միխայլիկ Շալամովի էթիկայի կողմնակցությամբ ռուսական հեղափոխության շարժումը դարասկզբից բերեց այն բանին,որ նա ներկայացրեց պահանջ իշխանությանը և այլադավաններին,«անհույս ծերացած արդեն կենտրոնին մոտ 1930-ական թվականներին»[103]:

1966 թվականին Շալամովը ծանոթացավ արխիվի աշխատակցուհու հետ,արխիվի գործակցի համալրում ԿՊԱԳԱ Իրինա Սիրոտինսկայա,,որը,կարդալով «Կալիմիական պատմվածքները»,գտել է հեղինակին և շարունակել նրան փոխանցել ձեռագրեր պետական արխիվի պահպանումից:Ծանոթությունը աճեց երկար տարիների մոտ հարաբերության,չնայած տարիքի տարբերությանը (Շալամովը մեծ էր քսանհինգ տարով) և այն,որ Սիրոտինսկան ամուսնացած էր,որի արդյունքում ծնվել էին երեք երեխա:Այդ նույն տարում Շալամովը բաժանվեց Նեկլյուդովայից,բայց շարունակում էր նրա հետ կիսել բնակարանը,երկու տարի անց Գրակֆոնդ միջով նա կարողացավ ստանալ համայնքից առանձին բնակարան մեկ հարկ բարձր[104]:

1968 թվականին Շալամովն ավարտեց «Կուենի հարությունը»,այն նվիրելով Սիրոտինսկուն[94]:Սիրոտինսկու ուղևորությունը Վոլոգդում այդ նույն տարում դրդել էր նրան ինքնակենսագրության նկարագրմանը մանկության և ընտանիքի մասին «Չորրորդ Վոլոդգաբ»(1971 թվականին ավարտած):Այդ նույն ընթացքում գրվել էր «Հակառոմանտիկ բալի պարտեզ»[94]:1967 թվականին «Սովետական գրող»-ում լույս ընծայվեց բանստեղծական հավաքածու «Ճանապարհ և ճակատագիր»[94], դիտարժան էր նրանով,որ այդ նույն տարում արձագանքվեց գրախոսականը «Ռուսական միտք» թերթում ռուսական գրական արտասահմնայան քննադատ հաղորդավար Գեորգիյ Ադամովիչ,որը ծանոթ էր «Կալիմիական պատմվածքներ»-ի հետ և արդեն վերլուծել էր Շալամովի բանաստեղծությունները[105]:1960-ական թվականներին Շալամովի թարգմանություններում լույս էին ընծայվում բուլղարացի բանաստեղծների բանաստեղծությունները Կաղապար:Нп3 և Կաղապար:Нп3,գրված իդիշ-երենով,ինչպես թարգմանիչ,անցած ճամբարից Խաիմ Մալտինսկիյ[106]:1973 թվականին Շալամովն ավարտեց աշխատանքը վերջին հավաքածուի վրա՝ «Կալիմիական պատմվածքներ» «Ձեռնոցներ,կամ КР-2»[107]:

1966 թվականին ամերիկյան սլավոնագետ Կլարենս Բրաուն,որը լավ ծանոթ էր Նադեժդա Մանդելշտամի հետ և նրա բնակարանում հանդիպել է Շալամովի հետ,դատելով այս ամենից,գրողի համաձայնությամբ արտահանեցին ձեռագիրը «Կալիմիական պատմվածքներ»-ով[108][109]:Բրաունը նրան է փոխանցել խմբագրի հրապարակումը Նյու-Յորքյան «Նոր պարբերագիր»,էմիգրանտի «առաջին ալիք» Ռոման Գուլ:Նույն թվականի դեկտեմբերին «Նոր հանդես»-ում լույս ընծայվեցին չորս պատմվածքները,հաջորդ տասը տարիների ընթացքում Գուլը տպագրեց քառասունինը պատմվածք «Կալիմիական պատմվածքներ»-ից,«Ձախ ափից»,«Դերասանի բահը» և «Կուենի վերակենդանացումը»,միևնույն ժամանակ ուղեկցելով նրանց խմբագրի սեփական սրբագրումը (հատկապես տեքստի ուժեղ աղավաղմամբ «Շերրի-բրենդի»)[108]:Այս բոլորը կատարվել է առանց գրողի իմացության,որը եղել է ծայրաստիճան կարևոր հրատարակում պատմվածքները միասին և որոշակի հաջորդականությամբ,հեղինակային կոմպոզիցիայի պահպանմամբ[87][110]:Չեն տպագրվել հետևյալ հրատարակումները. 1967 թվականին երկու պատմվածք լույս են ընծայվել էմիգրանտների պարբերականում «Պոսև»,այդ նույն թվականին գերմանական թարգմանությամբ մեծ մասը առաջին հավաքածուի «Կալիմիական պատմվածք»ում ստեղծվել է Կյոլն-ում առանձին գրքով «Artikel 58» վերնագրով («Հոդված 58») և հեղինակի սխալ գրված ազգանունով (Schalanow)[111][108]:1970 թվականից հեղինակային պատմվածքները,մեկական ձեռագրերով,առանց հեղինակի իմացության դուրս գրված Իրինա Կանևսկի-Խենկինի կողմից,տպագրել է պարբերականում «Գրանի»[112]:1971 թվականին երկու պատմվածք լույս ընծայվեցին անգլերեն հատընտիրում սովետական գրականության խմբագրության ներքո Կաղապար:Нп3[108]: Պատմվածքների առաջին հրատարակումը ռուսաց լեզվով մեկ գրքում ավելի ուշ է հրատարակվել՝ Լոնդոնում,1978 թվականին կազմողի և հեղինակի առաջաբանն է եղել Միխաիլ Գելլեր[108]:


{{Փորելով մեջն ամրացնել | Հարթել = right | Լայնություն = 400px | Առանց կտրել = | Պահելը= Ինձ հայտնի դարձավ,որ Արևմտյան Գերմանիայում լսելով հակասովետական փոքրիկ ամսագրերը ռուսաց լեզվով «Ցանում»,ինչպես նաև հակասովետական էմիգրանտական «Նոր պարբերական»-ը Նյու-Յորքում որոշեցին օգտվել գրողի իմ ազնիվ անունով և սովետական քաղաքացու և հրատարակում են իրենց զրպարտչական հրատարակչությունում իմ «Կալիմիական պատմվածքները»:
Անհրաժեշտ եմ համարում հայտարարել,որ ես երբեք չեմ համագործակցել հակասովետական պարբերականների հետ՝ «Ցանում» կամ «Նոր պարբերական»,ինչպես նաև այլ արտասահմանյան հրատարակչությունների,հաղորդավարների ամոթալի գործունեության հետ:
Ոչ մի ձեռագիր ես նրանց չեմ տրամադրել,ոչ մի կոնտակտի չեմ մտել և,հասկանալի է,որ չեմ էլ պատրաստվում: <…>
Պրոբլեմատիկան «Կալիմիական պատմվածքնե»ից վաղուց հանված է կյանքից,և ինձ աշխարհին ներկայացնել ընդհատակյա հակասովետականի դերոմ,«ներքին էմիգրանտի» Աստծով «Ցանում» ի և «Նոր պարբերական»ի տնօրեններին չի հաջողվի: | Ստորագրություն = 15 փետրվարի 1972 թվական («Գրական թերթ», 23 փետրվարի 1972 թվական)[113] 1972 թվականի փետրվարի 23-ին «Գրական թերթ»ը հրատարակեց Շալամովի բաց նամակը,որում հեղինակը ամենաուժեղ արտահայտություններով քննադատել է «Կալիմիական պատմվածքներ»ի հրատարակումը արտասահմանից առանց իր հակասովետական իմացությունների հրատրակման:Նամակն ավարտվել է «պրոբլեմատիկան «Կալիմիական պատմվածքներ»ից կյանքից վաղուց հանված է» հաստատմամբ,որը դրդել է մեծ արձագանքի Շալամովի բարեկամների և կոլեգաների շրջանում. այն համարվում էր և՛ գրողի հրաժարական,և՛ դավաճանություն սովետական դիսիդենտների նկատմամբ,շարունակելով ստանալ ճամբարի ժամանակները[108]: Շալամովի արարքը քննադատել է նույնիսկ Իրինա Սիրատինսկայան[114]:Կային կարծիքներ,որ նամակի տեքստը Շալամովի գրածը չէր կամ նա դա արել է հարկադրաբար[108][114]:Հեղինակներից մեկը Ընթացիկ իրադարձությունների խրոնիկաները Յակիր,Պյոտր Իվանովիչ գրել է բաց նամակ Շալամովին[115],որի քսանչորսերորդ լույսընծայման ժամանակ բուլետենը եղել է անոտացիայի ենթարկված.«Բարձր գնահատելով իր ստեղծագործության հասցեատերերին և նրա բարոյականության որակների,հեղինակն արտահայտում է նրան իր զգացմունքները հանգամանքների կապակցությամբ,ստիպելով հեղինակին «Կալիմիական պատմվածքներ»ի «ստորագրել» նամակը<…>:Շալամովին են հասցեագրվում «միայն մեկ կշտամբանք». նրա կշտամբանքի առիթով,որ «պրոբլեմատիկան «Կալիմիական պատմվածքներ»ի վաղուց է կյանքից հանված»[116]:Սալժենիցը ինքնուրույն հրատարակությունում արձագանքեց առարկությանը, վերարտադրված և երկրորդ հատոր տեղափոխված «Արխիպելագի ԳՈՒԼԱԳ».«Գործածությունից դուրս եկած չտպագրված սգո շրջանակի մեջ,և այդպես մենք հասկացանք ամեն ինչ,որ Շալամովը մահացել է» (իմանալով այս մասին՝ Շալամովը գրել է նամակ հետևյալ բառերով.«Խորին հարգանքով և հպարտությամբ ինձ համարում եմ սառը պատերազմի առաջին զոհը,զոհված Ձեր ձեռքից<…>Ես իրականում մահացել էի Ձեր և Ձեր բարեկամների համար,բայց ոչ այն ժամանակ,երբ «Գրական թերթը» հրապարակեց իմ նամակը,այլ ավելի շուտ՝ 1966 թվականի սեպտեմբերին»,բայց արդյունքում այն չուղարկեցի)[108][87]:

Ներկա ժամանակում կասկածի չի ենթարկվում,որ նամակը եղել է գրված անձամբ Շալամովից և արտացոլում է նրա սեփական դրվածքը:Նա կատարել է օրագրային գրառում.«Ծիծաղելի է կարծել,որ ինձնից կարելի է սպասել նման գրություն:Ատրճանակի տակ:Իմ հայտարարությունը,նրա լեզուն,ոճը պատկանում է միայն ինձ:<…>Եթե խոսքը գնար թերթի մասին«Թայմս»,ես կգտնեի հատուկ լեզու,ինչպես զազրախոսությունը:Իմ նամակն այդպես էլ գրված է,իսկ «Ցանում»ի համար այլ լեզու գոյություն չունի:Իմ նամակն այդպես էլ գրված է,և ուրիշ «Ցանում» արժանի չէ:Գեղարվեստորեն ես արդեն տվել եմ այդ պրոբլեմի պատասխանը «Առանց շրջանառության» պատմվածքում,գրված 1957 թվականին,և ոչինչ չզգացին,դա ստիպեց ինձ տալ ուրիշ մեկնաբանություն այդ պրոբլեմներին:Ես երբեք չեմ տվել իմ պատմվածքները սահմանից դուրս հազար պատճառներով:Առաջինը՝ ուրիշ պատմություն է:Երկրորդը՝ լիարժեք անտարբերություն ճակատագրի հանդեպ:Երրորդը՝ անհուսալի անտարբերությունը և,ընդհանրապես,ամբողջը՝ լեզվի սահմաններում»[114]:Վիճաբանությունը տարվում է այն մասին,թե ով է եղել հրապարակման նախաձեռնողը:Ըստ հիշողությունների Ա. Գլադկովի,նամակի մտահղացումը պատկանում էր կիսապաշտոնական ֆունկցիոների,այդ ժամանակվա վարչության առաջին քարտուղարինԳրողների միություն ՍՍՀՄ Գեորգիյ Մարկովին,և Շալամովը,որին հենց այդ ժամանակ արգելված էր տպագրել հերթական ժողովածուն «Մոսկովյան ամպեր»,համաձայնվեց դրա հետ[108]:Վ. Եսիպովը թարգմանում է գրողի օրագրային ուրիշ գրվածք այ մասին,որ նա «աղմուկ բարձրացնի և մեկ տարի հետ»,եթե նա հրապարակումների մասին շուտ իմանար,և ստացած խորհուրդները ազդեին միայն վերջնական տեսքին[117]:Ուշադրություն է դարձնում իր վրա,որ Շալամովը հատկապես առանձնացնում է «Ցանում»:«Ցանում»ում հրապարակվել են միայն երկու պատմվածք,բայց այդ պարբերականը,ներկայացված«Ժողովրդաաշխատանքային միություն»,ուներ ամենատհաճ համբավը[108]:Արտահայտություններում հանած կյանքի պրոբլեմների «Կալիմիական պատմվածքներ» գրականագետ Լեոն Տոկերը տեսնում է քաղվածք ելույթից

Բուհարին на XIV հավաքույթ ВКП(б) (1925 թվական).նա էլ պատասխանել է իր արտահայտություններումներպարտիական  վիճաբանություն շուրջը НЭПа խոսքերով  «Ես մեջբերումից «Կարմիր նովի» չեմ կտրվում:<…> Հարցն այդ պարբերականի,ինչպես էլ նա կանգներ 1921 թվականին,կյանքից հանված է»:Տոկերը եզրակացնում է,որ Շալամովը,լավ ծանոթ էր այդ ընթացքի ճարտասանությանը,ենթադրում էր.«Չեմ կտրվում»[110]:


Վերջին տարիներըԽմբագրել

1972-1973 թվականներին Շալամովն ընդունվել էր ՍՍՀՄ-ի Գրողների միություն,լույս է ընծայել ժողովածու «Մոսկավյան ամպեր» և,տնից մեկնելով Խարաշյովի խճուղով,Լիտֆոնդի ուղղությամբ,ինչպես թոշակառու և հաշմանդամ ստացել է բնակարան համար 2 տանըՎասիլևսկի փողոց:Նա շատ,գրեթե ամեն տարի,հրատարակել է բանաստեղծություններ «Պատանեկություն»[118]:Շալամովը վարում էր լայնածավալ նամակագրություն,ընդգրկված էին լրագրի թղթակիցներԴավիթ Սամայլով,Յուրիյ Լոտման,Դմիտրիյ Լիխաչյով և Վադիմ Կաժինով:Հայտնի է,որ 1974 թվականին Շալամովն այցելում է 2-րդ կուսակցություն հավակնորդների մրցման եզրափակիչ շախմատից Անատոլիյ Կարպով և Վիկտոր Կարչնոյ միջև[119]:1976 թվականին Շալամովը բաժանվեց Իրինա Սիրոտինսկուց[120]:1977 թվականին լույս ընծայվեց նրա վերջին ժողովածուն «Եռման կետում»[121]:

1970-ական թվականներից զարգանում է գրողի հիվանդությունը Գենտինգտոնի առողջությունը աստիճանաբար վատանում էր,նոպայի կրկնումից և կոորդինացիայի խախտման շարժումից նա հիմնականում իր հետ կրում էր տեղեկանք առաջին օգնության հրահանգներով,եթե նոպան կատարվի փողոցում[122]:1979 թվականի ապրիլին,երբ նրա բնակարանը թալանվել էր (քանի դեռ Շալամովը մեկուկես ամիս գտնվում էր հիվանդանոցում),նա իր արխիվը փոխանցել էր Սիրոտինսկուն[123]:1979 թվականի մայիսին գրողին ծանր վիճակում տեղափոխում են Լիտֆոնդի ծերերի և հաշմանդամների տուն Լացիսայի փողոց Տուշինոյում,որտեղ նա անց է կացրել կյանքի վերջին տարիները[124]:Շալամովին շարունակում էին այցելել բարեկամները և մտերիմները,առաջին հերթին Սիրոտինսկին, Ալեքսանդր Մարոզով և բժիշկ Ելենա Զախարովան(թարգմանչի աղջիկըՎիկտոր Խինկիս):Զախարովի հիշողություներով,ծերերի տանը,որտեղ հիմնակնում գտնվում էին հիվանդները,



По воспоминаниям Захаровой, в доме престарелых, где в основном находились больные, которые не могли обслуживать себя сами, не хватало персонала, а уход ограничивался формальностями. Шаламов почти потерял зрение и слух, и ему стоило большого труда дойти до туалета, оборудованного в «предбаннике» его палаты[125]. Тем не менее, Шаламов продолжал сочинять: новые стихи, записанные в 1981 году Сиротинской, были опубликованы в очередном номере «Юности». Чуть ранее, осенью 1980 года, Морозов записал и передал на Запад цикл стихов, опубликованных в парижском журнале «Вестник РХД»[126] (большинство из них, правда, были написаны ещё в середине 1970-х и ошибочно восприняты Морозовым как новые[127]). По свидетельству Сиротинской, после публикации в «Вестнике РХД» «бедная, беззащитная его [Шаламова] старость стала предметом шоу»: к плачевному состоянию, в котором оказался писатель, стали проявлять интерес журналисты, в том числе западные, и можно было видеть, как фоторепортёр делает эффектный постановочный снимок, а за этим наблюдает, вероятно, приставленная КГБ сиделка[128].

Осенью 1981 года после поверхностного обследования медицинской комиссией Шаламову была диагностирована сенильная деменция. 15 января 1982 года его перевели в психоневрологический интернат на Абрамцевской улице (район Лианозово). Есипов предполагает, что перевод не столько был мотивирован медицинскими соображениями, сколько решал задачу изолировать Шаламова от посетителей[128]. Во время транспортировки писатель простудился, заболел пневмонией и скончался 17 января 1982 года; причиной смерти указана сердечная недостаточность. Несмотря на то, что Шаламов всю жизнь был неверующим, Захарова, знавшая, что он был сыном священника, настояла на похоронах по православному обряду. Отпевание в храме Николы в Кузнецах провёл протоиерей Александр Куликов, поминки организовывал философ Сергей Хоружий. Шаламов был похоронен на Кунцевском кладбище в Москве[129]. По воспоминаниям А. Морозова, на церемонии присутствовали около 150 человек, он и Федот Сучков читали стихи покойного[130]. Позже на могиле был установлен памятник работы Сучкова[125]. По составленному ещё в 1969 году завещанию всё имущество, включая права на свои произведения, Шаламов завещал Ирине Сиротинской[131].

СемьяԽմբագրել

Варлам Шаламов был дважды женат: в первый раз в 1934—1956 годах — на Галине Игнатьевне Гудзь (1909—1986), в этом браке родилась дочь Елена (в замужестве Янушевская, 1935—1990); вторым браком в 1956—1966 годах — на писательнице Ольге Сергеевне Неклюдовой (1909—1989). Пасынок (сын Неклюдовой от предыдущего брака) — филолог и востоковед Сергей Юрьевич Неклюдов (род. 1941). После смерти Ирины Сиротинской права на произведения Шаламова принадлежат её сыну, популяризатору и исследователю Шаламова Александру Леонидовичу Ригосику[132].

ТворчествоԽմբագրել

История публикаций и признаниеԽմբագրել

right|thumb|Польское издание рассказов Шаламова (1991 год). В заглавие вынесен рассказ «Прокуратор Иудеи», открывающий сборник «Левый берег» Трудом жизни Варлама Шаламова считается цикл «Колымские рассказы», состоящий из шести сборников рассказов и очерков («Колымские рассказы», «Левый берег», «Артист лопаты», «Очерки преступного мира», «Воскрешение лиственницы» и «Перчатка, или КР-2», написаны в 1954—1973 годах). Шаламов настаивал, что цельными произведениями являются именно сборники с сохранением порядка, в котором расположены рассказы[110]. Он писал: «Композиционная цельность — немалое качество „Колымских рассказов“. В этом сборнике можно заменить и переставить лишь некоторые рассказы, а главные, опорные, должны стоять на своих местах. Все, кто читал „Колымские рассказы“ как целую книгу, а не отдельными рассказами, — отметили большое, сильнейшее впечатление. Это говорят все читатели. Объясняется это неслучайностью отбора, тщательным вниманием к композиции»[133][87]. Также библиография Шаламова включает автобиографические произведения «Четвёртая Вологда» и «антироман» «Вишера», пьесы «Анна Ивановна» и «Вечерние беседы», массив воспоминаний и эссе и корпус стихотворений.

Стихи Шаламова из «Колымских тетрадей» издавались в журнальных публикациях в конце 1950-х, с 1961 года в Советском Союзе вышли пять поэтических сборников. При жизни писателя «Колымские рассказы» издавались только за рубежом. Международное признание (но ещё не авторские отчисления) пришло к Шаламову, когда он уже умирал в доме престарелых, с первыми американскими изданиями «Kolyma Tales» (1980) и «Graphite» (1981), оба в переводе Джона Глэда[134]. В одной из первых рецензий в журнале «Կաղապար:Нп3» Энтони Бёрджесс утверждал: «В плане содержания как такового у Шаламова нет ничего, что привнесло бы в наше возмущение что-то новое. Мы сполна нахлебались ужасов. Чудо рассказов Шаламова — в стилевых эффектах и художественном отборе, а не в гневе и горечи, которыми они наполняют. Исходные условия представляют собой всеобъемлющую несправедливость, которая не может быть для художника предметом осуждения, и выживание в обстоятельствах, когда смерть предпочтительнее»[135]. Проза Шаламова, с тех пор, как она стала известна на Западе, вошла в канон «свидетельской» литературы XX века — документальной и художественной прозы переживших Холокост и нацистские лагеря смерти европейских авторов (Примо Леви, Эли Визеля, Имре Кертеса, Хорхе Семпруна, Тадеуша Боровского), которые решали сходные задачи — найти выразительные средства для описания ужасного, непредставимого и непередаваемого опыта[136]. Семпрун много делал для популяризации «Колымских рассказов» на Западе, а Леви рецензировал их итальянский перевод[137][138]. В 1981 году французское отделение ПЕН-клуба наградило Шаламова премией Свободы[127]. Первые советские издания сборников состоялись в 1989 году, полностью в России цикл издан в двух томах в 1992 году.

Проза. «Колымские рассказы»Խմբագրել

Имя Шаламова связано прежде всего с формой рассказа — сжатого, концентрированного высказывания. Вольфганг Казак так определяет основные свойства шаламовского рассказа: его сюжет ограничивается одним случаем, пережитым самим автором; описание точно и лишено «стилистических тонкостей»; впечатление создаётся «изображением самой жестокости, бесчеловечности происходящего»[139]. Елена Михайлик формулирует элементы шаламовской интонации как «медлительное, строго объективированное повествование, чуть-чуть сдвигаемое то едва уловимой чёрной иронией, то кратким эмоциональным всплеском»[140]. Геннадий Айги писал об избранной Шаламовым форме на примере рассказа «Зелёный прокурор», что в нём «проглядывает какая-то особая, не бывшая до сих пор большая форма прозы (не роман, не исследование, не повесть… — некое крупное абстрагированно-чистое соответствие „нероманной“ трагедии времени)»[141]. Язык рассказов Шаламова отличается музыкальностью, наличием ритма и отчётливых смен темпа, использованием повторов и аллитераций, придающих прозе диссонансное звучание[142][143].

Шаламов считал колымские лагеря, сочетающие жестокие климатические условия и каторжный труд заключённых, воплощением абсолютного зла: «Ужасно видеть лагерь, и ни одному человеку в мире не надо знать лагерей. Лагерный опыт — целиком отрицательный до единой минуты. Человек становится только хуже. И не может быть иначе…» («Инженер Киселёв»)[144], «Лагерь — отрицательная школа жизни целиком и полностью. Ничего полезного, нужного никто оттуда не вынесет. <…> Там много такого, чего человек не должен знать, не должен видеть, а если видел — лучше ему умереть» («Красный крест»)[88]. Шаламов описывает лагерь как обстоятельства предельной дегуманизации, в которых человек утрачивает всё, что делает его личностью, включая свойства языка и памяти, и сводится к чисто физиологическим процессам, механическому существованию[145]. Автор «Колымских рассказов» не уделяет внимания психологическому развитию своих героев, а только показывает их поведение в исключительных обстоятельствах, куда они помещены, когда на кону стоит выживание[88][146]. Это было и одной из точек его полемики с Солженицыным: тот предлагал более оптимистический взгляд, в котором лагерь может быть ещё и источником нового знания и лучшего понимания жизни[88]. В то же время В. Бабицкая замечает, что сами рассказы Шаламова дают и галерею персонажей, сохранивших нравственный стержень и способность проявить доброту и милосердие[87]. Состояние постоянной близости смерти, конечности и, в общем, бессмысленности жизни, в котором существуют персонажи Шаламова, Клаус Штедтке называет концом гуманизма[88]. Андрей Синявский характеризует «Колымские рассказы» как написанные «перед лицом жизни»: «Пережив жизнь, человек спрашивает себя: а почему ты живой? В колымском положении всякая жизнь — эгоизм, грех, убийство ближнего, которого ты превзошёл единственно тем, что остался в живых. И жизнь — это подлость. Жить — вообще неприлично. У выжившего в этих условиях навсегда останется в душе осадок „жизни“ как чего-то позорного, постыдного. Почему ты не умер? — последний вопрос, который ставится человеку… Действительно: почему я ещё живой, когда все умерли?..»[147]

В программном эссе «О прозе» Шаламов писал: «Роман умер. И никакая сила в мире не воскресит эту литературную форму». Он осуждал «пухлую многословную описательность», искусно сочинённую историю и детальную прорисовку персонажей, которые, с его точки зрения, не предотвратили Колыму и Освенцим[88][148]. Шаламов искал адекватные форму и выразительные средства для описания опыта лагерей и пришёл в итоге к тому, что сам характеризовал как «новую прозу»: «Новая проза — само событие, бой, а не его описание. То есть документ, прямое участие автора в событиях жизни. Проза, пережитая как документ»[149]. В другом месте он определял: «Когда меня спрашивают, что я пишу, я отвечаю: я не пишу воспоминаний. Никаких воспоминаний в „Колымских рассказах“ нет. Я не пишу и рассказов — вернее, стараюсь написать не рассказ, а то, что было бы не литературой. Не проза документа, а проза, выстраданная как документ». Интерпретируя эти слова, Валерий Подорога рассматривает метод Шаламова как уступку художественному в ущерб свидетельствованию: «Всё более совершенные приёмы литературного письма препятствуют превращению прозы в документ. В [„Колымских рассказах“] неизменно присутствует тяга к высокохудожественному исполнению, эстетическое чувство, некий добавок, который ослабляет действие истины (достоверности). Иногда появляются не те, чужие слова и сочетания, эстетически оправданные, но несколько декоративные, отвлекающие читателя»[148]. Михайлик возражает Подороге, она рассматривает «Колымские рассказы» как завершённый результат поиска Шаламовым как писателем нового языка, которым может быть описано то, что ранее не осмыслялось культурой, и который и не должен был быть чистым свидетельством[150]. Она видит прямую преемственность между прозой Шаламовым и теорией «литературы факта» Сергея Третьякова, но с тем отличием, что для того, чтобы яснее передать те нечеловеческие состояния, которые возникают в лагерях, Шаламов пишет не документ, а художественную прозу, впечатление от которой «совпало бы с впечатлением от пережитой реальности»[149]. В то же время писатель декларировал, например, что всем убийцам в его рассказах оставлены настоящие имена[87]. Историк Арсений Рогинский, называя «Колымские рассказы» «великой прозой, выдержавшей испытание документом», отмечал, что, допуская ошибки, например, в званиях и должностях встреченных им людей, Шаламов очень точно описывал именно те юридические процедуры и практики, которые бытовали в колымских лагерях во время действия рассказов[151][152]. Такие исследователи сталинских лагерей, как Роберт Конквест[комм. 2] и Энн Эпплбаум, понимая, что имеют дело с литературным произведением, тем не менее использовали рассказы как первичный источник[155].

Ещё одна особенность «Колымских рассказов» — их интертекстуальность и полифонизм, при последовательном чтении цикла создающие эффект того, что реальность одновременно дополняется и ускользает: события повторяются, голоса рассказчика, которого зовут то Андреев, то Голубев, то Крист, то собственно Шаламов, переплетаются; первое лицо в повествовании сменяется третьим; повествователь с неполным знанием сменяется всезнающим повествователем[156][87][155]. Сосуществование рассказов в рамках цикла позволяет проследить, как одна и та же история или судьба одного и того же персонажа, описанные в одном рассказе, получают развитие, предысторию или подтверждение или, напротив, опровергаются в другом рассказе. Токер и Михайлик рассматривают этот приём в первую очередь как передачу автором состояния распада личности в лагере: когда единственной настоящей заботой заключённого становится выживание, его память нарушается, а описанные события могли произойти с любым человеком или со всеми разом. Главной реальностью становится собственно факт гибели, а не её конкретные обстоятельства[157]. По выражению Варвары Бабицкой, Шаламов говорит из братской могилы[87]. В статье 1999 года Солжненицын, анализируя этот приём, в очередной раз заявил о своём принципиальном несогласии с автором: «Правда, рассказы Шаламова художественно не удовлетворили меня: в них во всех мне не хватало характеров, лиц, прошлого этих лиц и какого-то отдельного взгляда на жизнь у каждого. В рассказах <…> действовали не конкретные особенные люди, а почти одни фамилии, иногда повторяясь из рассказа в рассказ, но без накопления индивидуальных черт. Предположить, что в этом и был замысел Шаламова: жесточайшие лагерные будни истирают и раздавливают людей, люди перестают быть индивидуальностями, а лишь палочками, которые использует лагерь? Конечно, он писал о запредельных страданиях, запредельном отрешении от личности — и всё сведено к борьбе за выживание. Но, во-первых, не согласен я, что настолько и до конца уничтожаются все черты личности и прошлой жизни: так не бывает, и что-то личное должно быть показано в каждом. А во-вторых, это прошло у Шаламова слишком сквозно, и я вижу тут изъян его пера. Да в „Надгробном слове“ он как бы расшифровывает, что во всех героях всех рассказов — он сам. А тогда и понятно, почему они все — на одну колодку. А переменные имена — только внешний приём сокрыть биографичность»[158][159].

Одновременно с поздними «колымскими рассказами», на рубеже 1960-х — 1970-х Шаламов написал «Вишерский антироман», также организованный в виде цикла коротких, законченных рассказов и очерков, но в нём он избрал другой угол зрения: во всех составных частях «антиромана» рассказчик — Варлам Шаламов, каким он помнил себя образца 1929 года[160]. По определению Михайлик, «этот невнимательный, зажатый в тиски клише и ограниченный своим представлением о себе рассказчик крайне предвзят и предельно слеп ко всему, что выходит за пределы его убеждений и опыта»[161]. В некоторых случаях это можно видеть, сопоставляя описание событий и людей в «антиромане» с их же описанием в «вишерских» «колымских рассказах», где проявляется подлинное отношение Шаламова-автора[162]. Михайлик заключает, что Шаламов, поставив себе задачу при написании «антиромана» увидеть то, что он увидел в 1929 году, и не увидеть, пропустить то, что он смог осознать только позже, выиграл как теоретик литературы и проиграл как писатель: читатель, знакомящийся с «антироманом» без учёта оптики «Колымских рассказов», не обнаружит ничего, кроме довольно поверхностной документалистики[163].

Шаламов определял себя как наследника «не гуманной русской литературы ХIХ века, а <…> модернизма начала века»[88]. В записных книжках он приводит свой диалог с Николаем Оттеном: «Оттен: Вы прямой наследник всей русской литературы — Толстого, Достоевского, Чехова. — Я: Я — прямой наследник русского модернизма — Белого и Ремизова. Я учился не у Толстого, а у Белого, и в любом моём рассказе есть следы этой учёбы»[164]. Веру в то, что добродетель исходно присуща человеческой природе, в самосовершенствование через поиск истины и страдание и в то, что именно «простой народ» ближе всего к обладанию этой высшей истиной, Шаламов считал фундаментальной ошибкой романистов XIX века, результат которой — в том числе и террор против интеллигенции[165][166]. Однако если Толстого он не принимал категорически, то отношение Шаламова к Достоевскому было многогранным: он много писал о гениальности Достоевского и непреходящей актуальности его романов в эпоху «двух мировых войн и революций», но также много и критиковал. Не последнее место здесь занимает полемика с «Записками из Мёртвого дома»: каторжный опыт Достоевского, по мнению Шаламова, тем не менее не дал тому разобраться в сущности профессиональных преступников («блатарей»), и здесь Достоевский повторил общую ошибку русской литературы[167]. В записных книжках Шаламов резюмировал: «В наши дни Достоевский не повторил бы фразу о народе-богоносце»[168][166]. У Михаила Зощенко, старшего современника и тоже мастера рассказа, Шаламов выделял те же черты, которые оттачивал в своей прозе: «Зощенко имел успех потому, что это не свидетель, а судья, судья времени. <…> Зощенко был создателем новой формы, совершенно нового мышления в литературе (тот же подвиг, что и Пикассо, снявшего трёхмерную перспективу), показавшим новые возможности слова»[87]. Говоря о «конце гуманизма» у Шаламова, Штедтке отмечает его близость к экзистенциализму абсурда Альбера Камю[88].

ПоэзияԽմբագրել

Կաղապար:Врезка

Шаламов так формулировал своё эстетическое кредо: «Лучшее, что есть в русской поэзии, — поздний Пушкин и ранний Пастернак»[169]. Поэзию Шаламова, силлабо-тоническую, основанную на ритме и рифме, преимущественно написанную ямбом или хореем с разбиением на четверостишия, как правило рассматривают как достаточно традиционную для русского стихосложения[143][170], даже в чём-то архаичную (Леона Токер пишет, что его стихи могли казаться анахронизмом уже на фоне Евтушенко[171]). В то же время Вячеслав Иванов утверждал, что шаламовский четырёхстопный ямб отличается от традиционного и что «его поэзия стремится к оригинальности в размере, метре, ритме и рифме, о которой он так поразительно рассказал Пастернаку, — рифма как способ поиска чего-то нового не только в форме стиха, но в сути того, что он пишет»[172]. В соответствии с собственными идеями о теории поэзии, Шаламов строил стихи на своего рода звуковом каркасе — на повторяющихся согласных, которые должны были содержаться в ключевых для понимания образов словах[143].

Поэзия Шаламова больше всего известна описаниями суровых колымских пейзажей, но не ограничивается ими, а включает и любовную лирику, и размышления об истории и культуре[170][173]. Его стихи, по выражению Казака, «в простой и не особенно сжатой форме отражают горечь его жизненного опыта», они полны тоски по человечности, а главными образами в них становятся снег, мороз и, как утешение, подчас обманчивое, — огонь[139]. Георгий Адамович, рецензируя «Дорогу и судьбу», писал, что ему «трудно отделаться от „колымского“ подхода» к поэзии Шаламова: «Может быть, хотя бы в главнейшем, сухость и суровость этих стихов есть неизбежное последствие лагерного одиночества<…>?» Адамович заключал, что у Шаламова «развеялись иллюзии, столь часто оказывающиеся сущностью и стержнем лирики»[174]. Одним из любимых исторических персонажей Шаламова был протопоп Аввакум, которому посвящены написанное в 1950 году на ключе Дусканья четверостишие «Все те же снега Аввакумова века» и программная поэма «Аввакум в Пустозерске» (1955)[175]. Он находил множество параллелей между своей судьбой и судьбой идеолога раскола: преследование за убеждения, многолетнее заточение на далёком Севере, автобиографический жанр произведений[170][176].

ПроизведенияԽմբագրել

Կաղապար:Колонки

Цикл «Колымские рассказы» (написаны в 1954—1973 годах)
  • «Колымские рассказы»
  • «Левый берег»
  • «Артист лопаты»
  • «Очерки преступного мира»
  • «Воскрешение лиственницы»
  • «Перчатка или КР-2»
Сборники стихов из «Колымских тетрадей» (написаны в 1949—1954 годах, при жизни автора частично опубликованы в журналах)
  • «Синяя тетрадь»
  • «Сумка почтальона»
  • «Лично и доверительно»
  • «Златые горы»
  • «Кипрей»
  • «Высокие широты»
Сборники стихов, изданные при жизни
  • «Огниво» («Советский писатель», 1961)
  • «Шелест листьев» («Советский писатель», 1964)
  • «Дорога и судьба» («Советский писатель», 1967)
  • «Московские облака» («Советский писатель», 1972)
  • «Точка кипения» («Советский писатель», 1977)
Пьесы (не изданы при жизни)
  • «Анна Ивановна» (пьеса)
  • «Вечерние беседы» (пьеса)
Автобиографическая проза, воспоминания (не изданы при жизни)
  • «Четвёртая Вологда» (повесть)
  • «Вишера. Антироман» (цикл очерков)
  • «Моя жизнь — Несколько моих жизней»
  • «Двадцатые годы»
  • «Москва 20-х — 30-х годов»

Կաղապար:Колонки

Отдельные рассказы и очерки Шаламова, не входившие в сборники, были опубликованы прижизненно в журналах в 1930-х годах и далее, начиная со второй половины 1950-х годов. В собраниях сочинений Шаламова (четырёхтомное вышло в 1998 году в издательстве «Вагриус», шеститомное — в 2004—2005 годах в издательстве «Терра — Книжный клуб», при переиздании в 2013 году добавлен дополнительный 7-й том, все издания под редакцией И. П. Сиротинской) значительное место занимают также его эссеистика, записные книжки и письма.

ПамятьԽմբագրել

[[Файл:Varlam Shalamov barelef.JPG|thumb|Мемориальная доска на фасаде Шаламовского дома]]

АдаптацииԽմբագրել

КомментарииԽմբագրել

  1. Առաջին գործը, որի վճռով Հատուկ խորհրդակցության ՄՊՔՎ որոշումով 1929 թվականին Շալամովը դատապարտվել է երեք տարի ճամբարում, վերականգնման որոշումը ընդունվեց Գլխավոր Դատախազություն ԳԴ 2000 թվականի ուղղի բերելու Ի. Պ. Սիրոտինսկի[71].
  2. В работе конца 1970-х о колымских лагерях Конквест, перечисляя в перечне благодарностей узников лагерей, воспоминаниями которых пользовался, упомянул «покойного Варлама Шаламова». На самом деле писатель ещё был жив[153][154].

ПримечанияԽմբագրել

  1. Есипов В. Когда родился Шаламов? // Красный Север. — 1998.
  2. Есипов, 2012, էջ 9
  3. Есипов, 2012, էջ 47—51
  4. Михайлик, 2018, էջ 9
  5. Есипов, 2012, էջ 14—15
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 Агишев С. Ю. Сражение за будущее студента Шаламова / Бобкова, М. С. // Люди и тексты. Исторический альманах. 2013. — М. : ИВИ РАН, 2014. — С. 291—379.
  7. Есипов, 2012, էջ 24—25
  8. Есипов, 2012, էջ 34
  9. Есипов, 2012, էջ 39—42
  10. Есипов, 2012, էջ 33
  11. Есипов, 2012, էջ 42—45
  12. Есипов, 2012, էջ 35—37
  13. Есипов, 2012, էջ 46
  14. Есипов, 2012, էջ 35
  15. Есипов, 2012, էջ 62—63
  16. Есипов, 2012, էջ 38
  17. Есипов, 2012, էջ 70—71
  18. Есипов, 2012, էջ 64
  19. Кербут Л. В. Варлам Шаламов: «Что я учил? Чему меня учили?» // Вологодский ЛАД. — 2017. — № 1. — С. 100—103.
  20. Есипов, 2012, էջ 72—73
  21. Есипов, 2012, էջ 74
  22. 22,0 22,1 22,2 Սիրոտինսկայա Ի. Պ.։ «Շալամով Վարլամ Տիխոնովիչ»։ Ոլոգոդսկի մարզի մշակույթը։ cultinfo.ru։ Վերցված է 2019-07-19 
  23. Есипов, 2012, էջ 75
  24. Есипов, 2012, էջ 81—82
  25. Есипов, 2012, էջ 88—89
  26. Есипов, 2012, էջ 76
  27. Есипов, 2012, էջ 85—86
  28. Николай Алексеевич Слёзкин (1905—1991). Материалы к биографии. Под редакцией академика РАН Г. Г. Чёрного.
  29. Есипов, 2012, էջ 78—79
  30. Есипов, 2012, էջ 73
  31. Есипов, 2012, էջ 91
  32. Шаламов В. Т. Маяковский разговаривает с читателем // Огонёк. — 1934. — № 10. — С. 5.
  33. Есипов, 2012, էջ 92—93
  34. Есипов, 2012, էջ 94—97
  35. Есипов, 2012, էջ 100—101
  36. «Протокол допроса 29 февраля 1929 года»։ shalamov.ru 
  37. Шаламов В. Т. «Лучшая похвала» // Собрание сочинений в четырёх томах. — М.: Вагриус, 1998. — Т. 1. — С. 238—251. — ISBN 5-280-03162-3
  38. Есипов, 2012, էջ 103
  39. «Выписки из протокола Особого совещания при Коллегии ОГПУ от 14 февраля 1932 г.»։ shalamov.ru 
  40. Есипов, 2012, էջ 104—105
  41. Есипов, 2012, էջ 111
  42. Михайлик, 2018, էջ 329
  43. 43,0 43,1 Есипов, 2012, էջ 116—117
  44. Есипов, 2012, էջ 119
  45. Есипов, 2012, էջ 123—124
  46. Есипов, 2012, էջ 109—110
  47. Есипов, 2012, էջ 123
  48. Եսիպով, 2012, էջ 125
  49. Եսիպով, 2012, էջ 130—131
  50. ЕԵսիպով, 2012, էջ 126—127
  51. Եսպով, 2012, էջ 128
  52. Եսիպով, 2012, էջ 132—133
  53. Բիբիցկայա Վ.։ «Կալիմսկի պատմբածքը» (ռուսերեն)։ Դարակ։ Վերցված է 2020-01-12 
  54. Եսիպով, 2012, էջ 132
  55. Շալամով Վ. Տ.։ «(իմ արձակի մասին)»։ shalamov.ru։ Վերցված է 2020-01-12 
  56. Միխայլիկ, 2018, էջ 8
  57. Եսիպով, 2012, էջ 133
  58. Եսիպով, 2012, էջ 133—134
  59. Եսիպով, 2012, էջ 136—138
  60. «Քրեական գործ 1937 թ. № 2456 (Շալամովի)»։ shalamov.ru 
  61. Եսիպով, 2012, էջ 202
  62. Եսիպով, 2012, էջ 203
  63. «Ընդօրինակում Բ. Լ. Պաստերնիկից»։ shalamov.ru 
  64. Եսիպով, 2012, էջ 204—205
  65. Եսիպով, 2012, էջ 205—206
  66. Եսիպով, 2012, էջ 207
  67. Եսիպով, 2012, էջ 208—210
  68. 68,0 68,1 Եսիպով, 2012, էջ 213
  69. Եսիպով, 2012, էջ 217—220
  70. Եսիպով, 2012, էջ 216—217
  71. «Ազատազրկումը քրեական գործի նյութերով արխիվ № 576204; Нп № 13\1097—89»։ shalamov.ru 
  72. Եսիպով, 2012, էջ 225—228
  73. Եսիպով, 2012, էջ 229
  74. Եսիպով, 2012, էջ 231
  75. Եսիպով, 2012, էջ 233—235
  76. Լևին Մ. Ի. Վարլամ Շալամով: Բուժող բժշկի հիշողությունները. — № 16.
  77. Եսիպով, 2012, էջ 238
  78. Եսիպով, 2012, էջ 312
  79. Եսիպով, 2012, էջ 236
  80. Եսիպով, 2012, էջ 240—241
  81. Եսիպով, 2012, էջ 265—267
  82. Եսիպով, 2012, էջ 268
  83. Միխայլիկ, 2018, էջ 93
  84. Եսիպով, 2012, էջ 237
  85. Եսիպով, 2012, էջ 248—249
  86. Եսիպով, 2012, էջ 254—255
  87. 87,0 87,1 87,2 87,3 87,4 87,5 87,6 87,7 87,8 87,9 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Полка անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  88. 88,0 88,1 88,2 88,3 88,4 88,5 88,6 88,7 Շտեդտկե Կ. Քավորի խորտակումը —վե՞րջ հումանիզմի: Գրականության «ձնհալի» նմուշը դարաշրջանում: Սալժենիցն և Շալամովը(գերմ.). — ISSN 0030-6428.
  89. Եսիպով, 2012, էջ 252—253
  90. Եսիպով, 2012, էջ 260—263
  91. Եսիպով, 2012, էջ 305
  92. եսիպով, 2012, էջ 257
  93. Եսիպով, 2012, էջ 267
  94. 94,0 94,1 94,2 94,3 Եսիպով, 2012, էջ 283
  95. Եսիպով, 2012, էջ 266
  96. «Հիշատակի երեկո Օ. Է. Մանդելշտամի Մեխմաթ ՄՊՀ, 1965 թվական մայիսի 13»։ shalamov.ru 
  97. «Ընդօրինակումը Ն. Ի.Ստալյարովի հետ»։ shalamov.ru 
  98. «Ընդօրինակումը Ն. Յա. Մանդելշտամի հետ»։ shalamov.ru 
  99. Եսիպով, 2012, էջ 272—273
  100. Եսիպով, 2012, էջ 274—275
  101. «Նամակ հին ընկերոջը»։ shalamov.ru 
  102. Եսիպով, 2012, էջ 277—280
  103. Միխայլիկ, 2018, էջ 9
  104. Եսիպով, 2012, էջ 280—284
  105. Եսիպով, 2012, էջ 290—291
  106. Կաղապար:Դարի թարգմանությունը
  107. Եսիպով, 2012, էջ 306
  108. 108,0 108,1 108,2 108,3 108,4 108,5 108,6 108,7 108,8 108,9 Клоц Я. (10 հունվարի2017)։ «Վարլամ Շալամովը տամիզդատի և Սովետական Միության գրողների միջև (1966-1978)»։ Colta.ru։ Վերցված է 2020-04-18 
  109. Եսիպով, 2012, էջ 292—293
  110. 110,0 110,1 110,2 Ինքնահրատարակում և պրոբլեմը հեղինակային հսկողությամբ Վարլամ Շալամովիճակատագրում {{{վերնագիր}}}. — Vol. 29, № 4. — P. 735—758. — P. 735—758. — ISSN 1527-5507. — doi:10.1215/03335372-083
  111. Եսիպով, 2012, էջ 294
  112. Եսիպով, 2012, էջ 297
  113. «Նամակ «Գրական թերթ»ում»։ shalamov.ru 
  114. 114,0 114,1 114,2 Եսիպով, 2012, էջ 302
  115. , Նամակ Պյոտր Յակիրայից Վարլամ ՇալամովինActa samizdatica / Հիշողություններ ինքնուրույն հրատարակության մասին. ալմանախ (ГПИБ, «Մեմորիալ») (խմբ. Բ.Ի. Բելենկին,Ե. Ն. Ստրուկովա, Գ. Գ. Սուպերֆին), 2018 — 285—292, էջ 320, էջեր 285—292 — 285—292 էջ, ISBN 978-5-00122-703-8։
  116. Նորություններ ինքնուրույն հրատարակությունից. — № 24.
  117. Եսիպով, 2012, էջ 299
  118. Եսիպով, 2012, էջ 309—310
  119. Եսիպով, 2012, էջ 312—313
  120. Եսիպով, 2012, էջ 289
  121. Եսիպով, 2012, էջ 325
  122. Եսիպով, 2012, էջ 324—325
  123. Եսիպով, 2012, էջ 326
  124. Եսիպով, 2012, էջ 330
  125. 125,0 125,1 125,2 Захарова Е. Последние дни Шаламова // Шаламовский сборник. — Вологда: Грифон, 2002. — В. 3. — С. 46—55.
  126. Шаламов В. Т. Неизвестный солдат. Пятнадцать стихотворений // Вестник РХД. —Париж, 1981. — № 133. — С. 115—120. — ISSN 0767-7294.
  127. 127,0 127,1 Есипов, 2012, էջ 331
  128. 128,0 128,1 Есипов, 2012, էջ 332
  129. Есипов, 2012, էջ 333
  130. Морозов А. Смерть Варлама ШАЛАМОВА // Хроника текущих событий. — 1982. — Вып. 64.
  131. Есипов, 2012, էջ 290
  132. Чернова М. (24 января 2017)։ «Воспоминания свободны»։ Премьер։ Վերցված է 2020-05-04 
  133. Михайлик, 2018, էջ 33
  134. Есипов, 2012, էջ 334
  135. Burgess A. Prisoners of Starvation // Կաղապար:Нп3. — 1980. — 1 Հունիսի. — P. 18. — ISSN 0148-5008., русский перевод: Нич Д. (19 мая 2016)։ ««Жестокость искусства»: Энтони Бёрджесс о Варламе Шаламове»։ Colta.ru։ Վերցված է 2020-05-02 
  136. Михайлик, 2018, էջ 12—13
  137. Toker L. Gulag Literature and the Literature of Nazi Camps: An Intercontexual Reading. — Bloomington: Indiana University Press[en], 2019. — P. 78, 138. — 344 p. — (Jewish Literature and Culture). — ISBN 9780253043542
  138. 138,0 138,1 Наринская А. (4 марта 2016)։ «Перевозное издание»։ Коммерсантъ-Weekend։ Վերցված է 2020-05-01 
  139. 139,0 139,1 Казак В. Лексикон русской литературы XX века = Lexikon der russischen Literatur ab 1917. — М.: РИК «Культура», 1996. — С. 463. — 491 с. — ISBN 5-8334-0019-8
  140. Михайлик, 2018, էջ 22
  141. Айги Г. Н. Один вечер с Шаламовым // Вестник РХД. —Париж, 1982. — № 137. — ISSN 0767-7294.
  142. Михайлик, 2018, էջ 29—30
  143. 143,0 143,1 143,2 Шрейдер Ю. А. “Граница совести моей” // Новый мир. — 1994. — № 12. — ISSN 0130-7673.
  144. Синявский А. Д. Литературный процесс в России. — М.: РГГУ, 2003. — С. 341. — 418 с. — ISBN 5-7281-0512-2
  145. Михайлик, 2018, էջ 132—135
  146. Синявский А. Д. Литературный процесс в России. — М.: РГГУ, 2003. — С. 340. — 418 с. — ISBN 5-7281-0512-2
  147. Синявский А. Д. Литературный процесс в России. — М.: РГГУ, 2003. — С. 339. — 418 с. — ISBN 5-7281-0512-2
  148. 148,0 148,1 Подорога В. А. Дерево мертвых: Варлам Шаламов и время ГУЛАГа (Опыт отрицательной антропологии) // Новое литературное обозрение. — 2013. — № 2. — ISSN 0869-6365.
  149. 149,0 149,1 Михайлик, 2018, էջ 100—101
  150. Михайлик, 2018, էջ 15
  151. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Рогинский անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  152. Михайлик, 2018, էջ 347
  153. Глэд, Дж. Художественный перевод: Теория и практика последнего запретного искусства (На материале «Колымских рассказов») // Закон сопротивления распаду. Особенности прозы и поэзии Варлама Шаламова и их восприятие в начале XXI века. Сборник научных трудов / Бабка Л., Соловьёв С., Есипов В., Махонин Я. — Прага — Москва : Národní knihovna České republiky, 2017. — С. 326. — ISBN 978-80-7050-680-6.
  154. Conquest, R. Kolyma: The Arctic Death Camps. — Oxford University Press, 1979. — P. 10. — 256 p.
  155. 155,0 155,1 Կաղապար:Нп3 (19 марта 2015)։ «A brief survey of the short story: Varlam Shalamov»։ The Guardian (անգլերեն)։ Վերցված է 2020-05-02 
  156. Михайлик, 2018, էջ 155
  157. Михайлик, 2018, էջ 109—118
  158. Солженицын А. И. С Варламом Шаламовым // Новый мир. — 1999. — № 4. — ISSN 0130-7673.
  159. Михайлик, 2018, էջ 139—140
  160. Михайлик, 2018, էջ 163—164
  161. Михайлик, 2018, էջ 332
  162. Михайлик, 2018, էջ 334
  163. Михайлик, 2018, էջ 336—337
  164. Сухих И. Н. Жить после Колымы // Звезда. — 2001. — № 6. — ISSN 0321-1878.
  165. Михайлик, 2018, էջ 281—282
  166. 166,0 166,1 Есипов, 2012, էջ 320
  167. Михайлик, 2018, էջ 268—270
  168. Михайлик, 2018, էջ 282
  169. Есипов, 2012, էջ 259
  170. 170,0 170,1 170,2 Чандлер Р. (7 марта 2014)։ «Поэзия Варлама Шаламова (1907—1982)»։ shalamov.ru։ Times Literary Supplement։ Վերցված է 2020-05-03 
  171. Toker L. On Robert Chandler’s Translations of Varlam Shalamov’s Poetry // Toronto Slavic Quarterly. — 2014. — № 47. — P. 368—377. — ISSN 1708-3885. Перевод: Токер Л.։ «О переводах Робертом Чандлером поэзии Варлама Шаламова»։ shalamov.ru։ Վերցված է 2020-05-24 
  172. Иванов В. В. Поэзия Шаламова // Варлам Шаламов в контексте мировой литературы и советской истории / Сб. статей / Соловьёв С. М.. — М. : Литера, 2013. — С. 31—41.
  173. Чандлер Р. «Колымой он проверяет культуру»: Шаламов как поэт // Закон сопротивления распаду. Особенности прозы и поэзии Варлама Шаламова и их восприятие в начале XXI века. Сборник научных трудов / Бабка Л., Соловьёв С., Есипов В., Махонин Я. — Прага — Москва : Národní knihovna České republiky, 2017. — С. 13—21. — ISBN 978-80-7050-680-6.
  174. Есипов, 2012, էջ 291
  175. Есипов, 2012, էջ 201
  176. Свиридова А. Каноны и апокрифы Варлама Шаламова // Новый журнал. — 2010. — № 261. — ISSN 0029–5337.
  177. «Discovery Circumstances: Numbered Minor Planets (1)-(5000)»։ The Minor Planet Center։ Վերցված է 2020-05-04 
  178. 178,0 178,1 178,2 178,3 178,4 «Восемь самых значимых памятных мест, связанных с жизнью Варлама Шаламова»։ КП-Вологда։ 16 января 2014։ Վերցված է 2020-05-04 
  179. 179,0 179,1 179,2 «Музеи»։ shalamov.ru։ Վերցված է 2020-06-04 
  180. «Конференции»։ shalamov.ru։ Վերցված է 2020-05-04 
  181. Горюхина Э. (14 сентября 2007)։ «Красновишерск. Город, который себе ничего не простил»։ Новая газета։ Վերցված է 2020-05-04 
  182. «Мемориальная доска Варлама Шаламова установлена на стене Соликамского Свято-Троицкого монастыря»։ Патриархия.ru։ 1 июля 2005։ Վերցված է 2020-05-04 
  183. «С 25 февраля: выставка «Жить или писать. Варлам Шаламов»»։ Международный Мемориал։ 25 февраля 2016։ Վերցված է 2020-05-04 
  184. Миркина З. А. ГУЛАГ и заповеди Христа. «Завещание Ленина (Варлам Шаламов)», режиссер Николай Досталь // Искусство кино. — 2007. — № 7. — ISSN 0130-6405.
  185. «Пермский фильм о Варламе Шаламове признан лучшим»։ Эхо Перми։ 16 декабря 2014։ Վերցված է 2020-05-04 
  186. «В Москве нарисовали граффити с Варламом Шаламовым»։ Meduza։ 2015-12-11։ Վերցված է 2015-12-12 
  187. Есипов, 2007, էջ 233
  188. Кухаренко И. (22 марта 2018)։ «Ад по расчету»։ Colta.ru։ Վերցված է 2020-05-10 

ЛитератураԽմբագրել

СсылкиԽմբագրել

Կաղապար:Внешние медиафайлы

Կաղապար:Библиоинформация Կաղապար:Избранная статья

Категория:Русские писатели XX века Категория:Русские поэты Категория:Переводчики поэзии на русский язык Категория:Коммунистическая оппозиция в СССР Категория:Деятели культуры и искусства, репрессированные в СССР Категория:Заключённые Вишерского исправительно-трудового лагеря Категория:Заключённые Севвостлага Категория:Реабилитированные в СССР Категория:Похороненные на Кунцевском кладбище Категория:Писатели Вологды Категория:Писатели Москвы
Քաղվածելու սխալ՝ <ref> tags exist for a group named "Ն.", but no corresponding <references group="Ն."/> tag was found