Յան Մատեյկո (լեհ.՝ Jan Alojzy Matejko, հունիսի 24, 1838(1838-06-24)[1][2] կամ հուլիսի 30, 1838(1838-07-30)[3], Կրակով, Կրակովի Հանրապետություն[4] - նոյեմբերի 1, 1893(1893-11-01)[1][5][6][…], Կրակով, Գալիցիայի և Լոդոմերիայի թագավորություն, Ցիսլեյտանիա, Ավստրո-Հունգարիա[4]), լեհ նկարիչ։

Յան Մատեյկո
լեհ.՝ Jan Matejko
Matejko Self-portrait.jpg
Ծնվել էհունիսի 24, 1838(1838-06-24)[1][2] կամ հուլիսի 30, 1838(1838-07-30)[3]
ԾննդավայրԿրակով, Կրակովի Հանրապետություն[4]
Վախճանվել էնոյեմբերի 1, 1893(1893-11-01)[1][5][6][…] (55 տարեկան)
Մահվան վայրԿրակով, Գալիցիայի և Լոդոմերիայի թագավորություն, Ցիսլեյտանիա, Ավստրո-Հունգարիա[4]
Ազգությունլեհեր
ՔաղաքացիությունFlag of Krakow.svg Կրակովի Հանրապետություն և Flag of Hungary (1896-1915; angels; 3-2 aspect ratio).svg Ավստրո-Հունգարիա
ԿրթությունԿրակովի արվեստի ակադեմիա (1858), Կրակովի համալսարան և Մյունխենի գեղարվեստի ակադեմիա
Դավանանքկաթոլիկություն[7]
Մասնագիտություննկարիչ և համալսարանի պրոֆեսոր
Ժանրպատմական գեղանկարչություն, դիմանկար, կենդանիների նկարչություն և կրոնական նկարչություն
Թեմաներգեղանկարչություն
Ուշագրավ աշխատանքներՊրուսական տուրք, Գրյունվալդի ճակատամարտ, Constitution of May 3, 1791? և Stańczyk?
ՈւսուցիչWładysław Łuszczkiewicz? և Wojciech Stattler?
ԱշակերտներMaurycy Gottlieb?, Յացեկ Մալչևսկի, Józef Mehoffer?, Ստանիսլավ Վիսպյանսկի և Maria Dulębianka?
ՊարգևներՊատվո լեգեոնի շքանշանի ասպետ
ԱնդամակցությունՍերբական գիտությունների և արվեստների ակադեմիա և Սերբիայի գիտության և արվեստի ակադեմիա
ՀայրՖրանցիշեկ Կսավերի Մատեյկո
ԱմուսինՏեոդորա Մատեյկո
ԶավակներՀեկենա Ուներզիսկա
ստորագրություն
Jan Matejko signature.svg
Jan Matejko Վիքիպահեստում

ԿենսագրությունԽմբագրել

Սովորել է Կրակովի Գեղեցիկ արվեստների դպրոցում (1825-1858 թվականներ, 1873 թվականից՝ տնօրեն), Մյունխենի (1859 թվական) և Վիեննայի (1860 թվական) Գեղարվեստի ակադեմիաներում։ 1860 թվականից ստեղծագործել է Կրակովում։ Նկարել է հիմնականում Լեհաստանի պատմության շրջադարձային դեպքերին նվիրված բազմաֆիգուր կոմպոզիցիաներ՝ ձգտելով արձագանքել մոտ ժամանակների և արդի քաղաքական իրադարձություններին։ Սկզբնական աշխատանքներում ազգային շահերին դավաճանող շլյախտային հակադրել է հայրենասերների պաթետիկ ողբերգական կերպարներ («Ստանչիկ», 1862 թվական, «Ռեյտան», 1866 թվական), այլաբանորեն պաշտպանվել պաշտոնական քննադատությունից («Մատեյկոյի դատապարաումը», 1867 թվական, բոլորն էլ Ազգային թանգարան, Վարշավա1870-1880-ական թվականներին. մարտանկարներում և պատմական կոմպոզիցիաներում իշխում է գործողության տպավորիչ դրամատիզմը («Գրյունվալդի ճակատամարտը», 1878 թ., Ազգային թանգարան, Վարշավա, «Պրուսական տուրք», 1882 թվական, Ազգային թանգարան, Կրակով)։ Ստեղծել է նաև դիմանկարներ և բնանկարներ, որմնանկարներ (Կրակովի Կույս Մարիամ կոստյոլում, 1889-1891 թթ.

1979 թվականին՝ Կրակովի գեղարվեստի ակադեմիայի հիմնադրման 100-ամյակին, ակադեմիան անվանակոչվել է իր հիմնադիր և առաջին նախագահ Յան Մատեյկոյի անունով։

Ուշագրավ փաստերԽմբագրել

  • Յան Մատեյկոյի նկարներում երբեմն հանդիպում են պատմական անճշտություններ: Այսպես. «Ստեֆան Բատորին Պսկովի մոտ» կտավում պատկերված է քաղաքի հանձնումը, այն դեպքում, երբ իրականում լեհ արքային չի հաջողվել գրավել այդ ամրացված բնակավայրը[8]:
  • Լվովի ազգային պոլիտեխնիկական համալսարանի գլխավոր մասնաշենքի նիստերի դահլիճը զարդարում են 11 փոքրածավալ յուղաներկ նկարներ, որոնք 19-րդ դարի 80 -ական թվականներին վրձնել է Յան Մատեյկոն[9]:

Պարգևներ, պատվավոր կոչումներԽմբագրել

  • 1865 թվականի փարիզյան ցուցահանդեսի ոսկե մեդալ՝ «Սկարգայի քարոզը» կտավի համար
  • 1866 թվականի փարիզյան ցուցահանդեսի ոսկե մեդալ՝ «Ռեյտանը 1773 թվականի սեյմում» աշխատանքի համար
  • Ֆրանց Իոսիֆի շքանշան՝ կոմանդորյան խաչով
  • Պատվո Լեգեոնի շքանշանի ասպետ
  • Պիոս IX պապի շքանշան
  • Մյունխենի գեղարվեստի ակադեմիայի ոսկե մեդալ
  • Լեո XIII պապի ոսկե մեդալ
  • Կրակովի պատվավոր քաղաքացու կոչում
  • Պշեմիսլի պատվավոր քաղաքացու կոչում
  • Լվովի պատվավոր քաղաքացու կոչում
  • Ստանիսլավի (Իվանո-Ֆրանկովսկի) պատվավոր քաղաքացու կոչում
  • Ստրիյի պատվավոր քաղաքացու կոչում
  • Բերեժանի պատվավոր քաղաքացու կոչում

Հիշատակի հավերժացումԽմբագրել

  • Հուշարձաններ Վարշավայում, Կրակովում
  • Յան Մատեյկոյի անունով է կոչվել Կրակովի գեղարվեստի ակադեմիան:
  • Անվանի նկարչի պատվին են անվանակոչվել մեկ կայարան Ուկրաինայի Վիննիցայի մարզում,

փողոցներ՝ Իվանո-Ֆրանկովսկում, Լվովում[10], Ստրիյում:

ԳրականությունԽմբագրել

  • Adam Bochnak, Władysław Konopczyński (1975)։ «Jan Matejko»։ Polski Słownik Biograficzny (Polish) XX 
  • Batorska Danuta (Spring 1992)։ «The Political Censorship of Jan Matejko»։ Art Journal (Uneasy Pieces) 51 (1): 57–63։ JSTOR 777255։ doi:10.2307/777255  JSTOR

ՊատկերասրահԽմբագրել

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Bibliothèque nationale de France идентификатор BNF (фр.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  2. 2,0 2,1 Энциклопедия Брокгауз (գերմ.)
  3. 3,0 3,1 Wurzbach D. C. v. Matejko, Johann B. Alois (գերմ.) // Biographisches Lexikon des Kaiserthums Oesterreich: enthaltend die Lebensskizzen der denkwürdigen Personen, welche seit 1750 in den österreichischen Kronländern geboren wurden oder darin gelebt und gewirkt habenWien: 1856. — Vol. 17. — S. 99.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 Матейко Ян // Большая советская энциклопедия (ռուս.): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохорова — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
  5. 5,0 5,1 5,2 Jan Matejko
  6. 6,0 6,1 6,2 https://doi.org/10.1093/benz/9780199773787.article.B00118508 — 2006. — ISBN 978-0-19-977378-7, 978-0-19-989991-3
  7. https://www.pch24.pl/zapomniane-dzielo-matejki,544,i.html
  8. Ян Матейко
  9. Актова зала (галерея Матейка)
  10. Orłowicz M. Ilustrowany przewodnik po Lwowie z planem miasta // Wydanie drugie. — Lwów; Warszawa: Ksiąźnica Atlas, 1925. — 276 s. — mapa. (լեհ.)

Արտաքին հղումներԽմբագրել

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 281