Վերներ Կարլ Հայզենբերգ (գերմ.՝ Werner Karl Heisenberg, դեկտեմբերի 5, 1901(1901-12-05)[1][2][3][…], Վյուրցբուրգ, Բավարիայի թագավորություն, Գերմանական կայսրություն[4] - փետրվարի 1, 1976(1976-02-01)[1][2][3][…], Մյունխեն, Բավարիա), գերմանացի ֆիզիկոս, քվանտային մեխանիկայի հիմնադիրներից։ Ավարտել է Մյունխենի համալսարանը (1923)։ 1923-1927 թթ. եղել է Մաքս Բոռնի ասպիրանտը, 1927-1941 թթ.՝ Լայպցիգի և Բեռլինի համալսարանների պրոֆեսոր, 1941 թվականից՝ Բեռլինի և Գյոթինգենի, 1955 թվականից՝ Մյունխենի ֆիզիկայի ինստիտուտի տնօրեն և պրոֆեսոր։ 1925 թվականին Նիլս Բորի հետ մշակել է քվանտային մեխանիկայի առաջին տարբերակը՝ մարտիցային մեխանիկան։ Կատարել է հելիումի ատոմի քվանտամեխանիկական հաշվարկը, ցույց է տվել երկու տարբեր վիճակներում դրա գոյության հնարավորությունը։ 1927 թվականին ձևակերպել է անորոշությունների սկզբունքը, Յա. Ի. Ֆրենկելից անկախ մշակել ֆեռոմագնիսական նյութերի ինքնակամ մագնիսացվածության և փոխանակային փոխազդեցության տեսությունը։ Աշխատանքներ ունի նաև ատոմային միջուկի կառուցվածքի (բացահայտել է նուկլոնների փոխազդեցության փոխանակային բնույթը), ռելյատիվիստական քվանտային մեխանիկայի, դաշտի միասնական տեսության վերաբերյալ (1932 թ․)։

Վերներ Հայզենբերգ
գերմ.՝ Werner Heisenberg
Bundesarchiv Bild183-R57262, Werner Heisenberg.jpg
Ծնվել էդեկտեմբերի 5, 1901(1901-12-05)[1][2][3][…]
Վյուրցբուրգ, Բավարիայի թագավորություն, Գերմանական կայսրություն[4]
Մահացել էփետրվարի 1, 1976(1976-02-01)[1][2][3][…] (74 տարեկան)
Մյունխեն, Բավարիա
բնական մահով
ԳերեզմանՎալդֆրիդհոֆ գերտեզմանատուն
ՔաղաքացիությունFlag of Germany (1935–1945).svg Նացիստական Գերմանիա և Flag of Germany.svg Գերմանիայի Ֆեդերատիվ Հանրապետություն
Դավանանքլյութերականություն
Մասնագիտությունֆիզիկոս-տեսաբան, լեռնագնաց, ակադեմիկոս, ոչ գեղարվեստական գրող, համալսարանի պրոֆեսոր, մաթեմատիկոս, ֆիզիկոս և միջուկային ֆիզիկոս
Հաստատություն(ներ)Լայպցիգի համալսարան, Գյոթինգենի համալսարան, Հումբոլդտի համալսարան, Կոպենհագենի համալսարան, Սենթ Էնդրյու համալսարան և Լյուդվիգ Մաքսիմիլիանի Մյունխենի համալսարան
Գործունեության ոլորտտեսական ֆիզիկա և մաթեմատիկա
ԱնդամակցությունԼոնդոնի թագավորական ընկերություն, Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիա, Բեռլինի գիտությունների ակադեմիա, Սաքսոնիայի գիտությունների ակադեմիա, Լեոպոլդինա, Լինչեի ազգային ակադեմիա, Պապական գիտությունների ակադեմիա[5], Բավարիական գիտությունների ակադեմիա, Գյոթինգենի Գիտությունների ակադեմիա, Գյոթինգեն 18, Շվեդիայի թագավորական գիտությունների ակադեմիա, Նիդեռլանդական արվեստների և գիտությունների թագավորական ակադեմիա, Արվեստների և գիտությունների ամերիկյան ակադեմիա, Բավարիայի գեղարվեստի ակադեմիա, Սաքսոնիայի գիտությունների ակադեմիա և ԱՄՆ-ի Գիտությունների ազգային ակադեմիա
Ալմա մատերԼյուդվիգ Մաքսիմիլիանի Մյունխենի համալսարան
Տիրապետում է լեզուներինգերմաներեն[1]
Գիտական ղեկավարԱռնոլդ Զոմմերֆելդ
Եղել է գիտական ղեկավարԷդվարդ Թելեր[6], Ֆելիքս Բլոխ[7], Կարլ Ֆրիդրիխ ֆոն Վայցզեքեր[8], Rudolf Peierls?[9], Friedwardt Winterberg?, Hermann Arthur Jahn? և Wang Foh-San?
Հայտնի աշակերտներFriedwardt Winterberg? և Ivan Supek?
ՊարգևներԱրվեստի և գիտության ոլորտում ունեցած վաստակի շքանշան «Վաստակների համար» բավարիական շքանշան Նիլս Բորի միջազգային ոսկե մեդալ Մեծ Խաչ աստղով և ուսի ժապավենով ֆիզիկայի Նոբելյան մրցանակ[10][11] Մաքս Պլանկի անվան մեդալ Մատեուչի մեդալ Զիգմունդ Ֆրոյդ մրցանակ Գերմանական հետազոտությունների փառքի սրահ Զագրեբի համալսարանի պատվավոր դոկտոր Կարլսրուեի տեխնոլոգիական ինստիտուտի պատվավոր դոկտոր Լոնդոնի թագավորական միության արտասահմանյան անդամ և Ալֆոնս X Իմաստունի շքանշանի մեծ խաչ
Ամուսին(ներ)Elisabeth Heisenberg?[12]
Երեխա(ներ)Jochen Heisenberg?, Martin Heisenberg?[12], (Anna) Maria Heisenberg?[12], Wolfgang Heisenberg?[12], Christine Mann?[12], Prof. Jochen H. Heisenberg?[12], Barbara Heisenberg?[12] և Verena Heisenberg?[12]
ՀայրԱուգուստ Հայզենբերգ[12]
ՄայրAnnie Heisenberg?[12]
Ստորագրություն
Werner Heisenberg signature.svg
Werner Heisenberg Վիքիպահեստում

Փիլիսոփայական հայացքներԽմբագրել

Հայզենբերգը մեծ ուշադրության էր արժանացնում գիտության փիլիսոփայական հիմնավորմանը, որին նվիրել է մի շարք աշխատանքներ և ելույթներ։ 1950-ական թթ. լույս տեսավ նրա «Ֆիզիկան և փիլիսոփայությունը» գիրքը, որն ընդգրկում է Սենտ-Էնդրյուսի համալսարանում կարդացած Գիֆորդոֆյան դասախոսությունները, իսկ տասը տարի անց՝ «Ամբողջը և մասը» ինքնակենսագրական աշխատությունը, որը Կարլ ֆոն Վայցզեկերը անվանել է մեր ժամանակների միակ պլատոնական երկխոսությունը[13]։ Պլատոնի փիլիսոփայությանը Հայզենբերգը ծանոթ էր դեռևս Մյունխենի դասական գիմնազիայում սովորելու տարիներին, որտեղ ստացել էր հիմնավոր հումանիտար կրթություն։ Բացի այդ, Հայզենբերգի վրա մեծ ազդեցություն է ունեցել հայրը, որը հայտնի բանասեր էր[14]։ Ողջ կյանքի ընթացքում Հայզենբերգը պահպանեց իր հետաքրքրվածությունը Պլատոնի և մյուս անտիկ փիլիսոփաների հանդեպ։ Նա կարծում էր, որ «հնարավոր չէ առանց հունական փիլիսոփայության իմացության զարգացնել ժամանակակից ատոմային ֆիզիկան»[15]։ XX դարի երկրորդ կեսի տեսական ֆիզիկայի զարգացման մեջ նա տեսնում էր վերադարձ Պլատոնի որոշ ատոմիստական գաղափարներին (այլ մակարդակում).

  Եթե մենք ցանկանում ենք համեմատել մասնիկների ժամանակակից ֆիզիկայի արդյուքները հին փիլիսոփաներից որևէ մեկի գաղափարների հետ, ապա Պլատոնի փիլիսոփայությունը ամենահամապատասխանն է. ժամանակակից ֆիզիկայի մասնիկները սիմետրիայի խմբերի ներկայացուցիչներ են, և այս իմաստով նրանք հիշեցնում են պլատոնական փիլիսոփայության սիմետրիկ պատկերները[16]։
- Վերներ Հայզենբերգ
 


Պարգևներ և անդամակցությունը գիտական հաստատություններինԽմբագրել

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Bibliothèque nationale de France идентификатор BNF (фр.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Архив по истории математики Мактьютор
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Encyclopædia Britannica
  4. 4,0 4,1 4,2 Гейзенберг Вернер // Большая советская энциклопедия (ռուս.): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохорова — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
  5. http://www.pas.va/content/accademia/en/academicians/deceased/heisenberg.html
  6. Математическая генеалогия — 1997.
  7. Математическая генеалогия — 1997.
  8. Математическая генеалогия — 1997.
  9. Математическая генеалогия — 1997.
  10. http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1932/
  11. https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/about/amounts/
  12. 12,0 12,1 12,2 12,3 12,4 12,5 12,6 12,7 12,8 12,9 Kindred Britain
  13. А. В. Ахутин,, В. Гейзенберг, Физика и философия. Часть и целое, М. Наука, 1990, էջ 365 (Վերներ Հայզենբերգը և փիլիսոփայությունը) (ռուս.)
  14. А. В. Ахутин, Вернер Гейзенберг и философия էջեր 367—368 (ռուս.)
  15. А. В. Ахутин, Вернер Гейзенберг и философия, էջ 370}} (ռուս.)
  16. В. Гейзенберг, Природа элементарных частиц, 1977, հատոր 121, էջ 665 (ռուս.)