Խորանիստ երակների թրոմբոզ

Խորանիստ երակների թրոմբոզը (ԽԵԹ) թրոմբի ձևավորումն է խորանիստ երակներում, առավելապես`ոտքերում[1]։ Ախտանշանները կարող են ներառել ցավ, այտուցվածություն, կարմրություն կամ տուժած հատվածի տաքացում, բայց որոշ դեպքերում ախտանշանները բացակայում են[1]։ Բարդությունները կարող են ներառել թոքային էմբոլիա, որը առաջանում է թրոմբի պոկվելու և թոքեր հասնելու հետևանքով, և հետթրոմբոտիկ համախտանիշ[1][2]։ Այժմ ԽԵԹ- ն և թոքային էմբոլիան հայտնի են երակային թրոմբոէմբոլիզմ անվամբ[1]։

Խորանիստ երակների թրոմբոզ
Deep vein thrombosis of the right leg.jpg
ԽԵԹ աջ ոտքում՝ այտուցվածության և կարմրության հետ
Տեսակհիվանդություն
Հիվանդության ախտանշաններցավ, այտուցվածություն, կարմրություն, ախտահարված հատվածի ջերմություն
Բժշկական մասնագիտությունարյունաբանություն
ՀՄԴ-9453.40
ՀՄԴ-10I80.2
ՀոմանիշներԽորանիստ երակային թրոմբոզ
Ռիսկի գործոններվիրահատություն, վնասվածք, մեծ տարիք, հղիություն և հետծննդաբերական շրջան, գենետիկ խանգարումներ, կոմբինացված հորմոնալ հակաբեղմնավորիչներ
ԱխտորոշումՈւլտրաձայնային հետազոտություն
Տարբերակիչ ախտորոշումԲեյքերի կիստա, ցելյուլիտ, հեմատոմա, երակների վարիկոզ հիվանդություն
Բուժումհակամակարդիչներ, էլաստիկ գուլպաներ
ԲարդություններԹԶԹԷ, հետթրոմբոտիկ համախտանիշ
Deep vein thrombosis Վիքիպահեստում

Ռիսկի գործոնները ներառում են վերջերս կատարված վիրահատություններ, ավելի մեծ տարիք, քաղցկեղ, երակային թրոմբոէմբոլիզմի պատմություն, վնասվածքներ, քիչ շարժունություն, ճարպակալում, հորմոնային հակաբեղմնավորիչներ, հղիություն և ծննդաբերությանը հաջորդող ժամանակահատված, հակաֆոսֆոլիպիդային համախտանիշ և որոշակի գենետիկ խանգարումներ[1][2]։ Գենետիկական գործոնները ներառում են հակաթրոմբինի, C սպիտակուցի և S սպիտակուցի, և V գործոնի Լեյդենի մուտացիան[2]։ Հիմքում ընկած մեխանիզմը, որպես կանոն, ներառում է արյան հոսքի դանդաղման, արյան մակարդման խանգարման և անոթի պատի վնասման համադրում[1]։

ԽԵԹ-ի կասկածի դեպքում հիվանդները կարող են գնահատվել Ուելսի սանդղակով[2][3]։ Կարող է կատարվել նաև արյան մեջ Դ- դիմերի որոշում թրոմբոզը բացառելու կամ հետագա հետազոտությունների կարիքը հաստատելու համար[1]։ Ախտորոշումը առավել հաճախ հաստատվում է կասկածելի երակների ուլտրաձայնային հետազոտության միջոցով[1]։

Հակամակարդումը ստանդարտ բուժում է[1]։ Բնորոշ դեղամիջոցները ներառում են ցածր մոլեկուլային քաշի հեպարին, ուղղակի բերանային հակամակարդիչներ կամ վարֆարին[2]։ Վիրահատությունից հետո իրականացվող կանխարգելիչ միջոցառումներիը կարող են ներառել վաղ և հաճախակի զբոսանքներ, ձկնամկանի վարժություններ, ասպիրին, հակամակարդիչներ, կոմպրեսիոն էլաստիկ գուլպաներ կամ ընդհատվող ճնշումային սեղմումներ[4]։ ԽԵԹ- ների հաճախականությունը մեծանում է մանկությունից մինչև ծերություն. չափահաս տարիքում տարեկան 1000 մեծահասակներից մոտ մեկը տառապում է այս հիվանդությամբ[5]։ Մարդկանց մոտ 5% -ը կյանքի որոշակի ժամանակահատվածում տառապում է ԽԵԹ- ով[6]։

Նշաններ և ախտանիշներԽմբագրել

ԽԵԹ-ի նշանները և ախտանշանները, չնայած խիստ փոփոխական են, ներառում են ցավ կամ լարվածություն, այտուցվածություն, ջերմություն, մակերեսային երակների լայնացում, կարմրություն կամ գունատություն, և ցիանոզ տենդի հետ[7]։ Չնայած դրան, ԽԵԹ- ով որոշ հիվանդներ ախտանշաններ չունեն[8]։ Նշանները և ախտանշանները միայնակ բավարար չափով զգայուն կամ սպեցիֆիկ չեն ախտորոշումը հաստատելու համար, բայց երբ դիտարկվում են ռիսկի և հավանակնության գնահատման սանդղակների հետ միասին կարող են օգնել որոշել ԽԵԹ-ի հավանականությունը[8]։ Շատ կասկածելի դեպքերում ԽԵԹ- ը բացառվում է գնահատումից հետո [9] և ախտանշանները ավելի հաճախ պայմանավորված են լինում այլ պատճառներով՝ ցելյուլիտ, Բեյքերի կիստայի պատռում, մկանակմախքային վնասվածք և հեմատոման, լիմֆատիկ այտուց և քրոնիկ երակային անբավարարություն[8][10]։ Այլ տարբերակիչ ախտորոշումները ներառում են ուռուցքներ, երակային կամ զարկերակային անևրիզմաներ և շարակցական հյուսվածքի խանգարումներ[11]։

Պատճառներ և ռիսկի գործոններԽմբագրել

Խորը երակային թրոմբոզը պատկերող նկարազարդում

Վիրխովիի եռյակի երեք գործոնները` երակային կանգը, գերմակարդելիությունը և անոթների էնդոլթելի վնասումը, նպաստում են ԽԵԹ-ին և օգտագործվում են դրա ձևավորումը բացատրելու համար[12][13]։ Այլ հարակից պատճառներ են՝ իմունային համակարգի բաղադրիչների ակտիվացումը, արյան մեջ մանր մասնիկների առկայությունը, թթվածնի խտությունը և թրոմբոցիտների հնարավոր ակտիվացումը[14]։ Ռիսկի տարբեր գործոններ նպաստում են ԽԵԹ-ին, չնայած որ բարձր ռիսկով մարդկանցից շատերի մոտ այն երբեք չի զարգանում[15]։

Ձեռք բերված ռիսկի գործոններից է ավելի մեծ տարիքի բարձր ռիսկը[7], որը փոխում է արյան կազմը` նպաստելով մակարդման ուժեղացմանը[16]։ Նախորդող ԽԵԹ- ն նույնպես ուժեղ ռիսկի գործոն է[17]։ Մեծ վիրահատությունները և տրավման մեծացնում են ռիսկը անոթային համակարգից դուրս արյան մեջ մտնող հյուսվածքային գործոնի պատճառով[12]։ Ոտքերի փոքր վնասվածքները[18] և ստորին վերջույթների անդամահատումը[19] նույնպես մեծացնում են ռիսկը։ Օրթոպեդիկ վիրահատության ժամանակ կարող է ժամանակավորապես առջացվել արյան հոսքի դադարեցում և երակային կանգ՝ որպես ընթացակարգի մի մաս[14]։ Անշարժացումը նպաստում է երակային կանգին այնպիսի դեպքերում, ինչպիսիք են գիպսակապումը[20], պարալիզը, երկար նստելը, երկարատև ճանապարհորդությունը, մահճակալային հանգիստը, հոսպիտալացումը[12] և սուր կաթվածը[21]։

Քաղցկեղը կարող է աճել երակների ներսում և շրջակայքում՝ առաջացնելով երակային կանգ, ինչպես նաև կարող է բարձրացնել հյուսվածքային գործոնի մակարդակը[22]։ Ոսկրածուծի, ձվարանների, ուղեղի, ենթաստամոքսային գեղձի քաղցկեղները և լիմֆոմաները հատկապես մեծացնում են ԽԵԹ-ի ռիսկը[19]։ Ճարպակալումը մեծացնում է արյան մակարդման հավանականությունը։ Հղիությունը բերում է արյան մակարդիչ հատկությունների մեծացման, իսկ հետծննդաբերական շրջանում պլացենտայի պատռումը արտազատում է մեծ քանակությամբ հյուսվածքային գործոն դեպի արյուն։ Օրալ հակաբեղմնավորիչները[Ն 1] և հորմոնալ փոխարինող թերապիան մեծացնում են ռիսկը մի շարք մեխանիզմների միջոցով, ներառյալ արյան մակարդման սպիտակուցների մակարդակի փոփոխություն և ֆիբրինոլիզի իջեցումը[14]։

Երակային թրոմբոէմբոլիան (ԵԹԷ) ներառում է ԽԵԹ-ի կամ թոքային զարկերակի թրոմբոէմբոլիայի (ԹԶԹԷ) զարգացում[24][25]։ ԽԵԹ-ի ռիսկը բարձրացնող գենետիկական գործոնները ներառում են երեք սպիտակուցների անբավարարություններ, որոնք սովորաբար արգելակում են արյան մակարդումը. C սպիտակուց, S սպիտակուց և հակաթրոմբին։ Նշանակություն ունեն նաև արյան առաջինից բացի մյուս խմբերրը և V գործոնի և պրոտոմբինի գեների մեջ մուտացիաների առաջացումը։ Այս հակամակարդիչ գործոնների գեների մուտացիաները[Ն 2] հանդիպում են հազվադեպ, բայց ուժեղ կամ չափավոր ուժեղ ռիսկի գործոններ են[12][14]։ Այս երեք թրոմբոֆիլիաները[Ն 3] մեծացնում է ԽԵԹ-ի ռիսկը մոտ 10 անգամ[18]։ V գործոն Լեյդենը[Ն 4], որը V գործոնը դիմացկուն է դարձնում ակտիվացված սպիտակուց C-ի հանդեպ[28] և գենետիկական պրոտոմբին G20210A տարբերակը, որն առաջացնում է պրոտոմբինի մակարդակի բարձրացում, հիմնականում արտահայտված են կովկասցիների մոտ[12][Ն 5][18][20]։ Արայն առաջինից բացի մյուս խմբեր ունենալը մոտավորապես կրկնապատկում է ԽԵԹ-ի ռիսկը[14]։ Ոչ առաջին խմբի արյունը տարածված է բոլոր ռասանների մեջ՝ այն դարձնելով կարևոր ռիսկային գործոն[29]։ Այս անձիք ունեն Վիլեբրանդի և VIII գործոնի ավելի բարձր մակարդակ, ինչը մեծացնում է թրոմբի առաջացման հավանականությունը[29]։

Բորբոքային հիվանդությունները[14][30], օրինակ՝ Բեխչետի համախտանիշը[31], և մի շարք աուտոիմունային հիվանդություններ[32], օրինակ՝ համակարգային կարմիր գայլախտը[33] մեծացնում են ռիսկը։ Այլ ասոցացված վիճակներից են հակաֆոսֆոլիպիդային համախտանիշը[34], հեպարին-հարուցված թրոմբոցիտոպենիան[35], նեֆրոտիկ համախտանիշը[15], վարակը[15][30], ՄԻԱՎ- ը[15], իրական պոլիցիտեմիան[20], քիմիաթերապիան[13], դեղամիջոցների ներերակային օգտագործումը[36][37] և ծխելը[Ն 6]։ Արյան փոփոխությունները, ներառյալ դիսֆիբրինոգենեմիա[20], ազատ S սպիտակուցի ցածր մակարդակ[15], ակտիվացված C սպիտակուցի հանդեպ կայունություն[15], հիպերհոմոցիստեինեմիա[12], ֆիբրինոգենի բարձր մակարդակ[12], IX և XI գործոնների բարձր մակարդակ[12]։

Որոշ ռիսկային գործոններ ազդում են մարմնում ԽԵԹ-ի տեղակայման վրա։ Մեկուսացված դիստալ ԽԵԹ-ի դեպքում ռիսկի գործոնները տարբերվում են պրոքսիմալ ԽԵԹ-ից։ Անցումային գործոնները, ինչպիսիք են վիրահատությունը և անշարժացումը, գերակշռում են, մինչդեռ թրոմբոֆիլիան և տարիքը կարծես չեն մեծացնում ռիսկը[39]։ ԽԵԹ- ն առաջանում է վերին ծայրամասերում մոտ 4-10% դեպքերում, մասնավորապես, եթե առկա է օտար մարմին (օրինակ՝ կենտրոնական երակային կաթետեր, ռիթմավար), քաղցկեղ և վիրահատություն[40]։

ԱխտաֆիզիոլոգիաԽմբագրել

ԽԵԹ-ն հաճախ առաջանում է սրունքի երակներում և շարունակում է «աճել» երակային հոսքի ուղղությամբ՝ դեպի սիրտը[41]։ Երբ ԽԵԹ-ն չի աճում, այն կարող է ինքնուրույն լուծվել[42]։ Ամենահաճախը ախտահարվում են սրունքի և ազդրի երակները, ներառյալ ծնկային և ազդրային երակները[43]։ Ստորին վերջույթների տարածուն թրոմբոզը կարող է հասնել զստային երակներ կամ ստորին սիներակ[44]։

Զարկերակային թրոմբոզի պատճառներն ավելի հստակ են հետազոտված քան երակայինինը[45]։ Զարկերակային թրոմբոզի համար անհրաջեժշտ է անոթի պատի վնասում, ինչն էլ սկիզբ է դնում մակարդմանը[45], սակայն երակների թրոմբոզը հիմնականում առաջանում է առանց այդպիսի վնասման[12]։ Երակային թրոմբոզի սկիզբ է համարվում հյուսվածքային գործոնի ազդեցությամբ պրոթրոմբինի վերածումը թրոմբինի, որից հետո էլ սկսվում է ֆիբրինի կուտակումը[13]։ Արյան կարմիր մարմնիկները՝ էրիթրոցիտները և ֆիբրինը կազմում են երակային թրոմբի հիմնական մասը[12] և ֆիբրինը ամրանում է անոթի ներքին պատը ծածկող էնդոթելին, որի նշանակությունը մակարդման կանխումն է[45]։ Թրոմբոցիտները և լեյկոցիտները նույնպես մտնում են կազմի մեջ։ Թրոմբոցիտները այնքան արտահայտված չեն երակային թրոմբերում, որքան զարկերակայիններում, սակայն նրանք մեծ դեր են խաղում[14]։ ԵԹԷ-ն կապված է բորբոքման հետ[Ն 7] և լեյկոցիտները դեր ունեն թրոմբի ձևավորման մեջ[42]։

Հաճախ ԽԵԹ-ը սկսվում է երակների փականներից[42]։ Արյան հոսքի տիպը փականների շրջանում կարող է բերել թթվածնի մակարդակի իջեցման երակային սինուսում։ Հիպօքսեմիան, որը ավելի է խորանում երակային կանգից, ակտիվացնում է հիպօքսիա-ինդուկցված գործոն-1 և վաղ պրոլիֆերացիայի պատասխանի սպիտակուց 1 ընդգրկող ուղիները։ Հիպօքսեմիան ակտիվացնում է նաև ռեակտիվ թթվածնային մասննիկներին[13]։

ԱխտորոշումԽմբագրել

ԽԵԹ-ի ախտորոշման համար կատարվում է ուլտրաձայնային հետազոտություն։ Կլինիկական գնահատումը, որը օգնում է կանխատեսել ԽԵԹ-ի հավանականությունը կարող է օգնել կողմնորոշվել Դ-դիմերի որոշման հարցում։ Այն մարդկանց դեպքում, ում մոտ հավանակնությունը ցածր է, Դ-դիմեր ցածր մակարդակը կօգնի բացառել հիվանդությունը[Ն 8]։

ԴասակարգումԽմբագրել

 
Ցավոտ կապույտ ֆլոգմազիան (այտուցը) սուր, պրոքսիմալ, խցանող ԽԵԹ- ի մասնավոր տեսակ է[47]։

Հարուցված ԽԵԹ-ն առաջանում է, եթե առկա են ձեռք բերված ռիսկի գործոններ (վիրահատություն, օրալ հակաբեղմնավորիչներ, վնասվածք, անշարժություն, ճարպակալում կամ քաղցկեղ), իսկ այն դեպքերում, երբ այդ գործոնները բացակայում են, հիվանդությունն անվանում ենք իդիոպաթիկ[48]։ Սուր ԽԵԹ-ն բնորոշվում է ցավով և այտուցվածությամբ[49] և սովորաբար խցանող է[50], ինչը նշանակում է, որ արգելափակվում է արյան հոսքը, և, հետևաբար չխցանող ԽԵԹ-ն ավելի քիչ ախտանշաններ ունի[51]։ ԽԵԹ- ն համարվում է քրոնիկ, եթե ախտանշանները տևում են 10-14 օրից ավել[52]։ Եթե ԽԵԹ-ն անախտանիշ է և հայտնաբերվում է պատահական սքրինինգի ժամանակ, կոչվում է անախտանիշ կամ գտածո[53][54]։ ԽԵԹ-ի առաջին միջադեպը կոչվում է պատահական, իսկ ցանկացած հետագա միջադեպ՝ կրկնվող[55][56]։ Երկկողմանի ԽԵԹ-ն բնորոշվում է երկու ոտքերում թրոմբի առկայությամբ, իսկ մեկ ոտքի ախտահարման դեպքում ԽԵԹ-ն կոչվում է միակողմանի[57]։

ԽԵԹ-ն համարվում է պրոքսիմալ, եթե ծնկից վերև է և դիստալ՝ եթե ծնկից ներքև է[58][59]։ ԽԵԹ-ն, որն առաջանում է ծնկային զարկերակից ներքև համարվում է դիստալ[50] և ավելի քիչ կլինիկական արտահայտվածություն ունի քան պրոքսիմալը[60]։ Զստաազդրային ԽԵԹ-ն ընդգրկում է գոնե մեկ զստայինզ երակ[61]։ Ցավոտ սպիտակ ֆլեգմազիան և ցավոտ կապույտ ֆլեգմազիան առաջանում են, երբ ԽԵԹ-ն մեծ ծավալով է և առաջացնում է երակների արտահայտված խցանում (ամբողջական կամ համարյա ամբողջական)։ Առաջինի ժամանակ ախտահարված ոտքը սպիտակ է և ցավոտ, քանի որ այտուցն ու կանգը այնքան ծանր են, որ զարկերակային արյունահոսքը սահմանափակված է։ Երկրորդի դեպքում զարեկերակային արյունահոսքը նվազած է մինչև այն աստիճան, որ, որ առկա է կապույտ երանգ և կարող է զարգանալ երակային գանգրենա՝ սովորաբար ուժեղ ցավերով։ Այս իրավիճակում կարող է լինել վիրահատության կարիք[51][62]։

Պաջեթ-Շրոթերի համախտանիշը հազվադեպ հանդիպող ծանր հիվանդություն է, որի ժամանակ առաջանում է վերին վերջույթների խորանիստ երակների թրոմբոզ, ինչը սովորաբար առաջանում է արական սեռի մարզիկների մոտ 30 տարեկանի շրջանում, հատկապես լողորդների, ծանրամարտիկների և նիզակ նետողների մոտ[63]։ Այն հանդիպում է նաև անատոմիական անկանոնության և անրակի ու առաջին կողի միջև անոթների և նյարդերի սեղմման համախտանիշի դեպքում։

ՀավանականությունԽմբագրել

 
Ոտքերի այտուցը հեղուկի կուտակումից խմորանման է և սեղմելու դեպքում տեսնում ենք մատի հետքը (այս անձը չի ունեցել ԽԵԹ)։

ԽԵԹ-ի կասկածի դեպքում հավանականության կլինիկական գնահատումը կարող է լինել օգտակար, որոշելու համար թե ինչ հետազոտությունների կարիք կա[64][65]։ Ամենահետազոտված կլինիկական կանխատեսման միջոցը Ուելսի սանդղակն է[9][66]

Ուելսի սանդղակ կամ չափանիշներ․ (հավանական միավոր −2-ից 9)

  1. Ակտիվ քաղցկեղ (բուժում վերջին 6 ամսում կամ պալիատիվ)։ +1 միավոր
  2. Սրունքների այտուց ≥ 3 սմ համեմատած անախտանիշ սրունքի հետ (չափված մեծ սրունքոսկրի թմբկությունից 10սմ ներքև)։ +1 միավոր
  3. Միակողմանի այտուցված մակերեսային երակներ (ոչ վարիկոզային, ախտահարված ոտքում)։ +1 միավոր
  4. Միակողմանի խմորանման այտուց (ախտահարված ոտքում)։ +1 միավոր
  5. Նախկինում ունեցած ԽԵԹ։ +1 միավոր
  6. Ամբողջ ոտքի այտուցվածություն։ +1 միավոր
  7. Խորանիստ երակների երկայնքով տեղային լարվածություն։ +1 միավոր
  8. Պարալիզ, պարեզ կամ վերջերս ստորին վերջույթներին տեղադրված գիպսակապ։ +1 միավոր
  9. Անկողնային հիվանդ ≥ 3 օր, կամ տեղային/ ընդհանուր անզգայացմամբ իրականացված վիրահատություն վերջին 12 շաբաթում։ +1 միավոր
  10. Այլընտրանքային ախտորոշման առկայություն։ −2 միավոր[7]

Նրանք, ում մոտ առկա է 2 կամ ավել միավոր ունի 28% հավանականություն, իսկ ավելի ցածր միավորների դեպքում հավանականությունը 6% է։ Այլ տարբերակով սանդղակը գնահատվում է հետևյալ ձևով[9][10]՝

1․ ցածր հավանականություն < 1 միավոր, 5%

2․ միջին հավանականություն 1-2 միավոր17%

3․ բարձր հավանականություն > 2 միավոր 53%

Դ-դիմերԽմբագրել

 
Դ-դիմերի առաջացումը։

Դ-դիմերը ֆիբրինի լուծման արդյունք է և նրա մակարդակը կարող է բարձրանակ թրոմբի՝ պլազմինով քայքայման կամ այլ հիվադնությունների դեպքում[46]։ Հոսպիտալիզացված հիվանդերը հաճախ ունենում են բարձրացած մակարդակ տարբեր պատճառներով[9][67]։ Երբ հիվանդն ունի ԽԵԹ-ի բարձր հավանականություն, կարող է որոշվել Դ-դիմերի մակարդակը արյան մեջ և եթե արդյունքը նորմալ է, ապա դա բացառում է ԽԵԹ-ի ախտորոշումը[46][65][68]։ Բարձրացած մակարդակի դեպքում անհրաժեշտ է հետագա հետազոտում[69][70]։

ԽԵԹ-ի կասկածի դեպքում, երբ հավանականությունը ցածր է Կրծքային բժիշկների ամերիկյան քոլեջը խորհուրդ է տալիս կամ Դ-դիմերի մակարդակի որոշում, կամ պրոքսիմալ երակների ուլտրաձայնային հետազոտություն։ Այս տարբերակը ավելի նախընտրելի է, քան ամբողջ ոտքի հետազոտությունը, իսկ Դ-դիմերի որոշումը ամենանախընտրելի տարբերակն է[69]։

Միջին հավանականության դեպքում առաջին ընտրության տարբերակ է Դ-դիմերի որոշումը[70]։ Անգլիական ուղեցույցները օգտագործում են Ուելսի սանդղակի 2 միավորանոց տարբերակը և չի բաժանում հավանականությունը ցածր, միջին և բարձր խմբերի[65]։

Պատկերային հետազոտություններԽմբագրել

ԽԵԹ-ի ախտորոշման մեջ օգտագործվում են պատկերային հետազոտություններ, հաճախ պրոքսիմալ ճնշող ուլտրաձայն կամ ամբողջ ոտքի ուլտրաձայն։ Ցանկացած մեթոդ ունի իր թերությունները․ պրոքսիմալ ՈՒՁՀ-ի ժամանակ հնարավոր է բաց թողնել դիստալ ԽԵԹ- ն, իսկ ամբողջ ոտքի ՈՒՁՀ-ի դեպքում հնարավոր է դիստալ ԽԵԹ-ի գերբուժում[9]։ Դոպլեր ՈՒՁՀ-ն[71], ԿՏ վենոգրաֆիան, ՄՌՏ վենոգրաֆիան կամ թրոմբի ՄՌՏ- ն նույնպես ընտրության տարբերակներ են[9][69]։

ՈՒՁՀ-ն ունի պրոքսիմալ ԽԵԹ-ի ախտորոշման 97% զգայունությունin[72]։

Ոսկե ստանդարտ է համարվում կոնտրաստ վենոգրաֆիան, որի ժամանակ ծայրամասային երակների մեջ ներարկվում է կոնտրաստ նյութ և կատարվում է ռենտգեն նկարահանում։ Իր գնի և արժեքի պատճառով այս հետազոտությունը հազվադեպ է կատարվում[9]։ Մի հետազոտության մեջ ցույց տրվեց, որ այս հետազոտությամբ ԹԶԹԷ- ով հիվանդների 20%-ի մոտ հայտնաբերվել է ԽԵԹ, այն դեպքում, երբ ՈՒՁՀ-ն բացասական է եղել[73]։

ԿանխարգելումԽմբագրել

 
ԽԵԹ- ի կանխարգելման համար անրաժեշտ է շատ քայլել, լինել ակտիվ և խուսափել ճարպակալումից։

ԽԵԹ-ի կանխարգելման համար խորհուրդ է տրվում վարել ակտիվ կենսակերպ, այդ թվում ոտքերի վարժություններ և երկար նստած մնալուց հետո քայլել, ինչպես նաև խուսափել ճարպակալումից[75]։ Քայլելը և ոտքերի վարժությունները նվազեցնում են երակային կանգը, քանի որ ոտքերի մկանները կծկվելով սեղմում են երակները և մղում արյունը դեպի սիրտ[76]։ Մարմնի ավելորդ քաշը ամենահաճախ հանդիպող ռիսկի գործոնն է և, հետևաբար, կենսակերպի փոփոխությունը և օպտիմալ քաշի պահպանումը նվազեցնում է ԽԵԹ-ի զարգացման հավանականությունը[77]։ Կախված ԽԵԹ-ի ռիսկից կարող են խորհուրդ տրվել տարբեր կանխարգելման մեթորդներ։ Անշարժ հիվանդների մոտ ֆիզիկական կոմպրեսիոն մեթոդները բարելավում են արյան հոսքը։

Հակամակարդումը, որը բարձրացնում է արնահոսության ռիսկը, օգտագործվում է բարձր ռիսկային իրավիճակներում։ Զանգվածային արնահոսության ռիսկը երկարատև հակամակարդիչ բուժման ֆոնին կազմում է տարեկան մոտ 3%[18], իսկ ԽԵԹ-ի կանխումը այդ բուժմամբ կազմում է 3-9%[78]։ Անախտանիշ թրոմբոֆիլիայով հիվանդների դեպքում հակամակարդիչ բուժում խորհուրդ չի տրվում[79]։

Ստատինները համարվում են ԵԹԷ-ի առաջնային կանխարգելման միջոց։ JUPITER հետազոտությունը, որում օգտագործվել է ռոզուվաստատին, ցուց է տվել արդյունավետության ապացույցներ[80][81]։ Բոլոր ստատիններից ռոզուվաստատինը միակն է, որ ապացուցված նվազեցնում է ԵԹԷ-ի ռիսկը[82]։

Հիվանդանոցային (ոչ վիրաբուժական) հիվանդներԽմբագրել

 
Ցածր մոլեկուլյար հեպարինը սովորաբար տրվում է ենթամաշկային ներարկումների ձևով նկարում ներկված հատվածներից։

Քոքրեն վերլուծությունը 2014 թվականին հայտնաբերեց, որ հեպարինի օգտագործումը հիվանդների մոտ չի փոխում մահվան և ԹԶԹԷ-ի ռիսկը[83]։ Հեպարինը նվազեցրել է ԽԵԹ-ի ռիսկը՝ բարձրացնելով արնահոսության ռիսկը[83]։ Այդ պատճառով վերլուծությունը խորհուրդ է տալիս գնահատել ռիսկի և օգուտի հարաբերությունը[83]։

2012 թվականի ոչ վիրաբուժական հիվանդների ուղեցույցները[84][Ն 9] խորհուրդ են տալիս հակամակրդիչ թերապիան միայն շատ ծանր դեպքերում, երբ չկա արնահոսելու ռիսկ[85]։ Կանխարգելման մեխանիկական տարբերակները օգտագործվում են, երբ թրոմբոզի և արնահոսության ռիսկը բարձր է[86]։ Շատ ծանր դեպերում կարող են կիրառվել դեղորայքային կամ մեխանիկական կանխարգելում[87]։ Հեպարինը կարող է կիրառվել նաև ամբուլատոր հիվանդների դեպքում, եթե վերջիններս ունեն քաղցկեղ և կայուն ռիսկ ԵԹԷ-ի առաջացման համար[88]։

Վիրահատությունից հետոԽմբագրել

 
Ծնկային հոդի ամբողջական փոխարինման վիրահատության կտրվածք, ինչը բարձրացնում է ԽԵԹ-ի ռիսկը։

Զանգվածային օրթոպեդիկ վիրահատությունները, օրինակ՝ կոնք-ազդրային հոդի, ծնկան հոդի վիրահատությունները, ունեն ԽԵԹ առաջացնելու բարձր ռիսկ[89]։ Եթե այս վիրահատություններից հետո կանխարգելման միջոցներ չեն կիրառվում, ապա ախտանշանային ԽԵԹ-ն 4% հավանականությամբ կզարգանա հաջորդող 35 օրերի ընթացքում[90]։ Ոչ օրթոպեդիկ վիրահատություններից հետո ԵԹԷ-ի կանխարգելման համար կարևոր են վաղ ակտիվացումը, մեխանիկական կանխարգելումը և դեղորայքը[91]։ Ուղեցույցները խորհուրդ են տալիս զանգվածային օրթոպեդիկ վիրահատություններից հետո բուժում ցածր մոլեկուլյար հեպարինով (ՑՄՀ, օրինակ՝ ֆոնդապարինուքս)[90]։ Ընդհատվող օդային կոմպրեսիան նույնպես ընտրության տարբերակ է[90][92]։ Ճնշող գուլպաները նույնպես կարող են արդյունավետ լինել բոլոր տեսակի վիրահատություններից հետո[93]։

ՀղիությունԽմբագրել

Հղիության ընթացքում ԵԹԷ-ի ռիսկը աճում է մոտ 5 անգամ[94], քանզի օրգանիզմը գտնվում է գերմակարդման վիճակում, որը պիտի պաշտպանի օրգանիզմը հնարավոր հետծննդաբերական արնահոսությունից[95]։ Եթե հղին ունի նաև որոշ գենետիկ խանգարումներ, ապա ռիսկւ աճում է մինչև 30 անգամ[96]։ Մակարդման V գործոնի հոմոզիգոտ մուտացիայով կամ պրոթրոմբինի G20210A մուտացիայով հղիների մոտ, ովքեր ընտանիքում ունեն ԵԹԷ-ի պատմություն, խորհուրդ է տրվում կիրառել ՑՄՀ նախածննդաբերական շրջանում և ՑՄՀ կամ վիտամին K-ի անտագոնիստներ ծննդաբերությանը հաջորդող 6 շաբաթվա ընթացքում։ Այլ թրոմբոֆիլիաներով հղիները պիտի խիստ հսկվեն հղիության ընթացքում[97]։ Վարֆարինը հաճախ կիրառվող ՎԿԱ է, որը կարող է վնասել պտողին և չի կիրառվում հղիության ընթացքում[96][98]։

ՃանապարհորդներԽմբագրել

 
Ճնշող գուլպայի օրինակ

Բարձր ռիսկի այն ճանապարհորդներին, ովքեր անցկացնում են երկար ժամեր տրանսպորտային տարբեր միջոցներում նստած[Ն 10], խորհուրդ է տրվում սրնունքների վարժություններ, հաճախակի զբոսանքներ[99][100]։ Ճնշումային գուլպաները կտրուկ նվազեցրել են անախտանիշային ԽԵԹ-ի զարգացումը օդանավով ճանապարհորդողների մոտ, սակայն ախտանիշային ԽԵԹ-ի, ԹԶԹԷ-ի և մահացության վրա ազդեցությունը անհայտ է[101]։ Այնուամենայնիվ խորհուրդ չի տրվում այդ գուլպաները կիրառել ռիսկի չունեցող ճանապարհորդների մոտ։ Ասպիրինի և հակամակարդիչների ռուտին կիրառումը նույնպես խորհուրդ չի տրվում[102]։ ԵԹԷ-ի ռիսկով այն հիվանդները, ովքեր հաճախ երկար ճանապարհորդություններ են ունենում, պիտի կիրառեն ճնշող գուլպաներ կամ ՑՄՀ[Ն 11]։ Եթե դրանցից ոչ մեկը հասանելի չէ, կարելի է կիրառել ասպիրին[102]։

ԲուժումԽմբագրել

ՀակամակարդիչներԽմբագրել

Հակամակարդիչները, որոնք կանխում են հետագա մակարդումը, սակայն չեն ազդում արդեն ձևավորված թրոմբի վրա, ԽԵԹ-ի ստանդարտ բուժումն է[103][Ն 12]։ Ռիսկի և օգուտի գնահատումը կարեևոր է թերապիայի տևողության որոշման համար և սովորաբար ստանդարտ տևողությունը կազմում է 3 ամիս։ Եթե տարեկան ռիսկը 9%-ից ավել է, հնարավոր է ավելի երկար տևողությամբ բուժում։ Այն մարդիկ, ովքեր ՎԿԱ-ով բուժման ավարտից հետո ունեցել են Դ-դիմերի բարձր մակարդակ, ունեն ռեկուրենտ միջադեպի ավելի բարձր ռիսկ (մոտ 9% բարձր մակարդակի դեպքում և 4% նորմալի դեպքում)[105]։ Թրոմբոֆիլիայի հետազոտությունների արդյունքերը հազվադեպ են դեր խաղում բուժման տևողության որոշման մեջ[106]։ Ուղղակի օրալ հակամակարդիչների 2 տեսակ է առկա․ թրոմբինի ուղղակի ինհիբիտորներ և Xa գործոնի ինհիբիտորներ, որոնք կարող են լինել ավելի անվտանգ այլընտրանք վարֆարինի համար[107]։

Սուր դեպքերի ժամանակ ուղեցույցները խորհուրդ են տալիս կիրառել պարէնտերալ հակամակարդիչներ (ՑՄՀ, ֆոնդապարինուքս կամ ոչ ֆրակցիոն հեպարին) ամենաքիչը 5 օրվա ընթացքում[Ն 13] և ՎԿԱ և օրալ հակամակարդիչներ նույն օրը։ ՑՄՀ և ֆոնդապարինուքսը ավելի նախընտրելի են, սակայն երկուսն էլ, ի տարբերություն ոչ ֆրակցիոն հեպարինի, չեն նշանակվում, եթե կա երիկամային ֆունկցիայի խանգարում[110]։ ՎԿԱ-երը սովորաբար նշանակվում են ամենաքիչը 3 ամսվա համար[111]՝ պահելով միջազգային նորմալիզացված հարաբերությունը (INR) 2-3-ի սահմաններում, իսկ նպատակային միավորը 3․5-ն է[112][113]։ ՎԿԱ-ի առավելությունները նվազում են ժամանակի ընթացքում[114] և արնահոսության ռիկսը մեծանում է տարիքի հետ։

Վիրահատությունից հետո առաջացած պրոքսիմալ ԽԵԹ-ի դեպքում խորհուրդ է տրվում 3 ամսյա բուժում[115]։ Այս տևողությամբ բուժումը խերհուրդ է տրվում հատկապես, եթե կա արնահոսության ցածր կամ միջին ռիսկ[116][117]։ Եթե ԵԹԷ-ի առաջին դեպը եղել է չհրահրված, ապա ցանկալի է բուժումը շարունակել 3 ամսից ավել՝ արնահոսության ռիսկի բացակայության դեպքում[118]։ ԵԹԷ-ի երկրորդ միջադեպի ժամանակ խորհուրդ է տրվում երկարատև բուժում, եթե արնահոսության ռիսկը ցածր է կամ միջին և 3 ամսյա տևողությամբ, եթե ռիսկը բարձր է[119][120]։

Գուլպաներ, զբոսանք և կրկնակի հետազոտությունԽմբագրել

Սուր ԽԵԹ-ի դեպքում սկզբում խորհուրդ է տրվում տնային բուժում։ Այս խմբի մեջ չեն մտնում այն դեպքերը, երբ առկա է ոտքերի սուր ախտանիշներ և կոմորբիդներ։ Անհրաժեշտ են տնային համապատասխան պայմաններ․ հոգ տանող ընկերներ կամ ընտանիք, հեռախոսի առկայություն, հնարավորության դեպքում հիվանդանոց արագ վերադառնելու հնարավորություն[121]։

Անկողնային ռեժիմը չպիտի օգտագործվի ԽԵԹ-ի բուժման համար, եթե չկան շարժումը սահմնափակող լուրջ խնդիրներ[122]։ Զբոսանքները խորհուրդ են տրվում սուր ցավի և այտուցի բացակայության դեպքում[122][123]։ Աստիճանավորված ճնշող գուլպաները, որոնք ավելի ուժեղ ճնշում են սրունքթաթային հոդում և ավելի քիչ ծնկից ներքև, կարող են օգտագործվել ԽԵԹ-ի ախտանշանների վերահսկման համար, սակայն չեն նվազեցնում հետթրոմբոտիկ համախտանիշի ռիսկը[124]։ Այդ գուլպաները չեն նվազեցնում նաև ԵԹԷ-ի ռիսկը[125]։

Սու մեկուսացված դիստալ ԽԵԹ-ի դեպքում խորհուրդ է տրվում ախտորոշումից մոտ 1 շաբաթ անց կրկնակի պատկերային հետազոտություն և, եթե թրոմբը չի աճել, ապա հակամակարդում անհրաժեշտ չէ[126]։ Այս մեթոդը կարող է օգտակար լինել արնահոսության բարձր ռիսկի դեպքում։ Հիվանդները կարող են ընտրել հակամակարդում կրկնակի հետազոտությունների անհարմարությունից ազատվելու համար[126]։ Այսպիսի մոտեցումը արդյունավետ չի այն անախտանիշ հիվանդների մոտ, ովքեր ունեցել են սկզբնական բացասական ՈՒՁՀ։

ՄիջամտություններԽմբագրել

 
Ցավոտ կապույտ ֆլոգմազիան (այտուցը) սուր, պրոքսիմալ, խցանող ԽԵԹ- ի մասնավոր տեսակ է։ Սա կյանքին և ոտքին վտանգ սպառնացող իրավիճակ է[47]։

Թրոմբոլիզը ֆերմենտների ներարկումն է, որոնք լուծում են թրոմբը և, չնայած, ապացուցված է դրանց արդյուանվետությունը կյանքին սպառնացող սուր իրավիճակներում, ինչպիսիք են կաթվածն ու սրտամկանի ինֆարկտը, ռանդոմիզացված հսկվող հետազոտությունները չեն ցույց տվել որևէ արդյունավետություն սուր պրոքսիմալ ԽԵԹ-ի ժամանակ[7][127][128][129][130]։ Կաթետեր- ուղղորդված թրոմբոլիզը[7] ունի արնահոսության մեծ ռիսկ, իրականացման բարդություն[Ն 14] և թանկարժեք է։ Այդ պատճառով հակամակարդումը նախընտրելի բուժում է։ Սակայն այս մոտեցումը չի վերաբերվում զարգացող երակային գանգրենայով հիվանդներին։ 2016 թվականից սկսած այսպիսի հիվանդները համարվում են լավագույն թեկնածու թրոմբոլիզի համար։ Կապույտ ցավոտ ֆլեգմազիան պիտի ստիպի արագ մտածել թրոմբոլիզի մասին։ Այնուամենայնիվ առկա են որոշ հակացուցումներ։ Հետագա հետազոտություններ պիտի տարվեն որոշելու համար, թե որ խմբում թրոմբոլիզը կլինի ավելի արդյունավետ[130]։

 
Ստորին սիներակում տեղադրվող «կավա-ֆիլտր»։

Ստորին սիներակում տեղադրվող կավա-ֆիլտրերը ցուցված չեն այն դեպքերում, երբ հիվանդը ստանում է հակամակարդիչ թերապիա։ NICE ուղեցույցներով խորհուրդ է տրվում կավա-ֆիլտրերը սուր պրոքսիմալ ԽԵԹ-ի և ԹԶԹԷ-ի այն դեպքերում, երբ հիվանդը չի կարող ստանալ հակամարդիչ թերապիա։ Դրանք օգտագործվում են ԹԶԹԷ-ն կանխարգելելու համար, չնայած դրանց արդյունավետությունն ու անվտանգությունը դեռևս լավ հաստատված չեն[131]։ Դրանք ցուցված են միայն բարձր ռիսկային իրավիճակներում[131]։ ACCP-ն խորհուրդ է տալիս կավա-ֆիլտրի կիրառումը միայն հակամակարդիչների կիրառման հակացուցումների դեպքում, բայց ոչ դրանց հետ զուգակցված, բացառությամբ այն դեպքերի, երբ չկա արնահոսության ռիսկ և կավա-ֆիլտրի տեղադրումից հետո զարգանում է պրոքսիմալ ԽԵԹ[132]։ Չնայած կավա-ֆիլտրի առկայությունը արդեն իսկ բարձրացնում է ԽԵԹ-ի ռիսկը[131], չկան բավարար պատճառներ հակամակրդիչ թերապիա սկսելու համար[133]։

Մեխանիկական թրոմբէկտոմիան կատարվում է հատուկ սարքի միջոցով, որով հնարավոր է հեռացնել թրոմբը։ Այս մեթոդը կիրառվում է միայն, եթե առկա է զստաազդրային ԽԵԹ, ախտանծաններ <7 օր, լավ ֆունկցիոնալ վիճակ, սպասվող կյանքի տևողություն >1 տարի և առկա են միջամտության կատարման հնարավորություններ[109]։ Հակամակարդումը նախընտրելի է թրոմբէկտոմիայից[134]։

ԿանխատեսումԽմբագրել

 
Սա հետթրոմբոտիկ համախտանիշի ծանր օրինակ է, որտեղ տեսնում ենք խոցեր սկզբնական ԽԵԹ-ի առաջացման վայրում։ Այս հիվանդը ունեցել է նաև ոտքի վնասում և, քանի որ օգտագործել է հակամակրդիչ թերապիա տեսնում ենք արտահայտված արյունազեղումների առկայություն։

Ստորին վերջույթների չբուժված ԽԵԹ-ն ունի ԹԶԹԷ-ի հետ կապված 3% մահացություն, մինչդեռ մահացությունը կապված վերին վերջույթների ԽԵԹ-ի հետ շատ հազվադեպ է[135]։ Պրոքսիմալ ԽԵԹ ունեցողների մոտ 56%-ը ունեն ԹԶԹԷ, սակայն կրծքավանդակի ԿՏ անհրաժեշտ չէ[136]։ ԹԶԹԷ-ն պրոքսիմալ ԽԵԹ-ի ամենալուրջ բարդությունն է և դրա ռիսկը աճում է, եթե թրոմբերը գտնվում են ազդրում կամ կոնքի խոռոչում[137]։ Դիստալ ԽԵԹ-ը շատ հազվադեպ է ասոցացված ԹԶԹԷ-ի հետ։ Մյուս հաճախ հանդիպող բարդությունը հետթրոմբոտիկ համախտանիշն է[138], որն առաջանում է արյան դեպի սիրտ վերադարձի խանգարման հետևանքով[139]։ Այդ համախտանիշի ախտանշաններից են ցավը, այտուցը, պարեսթեզիան, իսկ ծանր դեպքերում ոտքերի խոցերը։ ԽԵԹ-ից հետո հիվանդների 20–50%-ի մոտ զարգանում է հետթրոմբոտիկ համախտանիշ, որոնցից 5–10%-ը լինում են ծանր[138]։

ԽԵԹ-ից հետո թրոմբի առկայությունը պատահում է հիվանդների փոքրամասնության մոտ և բարձրացնում է ԽԵԹ-ի կրկնման ռիսկը[139][140]։ Քաղցկեղը[7] և չհրահրված ԽԵԹ-ը կարևոր ռիսկի գործոններ են կրկնման համար[141]։ Պրոքսիմալ չհրահրված ԽԵԹ ունեցած մարդկանց մոտ 16%-ը կունենան կրկնակի ԵԹԷ հակամակրդիչ թերապիայի ավարտից հետո՝ 2 տարվա ընթացքում։ Եթե ԽԵԹ-ի հետ միասին զարգանում է նաև ԹԶԹԷ, ապա կրկնման հավանականությունը 17% է[141][142]։

Չհրահրված ԵԹԷ-ն կարող է խոսել չախտորոշված քաղցկեղի առկայության մասին[143], սակայն սովորաբար այդ դեպքերում քաղցկեղը հայտնաբերելու հետազոտություններ քիչ են կատարվում[141]։ Հիվանդների որովայնի և կոնքի խոռոչի ԿՏ հետազոտությունը առավելություններ չունի[144]։

ՀամաճարակաբանությունԽմբագրել

Զարգացած երկրներում տարեկան 1000 մարդուց մոտ 1․5-ը ունենում է ԵԹԷ[145]։ Ըստ 2011 թվականի տվյալների գերակշռում է Հյուսիսային Ամերիկայի և Եվրապական պոպուլյացիան։ ԵԹԷ-ն հազվադեպ է հանդիպում երեխաների մոտ՝ տարեկան 100000-ից 1 դեպք։ Տարիքի հետ ԵԹԷ-ի հանդիպման հաճախությունն ու ռիսկը աճում է[146]։ ԽԵԹ-ն հանդիպում է վերին վերջույթներում մոտ 4-10% դեպքերում։

Հղիության ընթացքում և ծննդաբերիությունից հետո սուր ԵԹԷ-ն հանդիպում է 1000-ից մեկ անգամ։ Վիրահատությունից հետո կատարված կանխարգելող թերապիայի պայմաններում ԵԹԷ-ն զարգանում է 1000 մարդակնցից 10 հոգու մոտ[147][148]։ Անգլիայում տարեկան 25000 մարդ մահանում է ԵԹԷ-ից[149]։ Անհայտ պատճառներով ասիական երկրներում ԵԹԷ-ի զարգացման հաճախականությունն ավելի ցածր է։

Հյուսիսային Ամերիկայի և Եվրապական երկրներում մարդկանց մոտ 4-8%-ը ունեն թրոմբոֆիլիա։ Չինաստանի, Ճապոնիայի և Թաիլանդի բնակչության շրջանոմ ավելի տարածված են անտիթրոմբինի, S և C սպիտակուցների խանգարումները[150][151]։ Համաշխարհային տվյալները դեռևս ամբողջական չեն[152]։

ՀասարակությունԽմբագրել

 
2017 թվականին Սերենա Ուիլյամսը հոսպիտալիզացվել է Կեսարյան հատումից հետո՝ հակամակարդիչների ընդհատման հետևանքով զարգացած ԹԶԹԷ-ի պատճառով։ Նրա մոտ զարգացել է սուր հևոց և անմիջապես հիվանդանոց տեղափոխվելուց հետո սկսվել է հեպարինի ներերակային ներարկում ու կատարվել է կրծքավանդակի ԿՏ։ ԹԶԹԷ-ի ախտորոշումից հետո, հեպարինի ներերակային ներարկման պատճառով նրա մոտ սկսվել է արնահոսություն Կեսարյան հատման կտրվածքից։ Ներհիվանդանոցային օրերի ընթացքում կատարվել է կավա-ֆիլտրի տեղադրում[153]։

ԽԵԹ-ի կապակցությամբ հակամակրդիչների կիրառումը կարող է կտրուկ փոփոխել մարդկանց կյանքը, քանզի նրանք այլևս չեն կարող զբաղվել կոնտակտային կամ ձմեռային սպորտաձևերով[154]։ Գլխի վնասվածքները լուրջ վտանգ են ներկայացնում, քանի որ կարող են բերել կյանքին վտանգ սպառնացող արնահոսության։ Այս պատճառով հայտնի NASCAR վարորդ Բրայան Վիքերսը հրաժարվեց մասնակցել հետագա մրցավազքերին։ Պրոֆեսիոնալ բասկետբոլիստներ Քրիս Բոշը և Հաքեմ Օլաջուոն տառապել են կրկնվող թրոմբոզներով[155], և Բոշի մոտ զարգացել է նաև ԹԶԹԷ, ինչը խիստ բացասական ազդեցություն է ունեցել նրա կարիերայի վրա[156]։ 2017 թվականին հայտնի թենիսիտուհի Սերենա Ուիլյամսը ունեցել է ԹԶԹԷ՝ ԽԵԹ-ի պատճառով[153]։

Կան շատ այլ հայտնիներ, ովքեր տառապել են ԽԵԹ-ով։ Նախկին ԱՄՆ նախագահ Ռիչարդ Նիքսոնը ունեցել է կրկնվող ԽԵԹ[157]։ Այս հիվանդությամբ տառապել են նաև Հիլարի Քլինթոնը[158], Դիք Չինին[159] և հաղարդավար Ռեջիս Ֆիլբին կոնքազդրային հոդի փոխարինման վիրահատությունից հետո[160]։ Շատ հայտնիներ մահացել են ԽԵԹ-ի պատճառով․ հայտնի ռեպ երգիչ Հեյվի Դին[161], NBC լրագրող Դեյվիդ Բլումը[162], դերասան Ջիմի Ստյուարտը[160]։

ՊատմությունԽմբագրել

 
Վարֆարին՝ վիտամին K-ի անտագոնիստ, որը մետ 50 տարի դեղորայքային բուժման հիմքն էր կազմում։

ԽԵԹ-ի ամենահին դեպքը բնութագրվել է Սուշրութայի կողմից իր՝ Սուշրութա Սամիթա գրքում[163]։ Հաջոր դեպքը բնութագրվել է 1271 թվականին 20-ամյա տղայի մոտ[163][164]։ Որոշակի ժամանակահատվածում կանանց մոտ սկսեց նկատվել ԽԵԹ-ի աճ հետծննդաբերական շրջանում և 1700-ականներին կականց խորհուրդ էր տրվում կրծքով կերակրել դրանից խուսափելու համար, քանզի համարվում էր, որ հիվանդությունն առաջանում է որտքերում կաթ հավաքվելու հետևանքով[165]։

1856 թվականին գերմանացի բժիշկ Ռուդոլֆ Վիրխովը հրապարակեց նյութ, որտեղ անդրադառնում էր Վիրխովի տրիադային՝ թրոմբոզի 3 հիմնական պատճառներին[165]։ Այժ այդ տրիադան կազմում է թրոմբոզի առաջացման մեխանիզմի տեսական մասի հիմքը[166]։

20-րդ դարում ԽԵԹ-ի բուժման բազմաթիվ դեղորայքային մեթոդներ հայտնվեցին․ օրալ հակամակարդիչներ՝ 1940-ականներ, ՑՄՀ-ի ենթամաշկային ներարկում՝ 1962թ[167]։ Երկար ժամանակ դեղորայքային թերապիայի հիմնական մասը կազմում էին ենթամաշկային հեպարինը, որից հետո բուժումը շարունակվում էր վարֆարինի որկարատև ընդունումով[168][169]։ Վարֆարինի ընդունման դեպքում արյան հսկումից և հեպարինի դեպքում ներարկումնեից խուսափելու համար ստեղծվեց հակամակարդիչ դեղահաբերի նոր սերունդ, որոնք հնարավոր է խմել բերանացի և կարիք չկա արյան շարունակական հսկման[169]։ Նոր սերնդի դեղարայքի թվին են պատկանում դաբիգատրանը (Պրադաքսա), րիվարոքսաբանը (Քսարելտո) և ապիքսաբանը (Էլիկվիս)[141][168]։

1970-ականներին հիվանդությունն ախտորոշվում է պլոտիզմոգրաֆիայով, սակայն դոպլեր ՈՒՁՀ-ն ամբողջությամբ փոխարինեց այդ մեթոդին, քանզի ունի բարձր ընտրողականություն և զգայունություն[170]։

ԾախսերԽմբագրել

Հոսպիտալիզացված հիվանդի համար ԱՄՆ-ում ԽԵԹ-ն արժենում է մոտ $7,700–$10,800[171]։ ԵԹԷ-ի հսկման ծախսերը 3, 6 և 12 ամիս անց կազմում են համապատասխանաբար $5,000, $10,000 և $33,000։ Եվրոպայում 3 և 6 ամիս անց ծախսերը կազմում են 1,800 և €3,200[172]։ Հետթրոմբոտիկ համախտանիշը նշանակալիորեն մեծացնում է հետագա ծախսերը[171]։

Հետազոտությունների ուղղություններԽմբագրել

2019 թվականին Nature Genetics-ը մեծացրեց ԽԵԹ-ի հետ կապված գետետիկ միջակայքը 10-ից 33[81]։ Արյունաբանների ամերկյան միությունը 2018 թվականին առանձնացրեց հետազոտությունների 29 կարևոր ոլորտ, որոնք կապված են ծանր հիվանդների հետ։

ՆշումներԽմբագրել

  1. Third-generation combined oral contraceptives (COCs) have an approximate two to three times higher risk than second-generation COCs.[19] Progestogen-only pill use is not associated with increased VTE risk.[23]
  2. Type I[15]
  3. The term 'thrombophilia' as used here applies to the five inherited abnormalities of antithrombin, protein C, protein S, factor V, and prothrombin, as is done elsewhere.[18][26]
  4. Factor V Leiden increases the risk of DVT more than it does for PE, a phenomenon referred to as the factor V Leiden paradox.[27]
  5. Factor V Leiden and prothrombin G20210A are present in about 3–5% and 1–3%, respectively, of people of European descent.[18]
  6. "It is important to note that smoking is not an independent risk factor, although it increases the risk for cancers and other comorbidities and works synergistically with other independent risk factors."[38]
  7. VTE might cause the observed inflammation.[14]
  8. An elevated level is greater than 250 ng/mL D-dimer units (DDU) or greater than 0.5 μg/mL fibrinogen equivalent units (FEU).[46] A normal level is below these values.
  9. Page e197S of Kahn et al.[84] specifies that the guideline does not apply to those with "trauma and spinal cord injury" nor does it apply to those "with ischemic and hemorrhagic stroke."
  10. Specified as those with "previous VTE, recent surgery or trauma, active malignancy, pregnancy, estrogen use, advanced age, limited mobility, severe obesity, or known thrombophilic disorder"
  11. For example "recent surgery, history of VTE, postpartum women, active malignancy, or ≥2 risk factors, including combinations of the above with hormone replacement therapy, obesity, or pregnancy"[102]
  12. Evidence for anticoagulation comes from studies other than definitive randomized controlled trials that demonstrate efficacy and safety for anticoagulation vs. placebo or using NSAIDs.[104]
  13. The international normalized ratio should be ≥ 2.0 for 24 hours minimum,[108] but if the ratio is > 3.0, then the parenteral anticoagulant is not needed for five days.[109]
  14. "Up to 83% of patients treated by any catheter-based therapy, need adjunctive angioplasty, and stenting".[7]

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 1,8 «Deep Vein Thrombosis»։ NHLBI, NIH (անգլերեն)։ Արխիվացված է օրիգինալից 14 December 2017-ին։ Վերցված է 14 December 2017 
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 «Deep Venous Thrombosis (DVT)»։ Merck Manuals Professional Edition։ July 2016։ Արխիվացված է օրիգինալից 5 November 2017-ին։ Վերցված է 15 December 2017 
  3. Ferri Fred F. (2017)։ Ferri's Clinical Advisor 2018 E-Book: 5 Books in 1 (անգլերեն)։ Elsevier Health Sciences։ էջ 357։ ISBN 9780323529570։ Արխիվացված է օրիգինալից 15 December 2017-ին 
  4. «Deep Venous Thrombosis Prevention – Cardiovascular Disorders – Merck Manuals Professional Edition»։ Merck Manuals Professional Edition։ July 2016։ Արխիվացված է օրիգինալից 18 September 2017-ին։ Վերցված է 15 December 2017 
  5. «Racial differences in venous thromboembolism»։ Journal of Thrombosis and Haemostasis 9 (10): 1877–82։ October 2011։ PMID 21797965։ doi:10.1111/j.1538-7836.2011.04443.x 
  6. Ferri Fred F. (2017)։ Ferri's Clinical Advisor 2018 E-Book: 5 Books in 1 (անգլերեն)։ Elsevier Health Sciences։ էջ 357։ ISBN 9780323529570։ Արխիվացված է օրիգինալից 15 December 2017-ին 
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 7,5 7,6 «Diagnosis and management of acute deep vein thrombosis: a joint consensus document from the European Society of Cardiology working groups of aorta and peripheral vascular diseases and pulmonary circulation and right ventricular function»։ European Heart Journal 39 (47): 4208–4218։ December 2018։ PMID 28329262։ doi:10.1093/eurheartj/ehx003 
  8. 8,0 8,1 8,2 «New guidelines from the Thrombosis and Haemostasis Society of Australia and New Zealand for the diagnosis and management of venous thromboembolism»։ The Medical Journal of Australia 210 (5): 227–235։ March 2019։ PMID 30739331 ։ doi:10.5694/mja2.50004 
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 9,5 9,6 «Diagnosis of DVT: Antithrombotic Therapy and Prevention of Thrombosis, 9th ed: American College of Chest Physicians Evidence-Based Clinical Practice Guidelines»։ Chest 141 (2 Suppl): e351S–e418S։ February 2012։ PMC 3278048։ PMID 22315267։ doi:10.1378/chest.11-2299 
  10. 10,0 10,1 «Clinical probability and D-dimer testing: how should we use them in clinical practice?»։ Seminars in Respiratory and Critical Care Medicine 29 (1): 15–24։ February 2008։ PMID 18302083։ doi:10.1055/s-2008-1047559 
  11. «Painful swollen leg—think beyond deep vein thrombosis or Baker's cyst»։ World Journal of Surgical Oncology 6: 6։ January 2008։ PMC 2244628։ PMID 18205917։ doi:10.1186/1477-7819-6-6 
  12. 12,0 12,1 12,2 12,3 12,4 12,5 12,6 12,7 12,8 12,9 «Thrombotic risk factors: basic pathophysiology»։ Critical Care Medicine 38 (2 Suppl): S3–9։ February 2010։ PMID 20083911։ doi:10.1097/CCM.0b013e3181c9cbd9 
  13. 13,0 13,1 13,2 13,3 «Venous valvular stasis-associated hypoxia and thrombosis: what is the link?»։ Annual Review of Physiology 73: 527–45։ 2011։ PMID 21034220։ doi:10.1146/annurev-physiol-012110-142305 
  14. 14,0 14,1 14,2 14,3 14,4 14,5 14,6 14,7 «Mechanistic view of risk factors for venous thromboembolism»։ Arteriosclerosis, Thrombosis, and Vascular Biology 32 (3): 563–8։ March 2012։ PMID 22345594։ doi:10.1161/ATVBAHA.111.242818 
  15. 15,0 15,1 15,2 15,3 15,4 15,5 15,6 «Risk factors for venous thrombosis - current understanding from an epidemiological point of view»։ British Journal of Haematology 149 (6): 824–33։ June 2010։ PMID 20456358։ doi:10.1111/j.1365-2141.2010.08206.x 
  16. «Hemostasis and Thrombosis in the Oldest Old»։ Seminars in Thrombosis and Hemostasis 44 (7): 624–631։ October 2018։ PMID 29920621։ doi:10.1055/s-0038-1657779 
  17. «Deep venous thrombosis»։ The Merck's Manuals Online Medical Library։ Merck։ March 2008 
  18. 18,0 18,1 18,2 18,3 18,4 18,5 «Management of inherited thrombophilia: guide for genetics professionals»։ Clinical Genetics 81 (1): 7–17։ January 2012։ PMID 21707594։ doi:10.1111/j.1399-0004.2011.01746.x 
  19. 19,0 19,1 19,2 «Epidemiology, risk factors and sequelae of venous thromboembolism»։ Phlebology 27 (Suppl 2): 2–11։ 2012։ PMID 22457300։ doi:10.1258/phleb.2012.012S31 
  20. 20,0 20,1 20,2 20,3 «Genetics of venous thrombosis»։ Journal of Thrombosis and Haemostasis 7 (Suppl 1): 301–4։ July 2009։ PMID 19630821։ doi:10.1111/j.1538-7836.2009.03394.x 
  21. «Guidelines for Adult Stroke Rehabilitation and Recovery: A Guideline for Healthcare Professionals From the American Heart Association/American Stroke Association»։ Stroke 47 (6): e98–e169։ June 2016։ PMID 27145936։ doi:10.1161/STR.0000000000000098 
  22. «Mechanisms and risk factors of thrombosis in cancer»։ Critical Reviews in Oncology/Hematology 118: 79–83։ October 2017։ PMID 28917273։ doi:10.1016/j.critrevonc.2017.08.003 
  23. «Assessing the risk of venous thromboembolic events in women taking progestin-only contraception: a meta-analysis»։ BMJ 345: e4944։ August 2012։ PMC 3413580։ PMID 22872710։ doi:10.1136/bmj.e4944 
  24. «Duration of anticoagulant therapy for venous thromboembolism: balancing benefits and harms on the long term»։ British Journal of Haematology 158 (4): 433–41։ August 2012։ PMID 22734929։ doi:10.1111/j.1365-2141.2012.09196.x 
  25. «Venous thromboembolism prophylaxis in hospitalized patients: a clinical practice guideline from the American College of Physicians»։ Annals of Internal Medicine 155 (9): 625–32։ November 2011։ PMID 22041951։ doi:10.7326/0003-4819-155-9-201111010-00011 
  26. «Is thrombophilia testing useful?»։ Hematology. American Society of Hematology. Education Program 2011 (1): 150–5։ 2011։ PMID 22160027։ doi:10.1182/asheducation-2011.1.150 
  27. «Broadening the factor V Leiden paradox: pulmonary embolism and deep-vein thrombosis as 2 sides of the spectrum»։ Blood 120 (5): 933–46։ August 2012։ PMID 22496157։ doi:10.1182/blood-2012-02-407551 
  28. «Factor V Leiden: how great is the risk of venous thromboembolism?»։ Cleveland Clinic Journal of Medicine 79 (4): 265–72։ April 2012։ PMID 22473726։ doi:10.3949/ccjm.79a.11072 
  29. 29,0 29,1 «Non-O blood type is the commonest genetic risk factor for VTE: results from a meta-analysis of the literature»։ Seminars in Thrombosis and Hemostasis 38 (5): 535–48։ July 2012։ PMID 22740183։ doi:10.1055/s-0032-1315758 
  30. 30,0 30,1 «Infections and inflammatory diseases as risk factors for venous thrombosis. A systematic review»։ Thrombosis and Haemostasis 107 (5): 827–37։ May 2012։ PMID 22437808։ doi:10.1160/TH11-09-0611 
  31. «Behçet's syndrome as a tool to dissect the mechanisms of thrombo-inflammation: clinical and pathogenetic aspects»։ Clinical and Experimental Immunology 195 (3): 322–333։ March 2019։ PMID 30472725 ։ doi:10.1111/cei.13243 
  32. «Risk of pulmonary embolism in patients with autoimmune disorders: a nationwide follow-up study from Sweden»։ Lancet 379 (9812): 244–9։ January 2012։ PMID 22119579։ doi:10.1016/S0140-6736(11)61306-8 
  33. «Management of systemic lupus erythematosus during pregnancy: challenges and solutions»։ Open Access Rheumatology 9: 37–53։ 2017։ PMC 5354538 ։ PMID 28331377։ doi:10.2147/OARRR.S87828 
  34. «Inherited and acquired risk factors for venous thromboembolism»։ Seminars in Respiratory and Critical Care Medicine 33 (2): 127–37։ April 2012։ PMID 22648484։ doi:10.1055/s-0032-1311791 
  35. «Autoimmune heparin-induced thrombocytopenia»։ Journal of Thrombosis and Haemostasis 15 (11): 2099–2114։ November 2017։ PMID 28846826։ doi:10.1111/jth.13813 
  36. «Deep venous thrombosis of the upper extremity»։ American Family Physician 55 (2): 533–9։ February 1997։ PMID 9054222 
  37. Brown J (2008)։ Oxford American Handbook of Emergency Medicine։ էջ 453.9։ ISBN 9780199779482։ Արխիվացված է օրիգինալից 8 January 2018-ին 
  38. «Deep Venous Thrombosis (DVT) Risk Factors»։ StatPearls [Internet]։ Treasure Island (FL): StatPearls Publishing։ 2019։ PMID 29262230 
  39. «Isolated distal deep vein thrombosis: what we know and what we are doing»։ Journal of Thrombosis and Haemostasis 10 (1): 11–9։ January 2012։ PMID 22082302։ doi:10.1111/j.1538-7836.2011.04564.x 
  40. «Deep Vein Thrombosis of the Upper Extremity»։ Deutsches Arzteblatt International 114 (14): 244–249։ April 2017։ PMC 5415909 ։ PMID 28446351։ doi:10.3238/arztebl.2017.0244 
  41. «Anatomic distribution of deep vein thrombosis in pregnancy»։ CMAJ 182 (7): 657–60։ April 2010։ PMC 2855912։ PMID 20351121։ doi:10.1503/cmaj.091692 
  42. 42,0 42,1 42,2 «Leukocytes and the natural history of deep vein thrombosis: current concepts and future directions»։ Arteriosclerosis, Thrombosis, and Vascular Biology 31 (3): 506–12։ March 2011։ PMC 3079895։ PMID 21325673։ doi:10.1161/ATVBAHA.110.213405 
  43. «What is deep vein thrombosis?»։ National Heart, Lung, and Blood Institute։ 28 October 2011։ Արխիվացված է օրիգինալից 25 July 2012-ին։ Վերցված է 26 July 2012 
  44. «Venous thromboembolism»։ Disease Management Project։ Cleveland Clinic։ Արխիվացված է օրիգինալից 23 February 2011-ին։ Վերցված է 15 February 2011 
  45. 45,0 45,1 45,2 «Pathophysiology of venous thrombosis»։ Thrombosis Research 123 (Suppl 4): S30–4։ 2009։ PMID 19303501։ doi:10.1016/S0049-3848(09)70140-9 
  46. 46,0 46,1 46,2 «DDI/9290 clinical: D-dimer, plasma»։ Mayo Medical Laboratories։ Արխիվացված է օրիգինալից 8 October 2012-ին։ Վերցված է 27 August 2012 
  47. 47,0 47,1 «Phlegmasia Cerulea Dolens Following Heparin-Induced Thrombocytopenia»։ Indian Journal of Critical Care Medicine 22 (1): 51–52։ January 2018։ PMC 5793026 ։ PMID 29422736։ doi:10.4103/ijccm.IJCCM_183_16 
  48. «Risk of recurrence after a first episode of symptomatic venous thromboembolism provoked by a transient risk factor: a systematic review»։ Archives of Internal Medicine 170 (19): 1710–6։ October 2010։ PMID 20975016։ doi:10.1001/archinternmed.2010.367 
  49. «Acute deep vein thrombosis (DVT): evolving treatment strategies and endovascular therapy»։ Medicine and Health, Rhode Island 92 (12): 394–7։ December 2009։ PMID 20066826։ Արխիվացված է օրիգինալից 6 February 2013-ին 
  50. 50,0 50,1 «Diagnosis and treatment of deep-vein thrombosis»։ CMAJ 175 (9): 1087–92։ October 2006։ PMC 1609160։ PMID 17060659։ doi:10.1503/cmaj.060366  «Correction: Diagnosis and treatment of deep-vein thrombosis»։ CMAJ 177 (11): 1392։ November 2007։ doi:10.1503/cmaj.071550 
  51. 51,0 51,1 «Management of venous thromboembolism»։ ACS Surgery։ American College of Surgeons։ 2005։ Արխիվացված է օրիգինալից 27 January 2012-ին։ Վերցված է 16 January 2012 
  52. «Pharmacomechanical thrombectomy for iliofemoral deep vein thrombosis: an alternative in patients with contraindications to thrombolysis»։ Journal of Vascular Surgery 50 (5): 1092–8։ November 2009։ PMID 19782528։ doi:10.1016/j.jvs.2009.06.050 
  53. «Anticoagulant prophylaxis to prevent asymptomatic deep vein thrombosis in hospitalized medical patients: a systematic review and meta-analysis»։ Journal of Thrombosis and Haemostasis 6 (3): 405–14։ March 2008։ PMID 18031292։ doi:10.1111/j.1538-7836.2007.02847.x 
  54. «Incidental versus symptomatic venous thrombosis in cancer: a prospective observational study of 340 consecutive patients»։ Annals of Oncology 22 (9): 2101–6։ September 2011։ PMID 21325446։ doi:10.1093/annonc/mdq720 
  55. «Predictors of recurrence after deep vein thrombosis and pulmonary embolism: a population-based cohort study»։ Archives of Internal Medicine 160 (6): 761–8։ March 2000։ PMID 10737275։ doi:10.1001/archinte.160.6.761 
  56. «The Worcester Venous Thromboembolism study: a population-based study of the clinical epidemiology of venous thromboembolism»։ Journal of General Internal Medicine 21 (7): 722–7։ July 2006։ PMC 1924694։ PMID 16808773։ doi:10.1111/j.1525-1497.2006.00458.x 
  57. «Incidence and risk factors for bilateral deep venous thrombosis of the lower limbs»։ Angiology 60 (1): 99–103։ 2009։ PMID 18504268։ doi:10.1177/0003319708316897 
  58. «Risk of deep vein thrombosis following a single negative whole-leg compression ultrasound: a systematic review and meta-analysis»։ JAMA 303 (5): 438–45։ February 2010։ PMID 20124539։ doi:10.1001/jama.2010.43 
  59. Welch, 2010, էջ 2
  60. «Risk factors and early outcomes of patients with symptomatic distal vs. proximal deep-vein thrombosis»։ Current Opinion in Pulmonary Medicine 17 (5): 387–91։ September 2011։ PMID 21832920։ doi:10.1097/MCP.0b013e328349a9e3 
  61. «New guidelines from the Thrombosis and Haemostasis Society of Australia and New Zealand for the diagnosis and management of venous thromboembolism»։ The Medical Journal of Australia 210 (5): 227–235։ March 2019։ PMID 30739331 ։ doi:10.5694/mja2.50004 
  62. «Trends in management of phlegmasia cerulea dolens»։ Vascular and Endovascular Surgery 45 (1): 5–14։ January 2011։ PMID 21193462։ doi:10.1177/1538574410388309 
  63. 63,0 63,1 «A case of Paget-Schroetter syndrome (PSS) in a young judo tutor: a case report»։ Journal of Medical Case Reports 10: 63։ March 2016։ PMC 4797165։ PMID 26987584։ doi:10.1186/s13256-016-0848-0 
  64. Guyatt et al. 2012, p. 16S: 3.1.
  65. 65,0 65,1 65,2 Կաղապար:NICE
  66. «Exclusion of deep vein thrombosis using the Wells rule in clinically important subgroups: individual patient data meta-analysis»։ BMJ 348: g1340։ March 2014։ PMC 3948465։ PMID 24615063։ doi:10.1136/bmj.g1340 
  67. «D-dimer antigen: current concepts and future prospects»։ Blood 113 (13): 2878–87։ March 2009։ PMID 19008457։ doi:10.1182/blood-2008-06-165845։ Արխիվացված է օրիգինալից 15 April 2013-ին 
  68. Guyatt et al. 2012, p. 17S: 3.4.
  69. 69,0 69,1 69,2 Guyatt et al. 2012, p. 16S: 3.2.
  70. 70,0 70,1 Guyatt et al. 2012, p. 16S: 3.3.
  71. Guyatt et al. 2012, p. 19S: 5.3. & 6.1.
  72. «Diagnosis, investigation, and management of deep vein thrombosis»։ BMJ 326 (7400): 1180–4։ May 2003։ PMC 1126050։ PMID 12775619։ doi:10.1136/bmj.326.7400.1180 
  73. «Doppler ultrasonography versus venography in the detection of deep vein thrombosis in patients with pulmonary embolism»։ Journal of Thrombosis and Thrombolysis 21 (2): 159–62։ April 2006։ PMID 16622611։ doi:10.1007/s11239-006-5207-3 
  74. «Subsartorial Vessels as Replacement Names for Superficial Femoral Vessels»։ International Journal of Anatomy, Radiology and Surgery 8 (1): AV01–AV02։ January 2019։ doi:10.7860/IJARS/2019/40329:2458 
  75. «What is Venous Thromboembolism?»։ Centers for Disease Control and Prevention։ 14 March 2019։ Վերցված է 6 January 2019 
  76. Hecht, 2010, էջ 47
  77. «Factor V Leiden: how great is the risk of venous thromboembolism?»։ Cleveland Clinic Journal of Medicine 79 (4): 265–72։ April 2012։ PMID 22473726։ doi:10.3949/ccjm.79a.11072 
  78. «Guidelines on oral anticoagulation with warfarin – fourth edition»։ British Journal of Haematology 154 (3): 311–24։ August 2011։ PMID 21671894։ doi:10.1111/j.1365-2141.2011.08753.x։ Արխիվացված է օրիգինալից 4 May 2012-ին։ Վերցված է 4 May 2012 
  79. Guyatt et al. 2012, p. 11S: 7.1.
  80. «Statins for primary prevention of venous thromboembolism»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews (12): CD008203։ December 2014։ PMID 25518837։ doi:10.1002/14651858.CD008203.pub3 
  81. 81,0 81,1 «Genome-wide association analysis of venous thromboembolism identifies new risk loci and genetic overlap with arterial vascular disease»։ Nature Genetics 51 (11): 1574–1579։ November 2019։ PMC 6858581 ։ PMID 31676865 ։ doi:10.1038/s41588-019-0519-3 
  82. «Statins and primary prevention of venous thromboembolism: a systematic review and meta-analysis»։ The Lancet Haematology 4 (2): e83–e93։ February 2017։ PMID 28089655։ doi:10.1016/S2352-3026(16)30184-3 
  83. 83,0 83,1 83,2 «Heparin for the prevention of venous thromboembolism in acutely ill medical patients (excluding stroke and myocardial infarction)»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews 5 (5): CD003747։ May 2014։ PMC 6491079 ։ PMID 24804622։ doi:10.1002/14651858.CD003747.pub4 
  84. 84,0 84,1 «Prevention of VTE in nonsurgical patients: Antithrombotic Therapy and Prevention of Thrombosis, 9th ed: American College of Chest Physicians Evidence-Based Clinical Practice Guidelines»։ Chest 141 (2 Suppl): e195S–e226S։ February 2012։ PMC 3278052։ PMID 22315261։ doi:10.1378/chest.11-2296 
  85. Guyatt et al. 2012, p. 10S: 2.3., 2.4., & 2.7.1.
  86. Guyatt et al. 2012, p. 10S: 2.7.2.
  87. Guyatt et al. 2012, pp. 10S–11S: 3.4.3. & 3.4.4.
  88. Guyatt et al. 2012, p. 11S: 4.2.2.
  89. «Prolonged versus standard-duration venous thromboprophylaxis in major orthopedic surgery: a systematic review»։ Annals of Internal Medicine 156 (10): 720–7։ May 2012։ PMID 22412039։ doi:10.7326/0003-4819-156-10-201205150-00423 
  90. 90,0 90,1 90,2 «Prevention of VTE in orthopedic surgery patients: Antithrombotic Therapy and Prevention of Thrombosis, 9th ed: American College of Chest Physicians Evidence-Based Clinical Practice Guidelines»։ Chest 141 (2 Suppl): e278S–e325S։ February 2012։ PMC 3278063։ PMID 22315265։ doi:10.1378/chest.11-2404 
  91. «Prevention of VTE in nonorthopedic surgical patients: Antithrombotic Therapy and Prevention of Thrombosis, 9th ed: American College of Chest Physicians Evidence-Based Clinical Practice Guidelines»։ Chest 141 (2 Suppl): e227S–e277S։ February 2012։ PMC 3278061։ PMID 22315263։ doi:10.1378/chest.11-2297 
  92. «Combined intermittent pneumatic leg compression and pharmacological prophylaxis for prevention of venous thromboembolism in high-risk patients»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews (4): CD005258։ October 2008։ PMID 18843686։ doi:10.1002/14651858.CD005258.pub2 
  93. Cochrane Vascular Group, ed. (November 2018)։ «Graduated compression stockings for prevention of deep vein thrombosis»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews 11: CD001484։ PMC 6477662 ։ PMID 30390397 ։ doi:10.1002/14651858.CD001484.pub4 
  94. «Venous thromboembolic disease and pregnancy»։ The New England Journal of Medicine 359 (19): 2025–33։ November 2008։ PMID 18987370։ doi:10.1056/NEJMra0707993 
  95. «Risk of venous thromboembolism during the postpartum period: a systematic review»։ Obstetrics and Gynecology 117 (3): 691–703։ March 2011։ PMID 21343773։ doi:10.1097/AOG.0b013e31820ce2db 
  96. 96,0 96,1 «VTE, thrombophilia, antithrombotic therapy, and pregnancy: Antithrombotic Therapy and Prevention of Thrombosis, 9th ed: American College of Chest Physicians Evidence-Based Clinical Practice Guidelines»։ Chest 141 (2 Suppl): e691S–e736S։ February 2012։ PMC 3278054։ PMID 22315276։ doi:10.1378/chest.11-2300 
  97. Guyatt et al. 2012, pp. 39S–40S: 3.0.
  98. Guyatt et al. 2012, p. 38S: 3.0.1.
  99. Guyatt et al. 2012, p. 11S: 6.1.1.
  100. «New DVT guidelines: No evidence to support "economy-class syndrome"; oral contraceptives, sitting in a window seat, advanced age, and pregnancy increase DVT risk in long-distance travelers»։ American College of Chest Physicians։ 7 February 2012։ Արխիվացված է օրիգինալից 3 June 2016-ին։ Վերցված է 10 February 2012 
  101. «Compression stockings for preventing deep vein thrombosis in airline passengers»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews 9: CD004002։ September 2016։ PMC 6457834 ։ PMID 27624857։ doi:10.1002/14651858.CD004002.pub3 
  102. 102,0 102,1 102,2 «American Society of Hematology 2018 guidelines for management of venous thromboembolism: prophylaxis for hospitalized and nonhospitalized medical patients»։ Blood Advances 2 (22): 3198–3225։ November 2018։ PMC 6258910 ։ PMID 30482763 ։ doi:10.1182/bloodadvances.2018022954 
  103. «Deep venous thrombosis»։ A.D.A.M. Medical Encyclopedia։ PubMed Health։ 19 February 2012։ Արխիվացված է օրիգինալից 26 September 2012-ին։ Վերցված է 2 July 2012 
  104. «Anticoagulants versus non-steroidal anti-inflammatories or placebo for treatment of venous thromboembolism»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews (1): CD003746։ January 2006։ PMID 16437461։ doi:10.1002/14651858.CD003746.pub2 
  105. «Patient-level meta-analysis: effect of measurement timing, threshold, and patient age on ability of D-dimer testing to assess recurrence risk after unprovoked venous thromboembolism»։ Annals of Internal Medicine 153 (8): 523–31։ October 2010։ PMID 20956709։ doi:10.7326/0003-4819-153-8-201010190-00009 
  106. «Inherited and acquired risk factors for venous thromboembolism»։ Seminars in Respiratory and Critical Care Medicine 33 (2): 127–37։ April 2012։ PMID 22648484։ doi:10.1055/s-0032-1311791 
  107. Cochrane Vascular Group, ed. (June 2015)։ «Oral direct thrombin inhibitors or oral factor Xa inhibitors for the treatment of deep vein thrombosis»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews (6): CD010956։ PMID 26123214։ doi:10.1002/14651858.CD010956.pub2 
  108. Guyatt et al. 2012, p. 20S: 2.4.
  109. 109,0 109,1 «Antithrombotic therapy for VTE disease: Antithrombotic Therapy and Prevention of Thrombosis, 9th ed: American College of Chest Physicians Evidence-Based Clinical Practice Guidelines»։ Chest 141 (2 Suppl): e419S–e496S։ February 2012։ PMC 3278049։ PMID 22315268։ doi:10.1378/chest.11-2301 
  110. Guyatt et al. 2012, p. 20S: 2.5.1.
  111. Guyatt et al. 2012, pp. 20S–21S: 3.1.
  112. «Management of deep vein thrombosis and prevention of post-thrombotic syndrome»։ BMJ 343: d5916։ October 2011։ PMID 22042752։ doi:10.1136/bmj.d5916 
  113. Guyatt et al. 2012, p. 22S: 3.2.
  114. «Duration of treatment with vitamin K antagonists in symptomatic venous thromboembolism»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews (8): CD001367։ August 2014։ PMID 25092359։ doi:10.1002/14651858.CD001367.pub3 
  115. Guyatt et al. 2012, p. 21S: 3.1.1.
  116. Guyatt et al. 2012, p. 21S: 3.1.2.
  117. Guyatt et al. 2012, p. 22S: 3.1.4.
  118. Guyatt et al. 2012, p. 22S: 3.1.4.1.
  119. Guyatt et al. 2012, p. 22S: 3.1.4.5.
  120. Guyatt et al. 2012, p. 22S: 3.1.4.4.
  121. Guyatt et al. 2012, p. 21S: 2.7.
  122. 122,0 122,1 American Physical Therapy Association (15 September 2014), «Five Things Physicians and Patients Should Question», Choosing Wisely: an initiative of the ABIM Foundation (American Physical Therapy Association), http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-physical-therapy-association/, վերցված է 15 September 2014 , which cites
  123. Guyatt et al. 2012, p. 21S: 2.14.
  124. «Antithrombotic therapy for VTE disease: CHEST guideline and expert panel report»։ Chest 149 (2): 315–352։ February 2016։ PMID 26867832։ doi:10.1016/j.chest.2015.11.026 
  125. «Compression Stockings for Preventing the Postthrombotic Syndrome in Patients with Deep Vein Thrombosis»։ The American Journal of Medicine 129 (4): 447.e1–447.e20։ April 2016։ PMID 26747198։ doi:10.1016/j.amjmed.2015.11.031 
  126. 126,0 126,1 Guyatt et al. 2012, p. 20S: 2.3.
  127. «Long-term outcome after additional catheter-directed thrombolysis versus standard treatment for acute iliofemoral deep vein thrombosis (the CaVenT study): a randomised controlled trial»։ Lancet 379 (9810): 31–8։ January 2012։ PMID 22172244։ doi:10.1016/S0140-6736(11)61753-4 
  128. «Post-thrombotic syndrome after catheter-directed thrombolysis for deep vein thrombosis (CaVenT): 5-year follow-up results of an open-label, randomised controlled trial»։ The Lancet Haematology 3 (2): e64–71։ February 2016։ PMID 26853645։ doi:10.1016/S2352-3026(15)00248-3 
  129. «Pharmacomechanical Catheter-Directed Thrombolysis for Deep-Vein Thrombosis»։ The New England Journal of Medicine 377 (23): 2240–2252։ December 2017։ PMC 5763501 ։ PMID 29211671։ doi:10.1056/NEJMoa1615066 
  130. 130,0 130,1 Bhandari Tamara (6 December 2017)։ «Clot-busting drugs not recommended for most patients with blood clots»։ Washington University School of Medicine։ Վերցված է 21 January 2020 
  131. 131,0 131,1 131,2 «Vena caval filters for the prevention of pulmonary embolism»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews (2): CD006212։ February 2010։ PMID 20166079։ doi:10.1002/14651858.CD006212.pub4 
  132. Guyatt et al. 2012, p. 21S: 2.13.1.–3.
  133. Guyatt et al. 2012, p. 21S: 2.13.
  134. Guyatt et al. 2012, p. 21S: 2.11.
  135. «Deep venous thrombosis»։ The Merck's Manuals Online Medical Library։ Merck։ March 2008 
  136. «Deep vein thrombosis: update on diagnosis and management»։ The Medical Journal of Australia 210 (11): 516–524։ June 2019։ PMID 31155730 ։ doi:10.5694/mja2.50201 
  137. «Vena caval filters for the prevention of pulmonary embolism»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews (2): CD006212։ February 2010։ PMID 20166079։ doi:10.1002/14651858.CD006212.pub4 
  138. 138,0 138,1 «How I treat postthrombotic syndrome»։ Blood 114 (21): 4624–31։ November 2009։ PMID 19741190։ doi:10.1182/blood-2009-07-199174։ Արխիվացված է օրիգինալից 21 June 2013-ին։ Վերցված է 25 June 2012 
  139. 139,0 139,1 «Epidemiology, risk factors and sequelae of venous thromboembolism»։ Phlebology 27 (Suppl 2): 2–11։ 2012։ PMID 22457300։ doi:10.1258/phleb.2012.012S31 
  140. «2014 ESC guidelines on the diagnosis and management of acute pulmonary embolism»։ European Heart Journal 35 (43): 3033–69, 3069a–3069k։ November 2014։ PMID 25173341։ doi:10.1093/eurheartj/ehu283 
  141. 141,0 141,1 141,2 141,3 «Management of venous thromboembolism--controversies and the future»։ British Journal of Haematology 161 (6): 755–63։ June 2013։ PMID 23531017։ doi:10.1111/bjh.12306 
  142. «Long term risk of symptomatic recurrent venous thromboembolism after discontinuation of anticoagulant treatment for first unprovoked venous thromboembolism event: systematic review and meta-analysis»։ BMJ 366: l4363։ July 2019։ PMC 6651066 ։ PMID 31340984 ։ doi:10.1136/bmj.l4363 
  143. Cochrane Vascular Group, ed. (November 2018)։ «Effect of testing for cancer on cancer- or venous thromboembolism (VTE)-related mortality and morbidity in people with unprovoked VTE»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews 11: CD010837։ PMC 6517248 ։ PMID 30407621 ։ doi:10.1002/14651858.CD010837.pub4 
  144. «Surveillance report 2016 – Venous thromboembolic diseases (2012) NICE guideline CG144»։ NICE։ 3 November 2016։ Վերցված է 16 January 2020 
  145. «Sedentary work and risk of venous thromboembolism»։ Scandinavian Journal of Work, Environment & Health 46 (1): 69–76։ January 2020։ PMID 31385593 ։ doi:10.5271/sjweh.3841 
  146. Rosendaal, 2009, էջ 5
  147. «Symptomatic in-hospital deep vein thrombosis and pulmonary embolism following hip and knee arthroplasty among patients receiving recommended prophylaxis: a systematic review»։ JAMA 307 (3): 294–303։ January 2012։ PMID 22253396։ doi:10.1001/jama.2011.2029 
  148. «Deep vein thrombosis/pulmonary embolism (DVT/PE)»։ Centers for Disease Control and Prevention։ 8 June 2012։ Արխիվացված է օրիգինալից 4 July 2012-ին։ Վերցված է 5 July 2012 
  149. «Thrombosis and cancer»։ Nature Reviews. Clinical Oncology 9 (8): 437–49։ July 2012։ PMID 22777060։ doi:10.1038/nrclinonc.2012.106 
  150. «Population genetics of venous thromboembolism. A narrative review»։ Thrombosis and Haemostasis 105 (2): 221–31։ February 2011։ PMID 20941456։ doi:10.1160/TH10-08-0510 
  151. «Blood types»։ American Red Cross։ Արխիվացված է օրիգինալից 14 August 2012-ին։ Վերցված է 15 August 2012 
  152. «Unmasking Asian thrombophilia: is APC dysfunction the real culprit?»։ Journal of Thrombosis and Haemostasis 10 (10): 2016–8։ October 2012։ PMID 22905992։ doi:10.1111/j.1538-7836.2012.04893.x 
  153. 153,0 153,1 Haskell Rob (10 January 2018)։ «Serena Williams on Motherhood, Marriage, and Making Her Comeback»։ Vogue։ Վերցված է 22 January 2020 
  154. «Venous thromboembolism prophylaxis using the Caprini score»։ Disease-a-month : DM 65 (8): 249–298։ August 2019։ PMID 30638566 ։ doi:10.1016/j.disamonth.2018.12.005 
  155. Perez A.J. (17 February 2016)։ «Expert: Chris Bosh, like many, at risk of blood clot recurrence»։ USA Today։ Վերցված է 22 January 2020 
  156. Moisse Katie (2 March 2011)։ «Serena Williams Hospitalized After Pulmonary Embolism»։ ABC News։ Վերցված է 22 January 2020 
  157. «Phlebitis, pulmonary emboli and presidential politics: Richard M. Nixon's complicated deep vein thrombosis»։ The American Surgeon 79 (2): 128–34։ February 2013։ PMID 23336651 
  158. Frankel Todd C. (11 September 2016)։ «Hillary Clinton has not been quick to share health information»։ The Washington Post։ Վերցված է 22 January 2020 
  159. «Cheney diagnosed with deep-vein thrombosis»։ The Guardian։ 6 March 2007։ Վերցված է 22 January 2020 
  160. 160,0 160,1 Rodriguez Diana (12 October 2018)։ «11 Celebrities Who Battled Deep Vein Thrombosis Risk»։ Everyday Health։ Վերցված է 22 January 2020 
  161. «Coroner: Rapper Heavy D died of blood clot in lung»։ CNN։ 27 December 2011։ Վերցված է 22 January 2020 
  162. «‘My husband should be living today’»։ TODAY։ 3 March 2005։ Վերցված է 22 January 2020 
  163. 163,0 163,1 «In search of venous thromboembolism: the first 2913 years»։ AJR. American Journal of Roentgenology 201 (4): W576–81։ October 2013։ PMID 24059395։ doi:10.2214/AJR.13.10604 
  164. «The history and historical treatments of deep vein thrombosis»։ Journal of Thrombosis and Haemostasis : JTH 11 (3): 402–11։ March 2013։ PMID 23297815։ doi:10.1111/jth.12127 
  165. 165,0 165,1 Rosendaal, 2009, էջ 3
  166. «Virchow and his triad: a question of attribution»։ British Journal of Haematology 143 (2): 180–90։ October 2008։ PMID 18783400։ doi:10.1111/j.1365-2141.2008.07323.x 
  167. Dalen, 2003, էջ 2
  168. 168,0 168,1 Ornstein Charles, Jones Ryann Grochowski (7 January 2015)։ «The Drugs That Companies Promote to Doctors Are Rarely Breakthroughs»։ The New York Times 
  169. 169,0 169,1 «Direct oral anticoagulants and venous thromboembolism»։ European Respiratory Review 25 (141): 295–302։ September 2016։ PMID 27581829։ doi:10.1183/16000617.0025-2016 
  170. Dalen, 2003, էջ 3
  171. 171,0 171,1 «Economic burden of venous thromboembolism in hospitalized patients»։ Pharmacotherapy 29 (8): 943–53։ August 2009։ PMID 19637948։ doi:10.1592/phco.29.8.943 
  172. «Economic burden of venous thromboembolism: a systematic review»։ Journal of Medical Economics 14 (1): 65–74։ 2011։ PMID 21222564։ doi:10.3111/13696998.2010.546465