Աղիների բորբոքային հիվանդություն

Աղիների բորբոքային հիվանդություն (ԱԲՀ), հաստ և բարակ աղիների բորբոքային հիվանդությունների խումբ է։ Կրոնի հիվանդությունը և խոցային կոլիտը հանդիսանում են աղիների բորբոքային հիվանդության հիմնական տեսակները[3]։ Կրոնի հիվանդությունը ախտահարում է բարակ և հաստ աղիները, ինչպես նաև բերանը, կերակրափողը, ստամոքսը և հետանցքը, մինչդեռ խոցային կոլիտը առաջնայնորեն ախտահարում է ուղիղ և հաստ աղիները[4][5][6]։

Աղիների բորբոքային հիվանդություն
Cryptitis high mag.jpg
Աղիների բորբոքային հիվանդության դեպքում հաստ աղիքի մանրադիտակային զննմամբ երևում է բորբոքում։ Հաստ աղիքի բիոպսիա, ներկված հեմատոքսիլին-էոզինով։
Տեսակհիվանդություն և disease (class)?
Բժշկական մասնագիտությունԳաստրոէնտերոլոգիա
Տարբերակիչ ախտորոշումԳաստրոէնտերիտ, աղիքի գրգռման համախտանիշ, ցելիակիա
Հաճախություն11.2 միլիոն ամբողջ աշխարհում (2015 թվականին)[1]
Մահացություն47,400 ամբողջ աշխարհում (2015 թվականին)[2]
Commons-logo.svg Inflammatory bowel diseases Վիքիպահեստում

Նշաններ և ախտանիշներԽմբագրել

Նշաններ և ախտանիշներ
Կրոնի հիվանդություն Խոցային կոլիտ
Կղազատում Հաճախ շիլայանման[7],
երբեմն ստեատորեա
Հաճախ լորձանման և

արյան հետքերով[7]

Տենեզմ Քիչ է բնորոշ[7] Ավելի բնորոշ[7]
Տենդ Բնորոշ է[7] Ծանր ընթացքի դեպքում[7]
Խուղակ Բնորոշ է[8] Հազվադեպ
Քաշի կորուստ Հաճախ Ավելի հազվադեպ

Չնայած նրան, որ կրոնի հիվանդությունը և խոցային կոլիտը (ԽԿ) բավականին տարբեր հիվանդություններ են, նրանք երկուսն էլ կարող են դրսևորվել հետևյալ ախտանիշներով՝ որովայնի ցավ, փորլուծություն, արյուն հետանցքից (ուղիղ աղիքի արյունահոսություն), կոնքի հատվածում ուժեղ ցավեր/մկանային սպազմեր և քաշի կորուստ։ Անեմիան հանդիսանում է աղիների բորբոքային հիվանդության ամենահաճախ հանդիպող արտաաղիքային բարդությունը[9][10]։ Կապակցված բարդություններն ու հիվանդություններն են՝ հոդաբորբ, գանգրենոզ պիոդերմիա, առաջնային սկլերոզացնող խոլանգիտ և էութիրոիդային հիվանդության համախտանիշ[11]։ Ապացուցվել է նաև կապը խորանիստ երակների թրոմբոզի և կրիպտոգեն օրգանիզացվող թոքաբորբի հետ[12]։ Ախտորոշումը հիմնականում իրականացվում է կղանքում բորբոքային մարկերների հայտնաբերումով, ինչին հաջորդում է կոլոնոսկոպիան, որի ժամանակ ախտահարված հյուսվածքներից վերցվում է բիոպսիա։

Ախտորոշիչ տվյալներ
Կրոնի հիվանդություն Խոցային կոլիտ
Զստաղու վերջնամասի ընդգրկում Հաճախ Հազվադեպ
Հաստ աղիքի ընդգրկում Սովորաբար Միշտ
Ուղիղ աղիքի ընդգրկում Հազվադեպ Սովորաբար[13]
Հետանցքի ընդգրկում Բնորոշ է[8] Հազվադեպ
Լեղուղիների ընդգրկում Առաջնային սկլերոզացնող խոլանգիտի ռիսկը չի մեծանում Ռիսկը մեծանում է[14]
Հիվանդության տարածումը Ընդհատումներով բորբոքման բծավոր հատվածներ

(թռիչքաձև ախտահարում)

Բորբոքման անընդհատ հատվածներ [13]
Էնդոսկոպիա Խորը աշխարհագրական և ալիքաձև (օձաձև) խոցեր Չընդհատվող, ձուլվող խոցեր
Բորբոքման խորությունը Խորը, կարող է ընդգրկել ամբողջ պատը (ինտրամուրալ)[5][8] Մակերեսային, լորձային
Ստենոզ (խցանում) Բնորոշ է Հազվադեպ
Գրանուլոմաներ բիոպսիայում Կարող են լինել չնեկրոզվող կրիպտային գրանուլոմաներ[8][15][16] Կրիպտային գրանուլոմաներ չկան[13]

ՊատճառներԽմբագրել

Ախտաֆիզիոլոգիա
Կրոնի հիվանդություն Խոցային կոլիտ
Ցիտոկինային պատասխան Կապված է Th17-ի հետ[17] Կապը Th2-ի հետ

կասկածելի է

ԱԲՀ-ն բազմապատճառային հիվանդություն է, որը առաջանում է միջավայրի տարաբնույթ գործոնների և գենետիկական ֆակտորների փոխազդեցության հետևանքով աղիներում զարգացող իմունոլոգիական պատասխանի և բորբոքման արդյունքում[4]։

ԴիետաԽմբագրել

Տարբեր սննդակարգեր (ճաշացանկ, սնվելու ռեժիմ) կապված են խոցային կոլիտի առաջացման ռիսկի հետ։ Մասնավորապես, այն մարդկանց մոտ, որոնք առողջ սնունդ ընդունելու վերին տերտիլում են (այսինքն ավելի առողջ են սնվում, քան մարդկանց 2/3-ը), խոցային կոլիտի զարգացման հավանականությունը 79%-ով ցածր է[18]։

Գլուտենի նկատմամբ զգայունությունը շատ բնորոշ է ԱԲՀ-ին և կապված է հիվանդության բռնկումների հետ։ Կրոնի հիվանդությամբ պացիենտների 23,6%-ի, իսկ խոցային կոլիտով պացիենտների 27,3%-ի մոտ առակ է եղել զգայունություն գլուտենի նկատմամբ[19]։

Սպիտակուցների, մասնավորապես կենդանական սպիտակուցների բարձր պարունակությամբ սննդակարգը կարող է կապված լինել աղիների բորբոքային հիվանդության առաջացման և ռեցիդիվների բարձր ռիսկի հետ[20]։

ՄիկրոբիոտաԽմբագրել

Միկրոբային սիմբիոզի և իմունիտետի հետևանքով, աղիների միկրոֆլորայի խանգարումները կարող են բերել աղիների բորբոքային հիվանդության առաջացման[21]։ Հայտնաբերվել է, որ ԱԲՀ-ով տառապող պացիենտների մոտ մոտավորապես 30-50%-ով նվազած է եղել կոմենսալ բակտերիաների կենսաբազմազանությունը, մասնավորապես նվազած են եղել Firmicutes-ների (Lachnospiraceae) և Bacteroidetes-ների քանակը։ Աղիների միկրոֆլորայի մասնակցությանը աղիների բորբոքային հիվանդության զարգացման մեջ կողմ են խոսում նաև այն փաստերը, որ աղիների բորբոքային հիվանդություն շատ հաճախ առաջացել է այն մարդկանց մոտ, որոնք մինչև հիվանդության ախտանիշների դրսևորվելը՝ 2-5 տարի ժամանակահատվածում, ընդունել են հակաբիոտիկներ[22]։ Աղիների միկրոֆլորան կարող է վնասվել միջավայրի տարբեր գործոններից, օրինակ՝ կաթի խտացրած ճարպերի (որոնք շատ հաճախ օգտագործվում են վերամշակված սնունդի և հրուշակեղենի պատրաստման մեջ) կամ օրալ դեղամիջոցների (օրալ հակաբիոտիկներ կամ օրալ երկաթի պատրաստուկներ) օգտագործումից[23]։

Աղիքային պատնեշի խախտումԽմբագրել

Աղիքային էպիթելի ամբողջականության խախտումը էական դեր է խաղում ԱԲՀ-ի ախտածագման մեջ[24]։ Թոլլանման իմունային ընկալիչների ( toll-like receptors (TLRs), ընկալիչներ, որոնք ակտիվացնում են իմունային պատասխանը այն մոլեկուլների նկատմամբ, որոնք լայնորեն տարածված են բազմաթիվ պաթոգենների մոտ) կողմից ազդանշանային համակարգի խանգարման հետևանքով առաջանում է բնածին իմունային համակարգի դիսֆունցկիա, որն էլ բերում է սուր և քրոնիկական բորբոքային պրոցեսների առաջացմանը ԱԲՀ-ի ժամանակ դիտվող կոլիտի և կապակցած քաղցկեղի դեպքում[25]։ Աղիքային միկրոֆլորայի կազմի և բաղադրության փոփոխությունները հանդիսանում է միջավայրային շատ կարևոր գործոն ԱԲՀ-ի առաջացման համար։ Աղիքային միկրոֆլորայի վնասակար փոփոխությունները մակածում են չկառավարվող իմուն պատասխանի զարգացում, որի հետևանքով վնասվում է աղիքային էպիթելը։ Այս կարևորագույն խոչընդոտի (աղիքային էպիթելի) վնասումները թույլ են տալիս աղիքային միկրոբիոտային ինֆիլտրացնել աղիքի պատը (ներծծվել վերջինիս մեջ), ինչն էլ իր հերթին առաջացնում է հետագա իմուն պատասխան։ ԱԲՀ-ն բազմապատճառային հիվանդություն է, սակայն դրա առաջացման մեջ շատ մեծ դեր է խաղում իմուն համակարգի անվերահսկելի պատասխանը աղիքային միկրոբիոտայի նկատմամբ, ինչի հետևանքով խախտվում է նրա էպիթելային պատնեշի ֆունկցիան[26]։

ԳենետիկաԽմբագրել

 
կապակցված լոկուսները. Վարդագույն գեները գտնվում են ԱԲՀ-ի հետ կապակցված լոկուսներում, կապույտները՝ ոչ։

Ավելի քան մեկ դարից ավել է, որ ԱԲՀ-ի զարգացման մեջ հաստատված են գենետիկական գործոնների դերը[27]։ Հետազոտությունները, որոնք օգնել են հասկանալ գենետիկական գործոնների ազդեցությունը ներառել են էթնիկ խմբերի ուսումնասիրություններ (օրինակ՝ Աշկենազի հրեաների շրջանում կատարված, որոնց մոտ ԱԲՀ-ի հանդիպման հաճախությունը համեմատած այլ էթնիկ խմբերի բավականին մեծ է), ընտանիքներում հիվանդության տարածվածության ուսումնասիրություններ, համաճարակաբանական հետազոտություններ և զույգերի հետազոտություններ։ Մոլեկուլային գենետիկայի ի հայտ գալուն պես, գենետիկական գործոնների ազդեցության մեխանիզմների ուսումնասիրությունները զգալի առաջընթաց ապրեցին, հատկապես վերջին տասնամյակում[28]։ Առաջին հայտնաբերված գենը, որը կապված է եղել ԱԲՀ-ի հետ, NOD2-ն է և հայտնաբերվել է 2001 թվականին։ Գենոմի հետ կապակցված հետազոտությունները օգնեցին ավելի լավ հասկանալ հիվանդության գենետիկան և ախտածագումը։ Ներկայումս հայտնաբերված են ավելի քան 200 եզակի նուկելոտիդային պոլիմորֆիզմներ (single nucleotide polymorphisms (SNPs կամ «snips»)), որոնք կապված են ԱԲՀ-ի նկատմամբ մեծացած զգայունության հետ[29]։ ԱԲՀ-ի հետ կապված ամենամեծ հետազոտություններից մեկը տպագրվել է 2012 թվականին[30]։ Հետազոտությունը բացատրեց Կրոնի հիվանդության և խոցային կոլիտի միջև այն տարբերությունները, որոնք նախկինում հայտնի չէին[28]։ Ուսումնասիրությունը նաև փաստեց, որ կոմենսալ (պայմանական) միկրոբիոտան կարող է փոփոխվել այն կերպ, որ նրանք սկսեն իրենց պահել պաթոգենի պես և բերել բորբոքման առաջացման։ Այլ հետազոտություններ ցույց են տալիս, որ ԱԲՀ-ի հետ կապակցված գեների մուտացիաները կարող են ազդել բջջային ակտիվության և միկրոբիոտայի հետ փոխազդեցության վրա, որոնք նպաստում են նորմալ իմուն պատասխանի առաջացման[31]։

ԱխտորոշումԽմբագրել

Ախտորոշումը հիմնականում հաստատվում է կոլոնոսկոպիայի ժամանակ վերցված բիոպսիայի հիման վրա։ Կղանքային (ֆեկալ) կալպրոտեկտինի որոշումը կարող է օգնել հիվանդությունը նախնական շրջանում հայտնաբերելու համար, քանի որ վերջինիս քանակը կղանքում բարձր է լինում ԱԲՀ-ի ժամանակ։ Այս թեստը սենսիտիվ (զգայուն) է, սակայն սպեցիֆիկ չէ ԱԲՀ-ի համար[32][33]։

Տարբերակիչ ախտորոշումԽմբագրել

Այլ հիվանդություններ նույնպես կարող են բերել ֆեկալ կալպրոտեկտինի մեծացած արտազատման, օրինակ՝ վարակիչ (ինֆեկցիոն) դիարեա, չբուժված ցելիակիա, նեկրոզացնող էնտերոկոլիտ, աղիքային ցիստիկ ֆիբրոզ և աղիքային բջիջների նեոպլազիա[34]։

Կրոնի հիվանդության նման ախտանիշներ դրսևորվում են հետևյալ հիվանդագին վիճակների դեպքում՝ աղիքային տուբերկուլոզ, Բեխչետի հիվանդություն, խոցային կոլիտ, ոչ ստերոիդային հակաբորբոքային դեղամիջոցներից առաջացած էնտերոպաթիա, աղիքի գրգռման համախտանիշ և ցելիակիա[35]։

Խոցային կոլիտի նման ախտանիշներ կարող են դրսևորվել հետևյալ հիվանդագին վիճակների դեպքում՝ սուր ինքնալիմիտավորող կոլիտ, ամեոբային կոլիտ, շիստոսոմատոզ, Կրոնի հիվանդություն, հաստ աղիքի քաղցկեղ, աղիքի գրգռման համախտանիշ, աղիքային տուբերկուլոզ և ոչ ստերոիդային հակաբորբոքային դեղամիջոցներից առաջացած էնտերոպաթիա[35]։

Աղիների բորբոքային հիվանդության ժամանակ շատ հաճախ մեծացած են լինում լյարդի ֆերմենտների քանակը, սակայն չափավոր, և հիմնականում սպոնտան կերպով վերադառնում են նորմալ մակարդակի[36]։ ԱԲՀ-ի դեպքում լյարդի ֆերմենտների քանակի շատացման ամենատեղին բացատրությունը դեղամիջոց-ինդուկցված հեպատոտոքսիկությունն ու ճարպային լյարդն է[36]։

ԴասակարգումԽմբագրել

Աղիների բորբոքային հիվանդության հիմնական տեսակները Կրոնի հիվանդությունն ու խոցային կոլիտն (ԽԿ) են։ Աղիների բորբոքային հիվանդությունը պատկանում է աուտոիմուն հիվանդությունների խմբին, որի դեպքում մարմնի իմունային համակարգը պայքարում է սեփական մարսողական համակարգի տարրերի դեպ[37]։

Ստորև նշվածները համարվում են ԱԲՀ-ի ավելի հազվադեպ հանդիպող տեսակներ, որոնք սակայն ոչ միշտ են դասակարգվում որպես ԱԲՀ․

  • Միկրոսկոպիկ կոլիտ, որը բաժանվում է կոլագենոզ կոլիտի և լիմֆոցիտիկ կոլիտի
  • Դիվերսիոն կոլիտ
  • Բեխչետի հիվանդություն
  • Չտարբերակված կոլիտ

Դեռևս չկան որևէ սպեցիֆիկ արյան մարկերներ, որոնց միջոցով հնարավոր կլինի հստակ տարբերակել Կրոնի հիվանդությունը տառապող պացինենտերին խոցային կոլիտով տառապողներից[38]։ Բժիշկները կարողեն Կրոնի հիվանդությունը տարբերակել ԽԿ-ից բորբոքային պրոցեսների տեղակայմամբ և բնույթով։ Կրոնի հիվանդության դեպքում կարող է ախտահարվել աղեստամոքսային ուղու ցանկացած հատված՝ սկսած բերանից, վերջացրած հետանցքով (թռիչքաձև ախտահարումներ), նաև դեպքերի մեծամասնությունը սկսվում է զստաղիքի վերջնամասից։ Ի հակառակ սրան, խոցային կոլիտը սահմանափակվում է հաստ և ուղիղ աղիներով[39]։ Մանրադիտակային հետազոտությամբ կարելի է տեսնել, որ խոցային կոլիտը ախտահարում է միայն լորձաթաղանթը (աղիքի էպիթելային շերտ), մինչդեռ Կրոնի հիվանդության դեպքում ախտահարվում է աղիքի պատի ամբողջ հաստությունը (տրանսմուրալ ախտահարում)։ Ի վերջո, Կրոնի հիվանդությունը և խոցային կոլիտը դրսևորվում են նաև տարբեր արտաաղիքային ախտանիշներով (ինչպիսին է՝ լյարդի խնդիրներ, հոդաբորբ, մաշկային դրսևորումներ և աչքի հետ կապված խնդիրներ)։

Դեպքերի 10-15%-ում[40], հնարավոր չի լինում իրականացնել ո՛չ խոցային կոլիտի, ո՛չ էլ Կրոնի հիվանդության վերջնական ախտորոշում, քանզի այս դեպքում երկու հիվանդություններն էլ դրսևորվում են բացարձակ միանամ ախտանիշներով (հիվանդությունների դրսևորման իդիոսինկրազիա)։ Այս դեպքում վիճակը կարելի է նկարագրել որպես չտարբերակված կոլիտ։ Չնայած նրան, որ սա տարածված սահմանում է, ոչ բոլոր բժշկական կենտրոններն են օգտվում այս ախտորոշումից։

ԲուժումԽմբագրել

Բուժում
Կրոնի հիվանդություն Խոցային կոլիտ
Մեսալազին Քիչ արդյունավետ[41] Ավելի արդյունավետ[41]
Հակաբիոտիկներ Արդյունավետ են երկար

օգտագործման դեպքում[42]

Հիմնականում

անարդյունավետ են[43]

Վիրահատություն Հաճախ կրկնվում է

ախտահարված հատվածի

հեռացումից հետո

Սովորաբար բուժվում է

հաստ աղիքի հեռացումից հետո

ՎիրահատությունԽմբագրել

Կրոնի հիվանդությունը և խոցային կոլիտը քրոնիկ բորբոքային հիվանդություններ են և չունեն վերջնական բուժում[44]։ Այնուամենայնիվ, դեպքերի մեծամասնությունում խոցային կոլիտը կարող է բուժվել պրոկտոկոլէկտոմիայի միջոցով (ուղիղ և հաստ աղիների մասնահատում), սակայն սա չի բուժում արտաաղիքային ախտանիշները։ Այս վիրահատությունից հետո դրվում է իլեոստոմա, որին ամրացված պարկի մեջ հավաքվում է կղանքը։ Որպես այլընտրանք, բարակ աղիքից ձևավորվում է քսակ, որը խաղում է ուղիղ աղիքի դեր և կանխում է մշտական իլեոստոմայի անհրաժեշտությունը։ Իլեո-անալ քսակներ ունեցող պացիենտների 1/4-1/2-ի մոտ հետո զարգանում է պատահական կամ քրոնիկ քսակաբորբ (ձևավորված աղիքային քսակի բորբոքում)[45]։

Վիրահատությունը չի կարող բուժել Կրոնի հիվանդությունը, սակայն այն հնարավոր է հարկավոր լինի բարդությունները բուժելու համար, օրինակ՝ թարախակույտ, կպումներ կամ խուղակ[46]։ Ծանր դեպքերը կարող են պահանջել ավելի մեծածավալ վիրահատություններ, օրինակ՝ աղիքի մասնահատում, ստրտիկտուրոպլաստիկա և ժամանակավոր կամ մշտական կոլոստոմա կամ իլեոստոմա։ Կրոնի հիվանդության դեպքում մասնահատվում են աղիքի այն հատվածները, որոնք ամենից շատ են ընդգրկված բորբոքային պրոցեսի մեջ, ինչից հետո աղիքի առողջ մասերը միացնում են իրար, բայց ցավոք, սա չի բուժում Կրոնի հիվանդությունը կամ կանխում հիվանդության հարաճումը։ Վիրահատությունից որոշ ժամանակ անց Կրոնի հիվանդությունը կարող է կրկնվել և ներառել աղիքի առողջ հյուսվածքները՝ սովորաբար մասնահատված մասերում (օրինակ՝ եթե Կրոնի հիվանդությամբ պացիենտը ունի իլեոցեկալ անաստամոզ, որի դեպքում կույր աղիքը ու զստաղու վերջնամասը հեռացված են և զստաղիքը միացված է վերել հաստ աղիքին, ապա այդ պացիենտի մոտ Կրոնի հիվանդությունը ամենայն հավանականությամբ կկրկնվի անաստամոզի շրջանում կամ վերել հաստ աղիքի մնացած հատվածներում)։

Բուժական թերապիաներԽմբագրել

ԱԲՀ-ի բուժումը ցանկացած պացիենտի դեպքում պետք է ունենա անհատական մոտեցում[44]։ Թե ինչ դեղամիջոց ընտրել, և ինչ եղանակով այն օգտագործել (բերանացի, ռեկտալ, ներարկում, ինֆուզիա), կախված է տարբեր գործոններից, ներառյալ՝ հիվանդության տեսակը, տարածվածությունը և ծանրությունը, ինչպես նաև այլ անամնեստիկ և բիոքիմիական պրոգնոստիկ գործոններից և պացիենտի նախընտրություններից։ Օրինակ՝ մեսալազինը ավելի արդյունավետ է խոցային կոլիտի դեպքում քան Կրոնի հիվանդության[41]։ Ընդհանրապես, կախված հիվանդության ծանրության աստիճանից, ԱԲՀ-ի ախտանիշները վերահսկելու համար կարող է պահանջվել իմունոսուպրեսիա հետևյալ դեղամիջոցների միջոցով՝ պրեդնիզոն, ՈւՆԳ-ի ինհիբիտորներ, ազաթիոպրին (իմուրան), մետոտրեքսատ կամ 6-մերկապտոպուրին։

Ստերոիդները, ինչպիսին է գլյուկոկորտիկոիդ պրեդնիզոլոնը, շատ հաճախ օգտագործվում են հիվանդության սրացումները կանխելու նպատակով, և ժամանակին օգտագործվում էին որպես պահպանողական դեղամիջոց։ Աղիների բորբոքային հիվանդության բուժման համար կիրառվող կենսաբանական (բիոլոգիական) դեղամիջոցները, հատկապես ՈւՆԳ ինհիբիտորները, օգտագործվում են ավելի ծանր կամ ռեզիստենտ ընթացքով Կրոնի հիվանդության, իսկ երբեմն նաև խոցային կոլիտի համար[47]։

Բուժումը սովորաբար սկսվում է բարձր հակաբորբոքային ազդեցություն ունեցող դեղամիջոցներով, ինչպիսին է՝ պրեդնիզոլոնը։ Երբ բորբոքային պրոցեսը հաջողվում է վերահսկել, որպես հիմնական բուժում սկսում են կիրառել մեկ այլ դեղամիջոց, օրինակ՝ մեսալազին, որպեսզի պահեն հիվանդությունը ախտադադարի (ռեմիսիայի) շրջանում։ Եթե հարկավոր է լինում իրականացնել հավելյալ բուժում, կարելի է կիրառել դեղամիջոցների զուգակցումներ՝ իմունոսուպրեսիվ դեղի (ազաթիոպրին) զուգակցում մեսալազինի (որը նաև կարող է ունենալ հակաբորբոքային ազդեցություն) հետ։ Բուդեսոնիդը օգտագործվում է մեղմ ընթացքով զստաղիքային Կրոնի հիվանդության դեպքում[44]։

Սննդային և դիետիկ թերապիաներԽմբագրել

Սննդանյութերի անբավարարությունը շատ մեծ դեր է խաղում ԱԲՀ-ի մեջ։ Մալաբսորբցիան, դիարեան և ստամոքսաղիքային ուղու արյունահոսությունները համարվում են ԱԲՀ-ի հաճախ հանդիպող հետևանքներ։ Վիտամին B-ի, ճարպալույծ վիտամինների, անփոխարինելի ճարպաթթուների և կարևորագույն հանքային աղերի՝ մագնեզիումի, ցինկի, սելենի, անբավարարությունը շատ հաճախ է հանդիպում և բարելավվում է փոխարինող թերապիայի արդյունքում[48]։

Անեմիան շատ հաճախ է հանդիպում և՛ խոցային կոլիտի, և՛ Կրոնի հիվանդության ժամանակ։ Բորբոքային ցիտոկինների մակարդակի բարձրացման պատճառով, ինչը բերում է հեփսիդինի էքպրեսիայի ավելացման, պարէնտերալ երկաթի կիրառումը համարվում է բուժման նախընտրելի մեթոդ, քանզի այն շրջանցում է ստամոքսաղիքային տրակտը և ունի ավելի քիչ կողմնակի ազդեցություններ, ինչպես նաև բերում է ավելի արագ բարելավման։ Հեփսիդինը ինքնին նույնպես հակաբորբոքային գործոն է։ Մկների մոտ երկաթի շատ ցածր մակարդակը սահմանափակում էր հեփսիդինի սինթեզը՝ ավելի վատացնելով առկա բորբոքային պրոցեսը[49]։ Աղիների բորբոքային հիվանդությամբ պացիենտների մոտ էնտերալ սնուցումը բավականին արդյունավետ է, հատկապես, երբ զուգակցվում է էրիթրոպոետինի հետ[50]։

ՄիկրոբիոմԽմբագրել

Կան նախնական տվյալներ, որ որոշ պացիենտների մոտ աղիների բորբոքային հիվանդության պատճառ կարող են հանդիսանալ վարակիչ գործոնները, այդ իսկ պատճառով այս դեպքում անտիբիոտիկները կարող են ցուցաբերել որոշակի արդյունավետություն, օրինակ՝ ռիֆաքսիմինը[51]։ Ռիֆաքսիմինի արդյունավետության մասին փաստերը սահմանափակված են Կրոնի հիվանդությաբ, իսկ խոցային կոլիտի դեպքում չկան որևէ համոզիչ փաստեր[52][53]։

Կղանքային (ֆեկալ) միկրոբիոտայի փոխպատվաստումը համարվում է ԱԲՀ-ի բուժման համար կիրառվող համեմատաբար նոր մոտեցում, որը հայտնիություն սկսեց ձեռք բերել 2010 թվականից սկսած[54][55]։ Որոշ նախնական ուսումնասիրություններ փաստեցին այս մեթոդի արդյունավետությունը պսևդոմեմբրանոզ (կեղծ թաղանթային) կոլիտի դեպքում, բայց ԱԲՀ-ի դեպքում ֆեկալ միկրոբիոտային փոխպատվաստումը համարվում է անվնաս մեթոդ, սակայն արդյունավետությունը անորոշ է։ 2014 թվականին տպագրված հոդվածում նշվում էր, որ այս ուղղությամբ հարկավոր են ավելի շատ ռանդոմիզացված վերահսկվող հետազոտություններ[55]։

Այլընտրանքային բժշկությունԽմբագրել

Աղիների բորբոքային հիվանդության բուժման համար նաև կիրառվում են այլընտրանքային և լրացուցիչ բժշկական մոտեցումներ[56]։ Այս բուժման մեթոդները ներառող հետազոտության արդյունքները վերանայվել են․ կողմնապահության ռիսկը բավականին հետերոգեն էր։ Ամենաարդյունավետ աջակցող ազդեցությունն են թողնում խոտաբույսերը՝ եզան լեզուն և կուրկումինը խոցային կոլիտի պահպանողական բուժման դեպքում, իսկ դառը օշինդրը՝ Կրոնի հիվանդության։ Հոգեմարմնային թերապիան որոշակի արդյունավետություն ունի ԽԿ-ի ժամանակ, իսկ ասեղնաբուժությունը և՛ խոցային կոլիտի, և՛ Կրոնի հիվանդության դեպքում[57]։

Նորագույն մոտեցումներԽմբագրել

Ցողունաբջջային թերապիայի օգտագործումը ԱԲՀ-ի բուժման համար դեռևս գտնվում է հետազոտությունների փուլում։ Նախնական արդյունքները բավականին խոստումնալից են, սակայն կան որոշակի հիմնավոր խնդիրներ, ինչպիսիք են՝ արժեքը և ազդեցության անհատականացումը, ինչը ներկայումս սահմանափակում է այս մեթոդի կլինիկական օգտագործումը[58]։

ԿանխատեսումԽմբագրել

Բարդություններ
Կրոնի

հիվանդություն

Խոցային

կոլիտ

Սննդանյութերի

անբավարարություն

Մեծ ռիսկ
Հաստ աղիքի քաղցկեղի ռիսկ Աննշան Էական
Արտաաղիքային բարդությունների հաճախություն[59]
Իրիտ/Ուվեիտ Կին 2.2% 3.2%
Տղամարդ 1.3% 0.9%
Առաջնային

սկլերոզացնող

խոլանգիտ

Կին 0.3% 1%
Տղամարդ 0.4% 3%
Անկիլոզացնող

սպոնդիլիտ

Կին 0.7% 0.8%
Տղամարդ 2.7% 1.5%
Գանգրենոզ

պիոդերմիա

Կին 1.2% 0.8%
Տղամարդ 1.3% 0.7%
Հանգուցավոր

էրիթեմա

Կին 1.9% 2%
Տղամարդ 0.6% 0.7%

Չնայած նրան, որ ԱԲՀ-ն կարող է վատացնել հիվանդի կյանքի որակը ցավի, փսխման, փորլուծության և այլ սոցիալապես անցանկալի ախտանիշների պատճառով, այն ինքնին շատ հազվադեպ է լինում մահացու։ Բարդությունների՝ տոքսիկ մեգակոլոնի, աղիքի թափածակման և վիրահատական բարդությունների հետևանքով մահացությունը նույնպես հազվադեպ է։

ԱԲՀ-ով անհատների մոտավորապես մեկ երրորդի մոտ առանց հիվանդության ակնառու փաստերի առկա են լինում մշտական աղեստամոքսային ախտանիշներ, որոնք նման են գրգրռված աղիքի համախտանիշի ախտանիշներին[60]։ Չնայած երկարատև թերապիայի կայուն կողմնակի ազդեցությունների, այս խմբի պացիենտների կյանքի որակը էականորեն չի տարբերվում այն պացիենտների կյանքի որակից, ում մոտ առկա է անվերահսկելի, օբյեկտիվորեն ակտիվ հիվանդություն, և թերապիայի մեջ բիոլոգիական ագենտների ներառումը, որպես այդպիսին, անարդյունավետ է ախտանիշների վերացման համար[61]։ ԱԲՀ-ի նման ախտանիշների զարգացման պատճառները դեռևս պարզաբանված չեն, սակայն կան կարծիքներ, որ դրանք կապված են աղիք-ուղեղային ուղու փոփոխությունների, էպիթելային պատնեշի դիսֆունկցիայի և աղիքային միկրոֆլորայի փոփոխությունների հետ[62]։

Մինչդեռ ԱԲՀ-ով պացիենտների մոտ մեծացած չէ կոլոռեկտալ քաղցկեղի զարգացման ռիսկը, այնուամենայնիվ, այս պացիենտների մոտ ռուտին կերպով իրականացվող կոլոնոսկոպիայի շնորհիվ քաղցկեղը ավելի շուտ է հայտնաբերվում, և հետևաբար այս պացիենտները ունեն ապրելու ավելի մեծ շանսեր։

Նոր տվյալները փաստում են, որ ԱԲՀ-ով պացիենտների մոտ կարող է մեծացած լինել էնդոթելային դիսֆունկցիայի և պսակային զարկերակների հիվանդության ռիսկը[63]։

Նորագույն գրականության տվյալներով ԱԲՀ-ով տառապող, 65 տարեկանից մեծ, կին պացիենտների մոտ առկա է պսակային զարկերակների հիվանդության առաջացման բարձր ռիսկ՝ անկախ դասական ռիսկի գործոնների առկայությունից[64]։

Բուժման նպատակը ախտադադարի (ռեմիսիա) հասնելն է, ինչից հետո պացիենտին սովորաբար նշանակում են ավելի թեթև դեղամիջոց՝ ավելի քիչ կողմնակի ազդեցություններով։ Ժամանակ առ ժամանակ հիվանդության սկզբնական ախտանիշները կարող են սուր կերպով կրկնվել, սա կոչվում է «բռնկում»։ Կախված տարբեր հանգամանքներից, այն կարող է ինքն իրեն անցնել կամ պահանջել դեղամիջոցների կիրառում։ Բռնկումների միջև եղած ժամանակահատվածը կարող է տատանվել շաբաթներից մինչև տարիներ, և տարբեր պացիենտների մոտ բավականին տարբեր է՝ շատ քչերն են, ում մոտ բռնկումներ երբեք չեն առաջացել։

ԱԲՀ-ով կյանքը կարող է լինել մարտահրավերներով լի, սակայն բազմաթիվ հիվանդներ վարում են համեմատաբար նորմալ կյանք։ Քանզի ԱԲՀ-ով կյանքը նաև կարող է լինել բավականին դժվար, կան բազմաթիվ ռեսուրսներ, որոնք կարող են օգնել ընտանիքին՝ ԱԲՀ-ի հետ կապված տարբեր հարցերում կողմնորոշվելու համար, օրինակ՝ Կրոնի և Կոլիտի Ամերիկական Հիմնադրամը (Crohn's and Colitis Foundation of America):

ՀամաճարակաբանությունԽմբագրել

2013 թվականին ԱԲՀ-ն հանդիսացել է ընդհանուր առմամբ 51․000 մահի պատճառ, իսկ 1990 թվականին ՝ 55․000[65]։ Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմից հետո ԱԲՀ-ի հանդիպման հաճախականությունը աճել է, ինչը կարող է կապված լինել ամբողջ աշխարհում մսի օգտագործման մեծացման հետ, ինչը և աջակցում է այն պնդմանը, որ կենդանակ սպիտակուցի օգտագործումը սննդի մեջ կապված է ԱԲՀ-ի առաջացման հետ[66]։ Աղիների բորբոքային հիվանդությունների հաճախությունը աճում է եվրոպական երկրներում[67]։

Բուժման հեռանկարային մոտեցումներ և այլ հետազոտություններԽմբագրել

Հաջորդիվ նշված բուժական ստրատեգիաները ռուտին կերպով չեն օգտագործվում, սակայն աղիների բորբոքային հիվանդության որոշ ձևերի դեպքում բավականին խոստումնալից են։

Ըստ նախնական տվյալների[68] «հելմինթիկ թերապիան» ոչ միայն կարող է կանխել ԱԲՀ-ի զարգացումը, այլ նաև կառավարել վերջինիս ընթացքը։ Շատ պացիենտների մոտ ամսական երկու անգամ խոզի մտրակավոր որդի մոտ 2500 ձու պարունակող խմիչքի օգտագործումը զգալիորեն նվազեցրել է ախտանիշների ծանրությունը։ Կան նաև կարծիքներ, որ այս մեթոդով կարելի է իրականացնել արդյունավետ իմունիզացիա, եթե այս «կոկտեյլը» օգտագործվի փոքր տարիքից։

ԱԲՀ-ի բուժման հարցում պրեբիոտիկների և պրոբիոտիկների նկատմամբ ուշադրությունը գնալով աճում է։ Ներկայումս կան բավարար փաստեր, որ որոշակի պրոբիոտիկների կիրառումը՝ ստանդարտ բուժման հետ միասին, մեծացնում է խոցային կոլիտի բուժման արդյունավետությունը, սակայն նույնը չի կարելի ասել Կրոնի հիվանդության դեպքում, քանզի այս պարագայում բավարար փաստեր չկան։ Հարկավոր են հավելյալ հետազոտություններ և ուսումնասիրություններ՝ պարզելու համար, թե որոնք են աղիների բորբոքային հիվանդությունների համար ամենաարդյունավետ պրոբիոտիկների շտամերը կամ դրանց զուգակցումները և պրեբիոտիկ նյութերը[69]։ Ներկայումս հստակեցված չեն բուժման համար հարկավոր պրոբիոտիկների շտամերը, ընդունման հաճախությունը, դեղաչափը և բուժման տևողությունը[70]։ ԱԲՀ-ի ծանր ընթացքով պացիենտների մոտ առկա է ռիսկ, որ աղիքում բնակվող բակտերիաները կարող են անցնել դեպի ներքին օրգաններ (բակտերիալ տրանսլոկացիա) և հետևաբար առաջացնել բակտերեմիա, ինչը կարող է բերել առողջությանը սպառնացող շատ լուրջ հետևանքների[70]։ Կենդանի բակտերիաները կարող են անհրաժեշտ չլինել, քանզի պրոբիոտիկների ազդեցությունը խթանվում է իրենց ԴՆԹ-ի և արտազատված լուծվող գործոնների միջոցով, և նրանց բուժական ազդեցության բացի օրալ ընդունման եղանակից նաև կարելի է հասնել համակարգային ընդունման եղանակով[70][71]։

2005 թվականին New Scientist ամսագրում հրապարակվեց մի հետազոտության վերաբերյալ հոդված, որը իրականացվել էր Բրիթոլի Համալսարանի և Բաթի Համալսարանի համատեղ ուժերով, և ստուգում էր մարիխուանայի հնարավոր բուժիչ ազդեցությունը ԱԲՀ-ի վրա։ Այդ հոդվածում նշված էր, որ կանաբիսը թեթևացնում է ԱԲՀ-ի ախտանիշները, ինչը խոսում է այն մասին, որ աղիներում կան կանաբինոիդային ընկալիչներ, որոնք պատասխանում են այդ բույսերում առկա քիմիական նյութերին։ CB1 կանաբինոիդային ընկալիչներ, որոնք հայտնի է, որ առկա են ուղեղում, կան նաև աղիները պատող էնդոթելիալ բջիջներում, որոնք օգնում են աղիքի էպիթելին վերականգնվել վնասման դեպքում[72]։

Հետազոտողները դիտավորյալ վնասում էին աղիքի բջիջները, որպեսզի առաջացնեին բորբոքում, ինչից հետո ավելացնում էին արհեստականորեն սինթեզված կանաբինոիդներ։ Այս ամենի արդյունքը այն էր, որ աղիքի էպիթելը սկսվում էր վերականգնվել։ Վնասված բջիջները վերականգնվում էին և մոտենում իրար՝ փակելու համար վնասված հատվածը։ Կան կարծիքներ, որ առողջ աղիներում, երբ էնդոթելիալ բջիջները վնասվում են, նրանք արտազատվում են բնական էնդոգեն կանաբինոիդներ, որոնք հետագայում կապվում են CB1 ընկալիչների հետ։ Այս գործընթացը միտված է վերականգնել աղիքի վնասված էպիթելը, և երբ մարդիկ օգտագործում են մարիխուանա, նրանում գտնվող կանաբինոիդները նույն ձևով կապվում են այդ ընկալիչների հետ և նպաստում վնասված լավացմանը[72]։

Մինչ այս կատարված հետազոտությունները պնդում էին որ CB1 ընկալիչները տեղակայված են աղիների նյարդային բջիջներում և կանաբինոիդների ազդեցության հետևանքով դանդաղեցնում են աղիների շարժողականությունը (մոտորիկան), այսպիսով նվազեցնելով ցավոտ մկանային կծկումները, որոնք կապված էին փորլուծության հետ։ Հայտնաբերվել է, որ կանաբինոիդային ընկալիչների մեկ այլ տեսակի՝ CB2-ի խտությունը, որոնք էքպրեսվում են իմունային բջիջների կողմից, ԱԲՀ-ով տառապող մարդկանց աղիներում ավելի մեծ է։ Այս ընկալիչները, որոնք նույնպես պատասխանում են մարիխուանայում գտնվող քիմիական նյութերին, կապված են ապոպտոզի՝ բջիջների ծրագրավորված մահվան հետ, և կարող են իրենց դերը խաղալ գերակտիվ իմունային համակարգի ճնշման մեջ, այդպիսով նվազեցնելով իմունային բջիջների կողմից հրահրված բորբոքումը[72]։

Էնդոկանաբիոիդային համակարգի ակտիվացումը բարելավում է մկների մոտ կոլիտի ընթացքը, մեծացնում նրանց ապրելիությունը և նվազեցնում հեռակա օրգանների փոփոխությունները, որոնք զարգանում են կոլիտի հետևանքով։ Այսպիսով, այս համակարգի վրա տարբեր ներգործությունները համարվում են ԱԲՀ-ի և դրա հետևանքով այլ օրգան համակարգերում փոփոխությունների զարգացման կանխման պոտենցիալ մոտեցում[73]։

Ալիկաֆորսենը (alicafrosen) առաջին սերնդի օլիգոդեօքսինուկլեոտիդ է, որը մշակվել է հատուկ մարդու ICAM-1-ի միջնորդ հանդիսացող ՌՆԹ-ին կապվելու համար, ինչը իրականացվում է Ուոթսոն-Քրիքի հիմային զույգերի հետ փոխազդելու արդյունքում, և բերում է ICAM-1-ի էքսպրեսիայի ընկճման[74]։ ICAM-1-ը նպաստում է բորբոքային պատասխանի զարգացմանը՝ ուժեղացնելով լեյկոցիտներին (արյան սպիտակ բջիջներ) և նրանց էքստրավազացիան դեպի բորբոքված հյուսվածք[74]։ Կրոնի հիվանդությամբ և խոցային կոլիտով տառապող մարդկանց աղիների լորձաթաղանթում ICAM-1-ի քանակը ավելացած է և նրանց քանակը ուղիղ համեմատական է հիվանդության ակտիվությանը[75]։ Սա նշանակում է, որ ICAM-1-ը կարող է հանդիսանալ պոտենցիալ թիրախ՝ այս հիվանդությունների բուժման համար[76][77]։

Հայտնաբերվել է, որ CB2 ընկալիչների ագոնիստները նվազեցնում են ուղեղային հյուսվածքում, և մասնավորապես մարդու ուղեղի էնդոթելիալ բջիջներում, ICAM-1 և VCAM-1 միջնորդների մակերեսային էքսպրեսիան[78]։

2014 թվականին Բրոադի Ինստիտուտը, Ամգենի և Մասաչուսեթսի Գլխավոր Հիվանդանոցները կազմեցին դաշինք, որպեսզի «հավաքեն և ուսումնասիրեն ԱԲՀ-ով տառապող պացիենտների ԴՆԹ-ն՝ գենետիկական գործոնները պարզելու համար»[79]։

2015 թվականին, ԱԲՀ-ով հիվանդ 938 պացիենտի և 953 հոգուց կազմված հսկիչ խմբի մետա-անալիզը փաստեց, որ ԱԲՀ-ն խիստ կապված է վիտամին D-ի անբավարարություն ունենալու ռիսկի հետ[80]։

Գրամ դրական բակտերիաների առկայությունը աղիքի լուսանցքում կարող են կապված լինել խոցային կոլիտի երկարատև ռեցիդիվների հետ[81]։

Հայտնաբերվել է ԱԲՀ-ի և դեպրեսիայի մեջ երկկողմանի կապ[82] և ապացուցվել է, որ հոգեբանական գործընթացները ժամանակի ընթացքում ազդում են ընկալվող ֆիզիկական և հոգեկան առողջության վրա[83]։

Տես նաևԽմբագրել

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. GBD 2015 Disease and Injury Incidence and Prevalence Collaborators (October 2016)։ «Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015»։ Lancet 388 (10053): 1545–1602։ PMC 5055577 ։ PMID 27733282։ doi:10.1016/S0140-6736(16)31678-6 
  2. Wang Haidong, Naghavi Mohsen, Allen Christine, Barber Ryan M., Bhutta Zulfiqar A., Carter Austin, Casey Daniel C., Charlson Fiona J., Chen Alan Zian, Coates Matthew M., Coggeshall Megan, Dandona Lalit, Dicker Daniel J., Erskine Holly E., Ferrari Alize J., Fitzmaurice Christina, Foreman Kyle, Forouzanfar Mohammad H., Fraser Maya S., Fullman Nancy, Gething Peter W., Goldberg Ellen M., Graetz Nicholas, Haagsma Juanita A., Hay Simon I., Huynh Chantal, Johnson Catherine O., Kassebaum Nicholas J., Kinfu Yohannes և այլք: (October 2016)։ «Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015»։ Lancet 388 (10053): 1459–1544։ PMC 5388903 ։ PMID 27733281։ doi:10.1016/S0140-6736(16)31012-1 
  3. Talley Nicholas (2018)։ Clinical examination : a systematic guide to physical diagnosis։ Chatswood, N.S.W: Elsevier Australia։ էջ 227։ ISBN 978-0-7295-4259-3։ OCLC 988941211 
  4. 4,0 4,1 «Inflammatory bowel disease: cause and immunobiology»։ Lancet 369 (9573): 1627–40։ May 2007։ PMID 17499605։ doi:10.1016/S0140-6736(07)60750-8 
  5. 5,0 5,1 «Inflammatory bowel disease: clinical aspects and established and evolving therapies.»։ The Lancet 369 (9573): 1641–57։ May 2007։ PMID 17499606։ doi:10.1016/S0140-6736(07)60751-X։ Վերցված է 2009-11-04 
  6. «Unravelling the pathogenesis of inflammatory bowel disease»։ Nature 448 (7152): 427–34։ July 2007։ Bibcode:2007Natur.448..427X։ PMID 17653185։ doi:10.1038/nature06005 
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 7,5 internetmedicin.se > Inflammatorisk tarmsjukdom, kronisk, IBD By Robert Löfberg. Retrieved Oct 2010 Translate.
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 «Management of Crohn's disease in adults» (PDF)։ American Journal of Gastroenterology 96 (3): 635–43։ 2001-03-01։ PMID 11280528։ doi:10.1111/j.1572-0241.2001.03671.x։ Վերցված է 2009-11-07 
  9. «Clinical characteristics of non-perianal fistulating Crohn's disease in China: a single-center experience of 184 cases»։ Chinese Medical Journal 125 (14): 2405–10։ July 2012։ PMID 22882911 
  10. «Diagnosis and management of iron deficiency anemia in patients with IBD»։ Nature Reviews. Gastroenterology & Hepatology 7 (11): 599–610։ November 2010։ PMID 20924367։ doi:10.1038/nrgastro.2010.151 
  11. «Nonthyroidal illness syndrome: is it far away from Crohn's disease?»։ Journal of Clinical Gastroenterology 47 (2): 153–9։ February 2013։ PMID 22874844։ doi:10.1097/MCG.0b013e318254ea8a 
  12. «Pulmonary manifestations of Crohn's disease»։ World Journal of Gastroenterology 20 (1): 133–41։ January 2014։ PMC 3886002։ PMID 24415866։ doi:10.3748/wjg.v20.i1.133 
  13. 13,0 13,1 13,2 «Ulcerative colitis practice guidelines in adults (update): American College of Gastroenterology, Practice Parameters Committee»։ American Journal of Gastroenterology 99 (7): 1371–85։ July 2004։ PMID 15233681։ doi:10.1111/j.1572-0241.2004.40036.x։ Արխիվացված է օրիգինալից April 6, 2008-ին։ Վերցված է 2009-11-07 
  14. «Primary sclerosing cholangitis, inflammatory bowel disease, and colon cancer»։ Seminars in Liver Disease 26 (1): 31–41։ February 2006։ PMID 16496231։ doi:10.1055/s-2006-933561 
  15. Shepherd NA (August 2002)։ «Granulomas in the diagnosis of intestinal Crohn's disease: a myth exploded?»։ Histopathology 41 (2): 166–8։ PMID 12147095։ doi:10.1046/j.1365-2559.2002.01441.x 
  16. «Granulomatous ulcerative colitis: a re-appraisal of the mucosal granuloma in the distinction of Crohn's disease from ulcerative colitis»։ Histopathology 41 (1): 50–5։ July 2002։ PMID 12121237։ doi:10.1046/j.1365-2559.2002.01416.x 
  17. «Monoclonal anti-interleukin 23 reverses active colitis in a T cell-mediated model in mice»։ Gastroenterology 132 (7): 2359–70։ 2007։ PMID 17570211։ doi:10.1053/j.gastro.2007.03.104 
  18. «Dietary patterns and risk of ulcerative colitis: a case-control study»։ Journal of Human Nutrition and Dietetics 31 (3): 408–412։ June 2018։ PMID 29468761։ doi:10.1111/jhn.12544 
  19. «Prevalence and factors associated with gluten sensitivity in inflammatory bowel disease»։ Scandinavian Journal of Gastroenterology 53 (2): 147–151։ February 2018։ PMID 29216767։ doi:10.1080/00365521.2017.1409364 
  20. «Diet and risk of inflammatory bowel disease»։ Digestive and Liver Disease 44 (3): 185–94։ March 2012։ PMID 22055893։ doi:10.1016/j.dld.2011.10.001 
  21. «IBD-what role do Proteobacteria play?»։ Nature Reviews. Gastroenterology & Hepatology 9 (4): 219–30։ February 2012։ PMID 22349170։ doi:10.1038/nrgastro.2012.14 
  22. «Fecal microbiota transplantation: past, present and future»։ Current Opinion in Gastroenterology 29 (1): 79–84։ January 2013։ PMID 23041678։ doi:10.1097/MOG.0b013e32835a4b3e 
  23. «Intestinal bacterial microflora--a potential source of chronic inflammation in patients with chronic kidney disease»։ Nephrology, Dialysis, Transplantation 21 (8): 2057–60։ August 2006։ PMID 16762961։ doi:10.1093/ndt/gfl281 
  24. «Intestinal homeostasis and its breakdown in inflammatory bowel disease»։ Nature 474 (7351): 298–306։ June 2011։ PMID 21677746։ doi:10.1038/nature10208։ Արխիվացված է օրիգինալից 2019-10-29-ին։ Վերցված է 2020-03-29 
  25. «Toll-like receptors in inflammatory bowel diseases: a decade later»։ Inflammatory Bowel Diseases 16 (9): 1583–97։ September 2010։ PMC 2958454։ PMID 20803699։ doi:10.1002/ibd.21282 
  26. «Intestinal epithelium in inflammatory bowel disease»։ Frontiers in Medicine 1: 24։ 2014-08-25։ PMC 4292184։ PMID 25593900։ doi:10.3389/fmed.2014.00024 
  27. Ek Weronica E., D'Amato Mauro, Halfvarson Jonas (2014)։ «The history of genetics in inflammatory bowel disease»։ Annals of Gastroenterology 27 (4): 294–303։ ISSN 1108-7471։ PMC 4188925։ PMID 25331623 
  28. 28,0 28,1 «Genetics and Pathogenesis of Inflammatory Bowel Disease»։ Annual Review of Pathology 11: 127–48։ May 2016։ PMC 3204665։ PMID 26907531։ doi:10.1146/annurev-pathol-012615-044152 
  29. Ye Byong Duk, McGovern Dermot P. B. (October 2016)։ «Genetic variation in IBD: progress, clues to pathogenesis and possible clinical utility»։ Expert Review of Clinical Immunology 12 (10): 1091–1107։ ISSN 1744-8409։ PMC 5083126 ։ PMID 27156530։ doi:10.1080/1744666X.2016.1184972 
  30. «Host-microbe interactions have shaped the genetic architecture of inflammatory bowel disease»։ Nature 491 (7422): 119–24։ November 2012։ Bibcode:2012Natur.491..119.։ PMC 3491803։ PMID 23128233։ doi:10.1038/nature11582 
  31. Chu Hiutung, Khosravi Arya, Kusumawardhani Indah P., Kwon Alice H. K., Vasconcelos Anilton C., Cunha Larissa D., Mayer Anne E., Shen Yue, Wu Wei-Li (2016-05-27)։ «Gene-microbiota interactions contribute to the pathogenesis of inflammatory bowel disease»։ Science 352 (6289): 1116–1120։ Bibcode:2016Sci...352.1116C։ ISSN 1095-9203։ PMC 4996125։ PMID 27230380։ doi:10.1126/science.aad9948 
  32. «The diagnostic accuracy of fecal calprotectin during the investigation of suspected pediatric inflammatory bowel disease: a systematic review and meta-analysis»։ The American Journal of Gastroenterology 109 (5): 637–45։ May 2014։ PMID 23670113։ doi:10.1038/ajg.2013.131 
  33. «Faecal calprotectin testing for differentiating amongst inflammatory and non-inflammatory bowel diseases: systematic review and economic evaluation»։ Health Technology Assessment 17 (55): xv–xix, 1–211։ November 2013։ PMC 4781415։ PMID 24286461։ doi:10.3310/hta17550 
  34. «The role of calprotectin in pediatric disease»։ BioMed Research International (Review) 2013: 542363։ 2013։ PMC 3794633։ PMID 24175291։ doi:10.1155/2013/542363 
  35. 35,0 35,1 «Inflammatory Bowel Disease»։ World Gastroenterology Organization։ August 2015։ Վերցված է Mar 13, 2016 
  36. 36,0 36,1 Cappello Maria, Randazzo Claudia, Bravatà Ivana, Licata Anna, Peralta Sergio, Craxì Antonio, Almasio Piero Luigi (2014)։ «Liver Function Test Abnormalities in Patients with Inflammatory Bowel Diseases: A Hospital-based Survey»։ Clinical Medicine Insights: Gastroenterology 7: 25–31։ ISSN 1179-5522։ PMC 4069044։ PMID 24966712։ doi:10.4137/CGast.S13125 
  37. «IBD Facts»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2013-02-12-ին։ Վերցված է 2013-02-13 
  38. «Biomarkers in inflammatory bowel diseases: current status and proteomics identification strategies»։ World Journal of Gastroenterology 20 (12): 3231–44։ March 2014։ PMC 3964395։ PMID 24696607։ doi:10.3748/wjg.v20.i12.3231 
  39. «Crohn's & Colitis Foundation of America» 
  40. «Indeterminate colitis»։ Journal of Clinical Pathology 57 (12): 1233–44։ December 2004։ PMC 1770507։ PMID 15563659։ doi:10.1136/jcp.2003.015214 
  41. 41,0 41,1 41,2 Agabegi ED, Agabegi SS (2008)։ «Inflammatory bowel disease (IBD)»։ Step-Up to Medicine (Step-Up Series)։ Hagerstwon, MD: Lippincott Williams & Wilkins։ էջեր 152–156։ ISBN 0-7817-7153-6 
  42. «Long-term antibiotic treatment for Crohn's disease: systematic review and meta-analysis of placebo-controlled trials»։ Clinical Infectious Diseases 50 (4): 473–80։ February 2010։ PMID 20067425։ doi:10.1086/649923 
  43. «Antibiotics and probiotics in inflammatory bowel disease: why, when, and how»։ Current Opinion in Gastroenterology 25 (4): 329–33։ July 2009։ PMID 19444096։ doi:10.1097/MOG.0b013e32832b20bf 
  44. 44,0 44,1 44,2 «Guidelines for the management of inflammatory bowel disease in adults»։ Gut 60 (5): 571–607։ May 2011։ PMID 21464096։ doi:10.1136/gut.2010.224154 
  45. «Pouchitis: Symptoms & Causes»։ Mayo Clinic։ դեկտեմբերի 21, 2018 
  46. Karimuddin A, Gilles G։ «Surgery for Abdominal/Intestinal Crohn's Disease»։ Trusted Therapies։ Trusted Therapies։ Արխիվացված է օրիգինալից 2016-07-23-ին։ Վերցված է մայիսի 19, 2015 
  47. «The London Position Statement of the World Congress of Gastroenterology on Biological Therapy for IBD with the European Crohn's and Colitis Organization: when to start, when to stop, which drug to choose, and how to predict response?»։ The American Journal of Gastroenterology 106 (2): 199–212; quiz 213։ February 2011։ PMID 21045814։ doi:10.1038/ajg.2010.392 
  48. «The Impact of Dietary Interventions on the Symptoms of Inflammatory Bowel Disease: A Systematic Review»։ Critical Reviews in Food Science and Nutrition 56 (8): 1370–8։ June 2016։ PMID 25569442։ doi:10.1080/10408398.2012.760515 
  49. «Low hepcidin accounts for the proinflammatory status associated with iron deficiency»։ Blood 118 (3): 736–46։ July 2011։ PMID 21628413։ doi:10.1182/blood-2011-02-337212 
  50. «Efficacy of erythropoietin combined with enteral nutrition for the treatment of anemia in Crohn's disease: a prospective cohort study»։ Nutrition in Clinical Practice 28 (1): 120–7։ February 2013։ PMID 23064018։ doi:10.1177/0884533612462744 
  51. «The intriguing role of Rifaximin in gut barrier chronic inflammation and in the treatment of Crohn's disease»։ Expert Opin Investig Drugs 27 (6): 543–551։ June 2018։ PMID 29865875։ doi:10.1080/13543784.2018.1483333 
  52. «Role of Rifaximin in Inflammatory Bowel Disease Treatment»։ Mini Rev Med Chem 16 (3): 225–9։ 2015։ PMID 26202194։ doi:10.2174/1389557515666150722104230 
  53. «Review article: the potential mechanisms of action of rifaximin in the management of inflammatory bowel diseases»։ Aliment. Pharmacol. Ther.։ 43 Suppl 1: 27–36։ January 2016։ PMID 26618923։ doi:10.1111/apt.13436 
  54. Sunkara T, Rawla P, Ofosu A, Gaduputi V (2018)։ «Fecal microbiota transplant - a new frontier in inflammatory bowel disease.»։ Journal of Inflammation Research 11: 321–328։ PMC 6124474 ։ PMID 30214266 ։ doi:10.2147/JIR.S176190 
  55. 55,0 55,1 «Fecal microbiota transplantation as therapy for inflammatory bowel disease: a systematic review and meta-analysis»։ Journal of Crohn's & Colitis 8 (12): 1569–81։ December 2014։ PMC 4296742։ PMID 25223604։ doi:10.1016/j.crohns.2014.08.006 
  56. «Complementary and alternative medicine in inflammatory bowel diseases: what is the future in the field of herbal medicine?»։ Expert Review of Gastroenterology & Hepatology 8 (7): 835–46։ September 2014։ PMID 24813226։ doi:10.1586/17474124.2014.917954 
  57. «Systematic review of complementary and alternative medicine treatments in inflammatory bowel diseases»։ Journal of Crohn's & Colitis 9 (1): 86–106։ January 2015։ PMID 25518050։ doi:10.1093/ecco-jcc/jju007 
  58. «Mesenchymal Stem Cell Therapy for Inflammatory Bowel Disease: A Systematic Review and Meta-analysis»։ Inflammatory Bowel Diseases 21 (11): 2696–707։ November 2015։ PMC 4615553։ PMID 26230863։ doi:10.1097/MIB.0000000000000543 
  59. «The extra-intestinal complications of Crohn's disease and ulcerative colitis: a study of 700 patients»։ Medicine (Baltimore) 55 (5): 401–12։ September 1976։ PMID 957999։ doi:10.1097/00005792-197609000-00004 
  60. «Prevalence of symptoms meeting criteria for irritable bowel syndrome in inflammatory bowel disease: systematic review and meta-analysis»։ The American Journal of Gastroenterology 107 (10): 1474–82։ October 2012։ PMID 22929759։ doi:10.1038/ajg.2012.260 
  61. «Negative Effects on Psychological Health and Quality of Life of Genuine Irritable Bowel Syndrome-type Symptoms in Patients With Inflammatory Bowel Disease»։ Clinical Gastroenterology and Hepatology 15 (3): 376–384.e5։ March 2017։ PMID 27189912։ doi:10.1016/j.cgh.2016.05.012 
  62. «Irritable bowel syndrome and inflammatory bowel disease overlap syndrome: pieces of the puzzle are falling into place»։ Intestinal Research 14 (4): 297–304։ October 2016։ PMC 5083258 ։ PMID 27799880։ doi:10.5217/ir.2016.14.4.297 
  63. «Evidence of endothelial dysfunction in patients with inflammatory bowel disease»։ Clinical Gastroenterology and Hepatology 7 (2): 175–82։ February 2009։ PMID 19121648։ doi:10.1016/j.cgh.2008.10.021 
  64. «Are patients with inflammatory bowel disease at increased risk of coronary artery disease?»։ The American Journal of Medicine 125 (10): 956–62։ October 2012։ PMID 22840916։ doi:10.1016/j.amjmed.2012.03.015 
  65. GBD 2013 Mortality Causes of Death Collaborators (January 2015)։ «Global, regional, and national age-sex specific all-cause and cause-specific mortality for 240 causes of death, 1990-2013: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2013»։ Lancet 385 (9963): 117–71։ PMC 4340604։ PMID 25530442։ doi:10.1016/S0140-6736(14)61682-2 
  66. «Animal protein intake and risk of inflammatory bowel disease: The E3N prospective study»։ The American Journal of Gastroenterology 105 (10): 2195–201։ October 2010։ PMID 20461067։ doi:10.1038/ajg.2010.192 
  67. «The burden of inflammatory bowel disease in Europe»։ Journal of Crohn's & Colitis 7 (4): 322–37։ May 2013։ PMID 23395397։ doi:10.1016/j.crohns.2013.01.010 
  68. «Trichuris suis seems to be safe and possibly effective in the treatment of inflammatory bowel disease»։ The American Journal of Gastroenterology 98 (9): 2034–41։ September 2003։ PMID 14499784։ doi:10.1111/j.1572-0241.2003.07660.x 
  69. «Systematic review of randomized controlled trials of probiotics, prebiotics, and synbiotics in inflammatory bowel disease»։ Clinical and Experimental Gastroenterology (Review) 7: 473–87։ Dec 9, 2014։ PMC 4266241։ PMID 25525379։ doi:10.2147/CEG.S27530 
  70. 70,0 70,1 70,2 «Diet therapy for inflammatory bowel diseases: The established and the new»։ World Journal of Gastroenterology (Review) 22 (7): 2179–94։ February 2016։ PMC 4734995։ PMID 26900283։ doi:10.3748/wjg.v22.i7.2179 
  71. «Probiotics in inflammatory bowel disease: possible mechanisms of action»։ Current Opinion in Gastroenterology (Review) 21 (4): 426–30։ July 2005։ PMID 15930982 
  72. 72,0 72,1 72,2 «Differential expression of cannabinoid receptors in the human colon: cannabinoids promote epithelial wound healing»։ Gastroenterology 129 (2): 437–53։ August 2005։ PMID 16083701։ doi:10.1053/j.gastro.2005.05.026 
  73. «Elevation of arachidonoylethanolamide levels by activation of the endocannabinoid system protects against colitis and ameliorates remote organ lesions in mice»։ Experimental and Therapeutic Medicine 14 (6): 5664–5670։ December 2017։ PMC 5740744 ։ PMID 29285108։ doi:10.3892/etm.2017.5222 
  74. 74,0 74,1 «Inhibition of endothelial cell adhesion molecule expression with antisense oligonucleotides»։ Journal of Immunology 152 (7): 3530–40։ April 1994։ PMID 7511650 
  75. «Adhesion molecules in inflammatory bowel disease»։ Gut 36 (5): 724–30։ May 1995։ PMC 1382677։ PMID 7541009։ doi:10.1136/gut.36.5.724 
  76. «A phase II dose ranging, double-blind, placebo-controlled study of alicaforsen enema in subjects with acute exacerbation of mild to moderate left-sided ulcerative colitis»։ Alimentary Pharmacology & Therapeutics 23 (10): 1415–25։ May 2006։ PMID 16669956։ doi:10.1111/j.1365-2036.2006.02910.x 
  77. «Targeting leukocyte migration and adhesion in Crohn's disease and ulcerative colitis»։ Inflammopharmacology 20 (1): 1–18։ February 2012։ PMID 22205271։ doi:10.1007/s10787-011-0104-6 
  78. «Activation of cannabinoid receptor 2 attenuates leukocyte-endothelial cell interactions and blood-brain barrier dysfunction under inflammatory conditions»։ The Journal of Neuroscience 32 (12): 4004–16։ March 2012։ PMC 3325902։ PMID 22442067։ doi:10.1523/JNEUROSCI.4628-11.2012 
  79. «Amgen, MGH, Broad form IBD Therapeutics Initiative»։ News: Discovery & Development։ Gen. Eng. Biotechnol. News (paper) 34 (4)։ էջ 14 
  80. «Association Between Inflammatory Bowel Disease and Vitamin D Deficiency: A Systematic Review and Meta-analysis»։ Inflammatory Bowel Diseases 21 (11): 2708–17։ November 2015։ PMC 4615394։ PMID 26348447։ doi:10.1097/MIB.0000000000000546 
  81. «Systematic review of randomized controlled trials of probiotics, prebiotics, and synbiotics in inflammatory bowel disease»։ Clinical and Experimental Gastroenterology 7: 473–87։ դեկտեմբերի 9, 2014։ PMC 4266241։ PMID 25525379։ doi:10.2147/CEG.S27530 
  82. «Considering the Bidirectional Pathways Between Depression and IBD: Recommendations for Comprehensive IBD Care»։ Gastroenterol Hepatology 13 (3): 164–69։ March 2017։ PMC 5439135 ։ PMID 28539843։ doi:10.1523/JNEUROSCI.4628-11.2012 
  83. «The longitudinal effects of emotion regulation on physical and psychological health: A latent growth analysis exploring the role of cognitive fusion in inflammatory bowel disease»։ Br J Health Psychol. 23: 171–85։ January 2018։ PMID 28980414։ doi:10.1111/bjhp.12280 

Արտաքին հղումներԽմբագրել