Ֆրիմեն Ջոն Դայսոն (անգլ.՝ Freeman John Dyson, դեկտեմբերի 15, 1923(1923-12-15)[1][2][3], Քրաութորն, Բրեքնել Ֆորեսթ, Բերկշիր, Անգլիա, Միացյալ Թագավորություն[4] - փետրվարի 28, 2020(2020-02-28)[5][6], Փրինսթոն, Մերսեր շրջան, Նյու Ջերսի, ԱՄՆ[7][1]), անգլիական ծագմամբ ամերիկյան տեսական ֆիզիկոս, քվանտային էլեկտրադինամիկայի ստեղծողներից մեկը[19]։

Ֆրիմեն Դայսոն
անգլ.՝ Freeman Dyson
Դիմանկար
Ծնվել էդեկտեմբերի 15, 1923(1923-12-15)[1][2][3]
ԾննդավայրՔրաութորն, Բրեքնել Ֆորեսթ, Բերկշիր, Անգլիա, Միացյալ Թագավորություն[4]
Մահացել էփետրվարի 28, 2020(2020-02-28)[5][6] (96 տարեկան)
Մահվան վայրՓրինսթոն, Մերսեր շրջան, Նյու Ջերսի, ԱՄՆ[7][1]
Քաղաքացիություն Միացյալ Թագավորություն և  ԱՄՆ
ԿրթությունՔեմբրիջի համալսարան (1946)[1], Ուինչեսթեր քոլեջ (1932)[1], Թրինիթի քոլեջ (1945)[1], Թվայֆորդի դպրոց (1936)[1] և Ուինչեսթեր քոլեջ (1941)[1]
Գիտական աստիճանդոկտորի աստիճան[4]
Ազդվել էՌիչարդ Ֆեյնման
ԵրկերԴայսոնի Ոլորտ, Զայրացնելով Տիեզերքը[8], Անսահման բոլոր ուղղություններով[8], Դայսոնի Վարկածը, Դայսոնի Ծառ, Դայսոնի հավերժական միտքը, Dyson-Ի Փոխակերպում, Dyson Շարքը, Դայսոնի Հավասարումը, Crank Վարկածը, Շվինգեր-Դայսոնի Հավասարումը, Արևը, գենոմը և ինտերնետը և Գիտնականը ՝ որպես ապստամբ
Մասնագիտությունմաթեմատիկոս, ֆիզիկոս-տեսաբան, միջուկային ֆիզիկոս, պրոֆեսոր, վիճակագրագետ և ֆիզիկոս
ԱշխատավայրԲիրմինգհեմի համալսարան[9], Ընդլայնված հետազոտությունների ինստիտուտ[9], Կոռնելի համալսարան[1][9] և Լոնդոնի կայսերական քոլեջ[1]
ԱմուսինՎերենա Հուբեր-Դայսոն[1]
Ծնողներհայր՝ Ջորջ Դայսոն[1], մայր՝ Միլդրեդը Քի-ում[10]
Պարգևներ և
մրցանակներ

Թեմփլթոնի մրցանակ

[1]

Անրի Պուանկարեի մրցանակ

Էստրեդի մեդալ

[11]
Էնրիկո Ֆերմի պարգև[1]

Լորենցի մեդալ

[1]

Հարվիի մրցանակ

[12]

Հյուզի մեդալ

[1]

Մաքս Պլանկի անվան մեդալ

[1]

Ֆիզիկայի Վոլֆի մրցանակ

Գիբսի լեկցիա

[1]

Մատեուչի մեդալ

Ռոբերտ Օփենհեյմերի հիշատակի մրցանակ

Մաթեմատիկական ֆիզիկայի Դենի Հայնեմանի մրցանակ

[13]

Ի. Յա. Պոմերանչուկի անվան մրցանակ

Եշիվա համալսարանի պատվավոր դոկտոր

Փրինսթոնի համալսարանի պատվավոր դոկտոր

Գլազգոյի համալսարանի պատվավոր դոկտոր

Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամ

[14]

Ջոզեֆ Ա. Բարթոնի ֆորումի մրցանակ

[15]

Հարքնեսի Եղբայրություն

Գրեյթ իմիգրանտս

[16]
և

Էնդրյու Գերմանտի պարգև

[17]
ԱնդամությունԼոնդոնի թագավորական ընկերություն, Ֆրանսիական գիտությունների ակադեմիա, Լինչեի ազգային ակադեմիա, ԱՄՆ-ի Գիտությունների ազգային ակադեմիա, Բավարիական գիտությունների ակադեմիա, Արվեստների և գիտությունների ամերիկյան ակադեմիա, Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիա, Ամերիկական փիլիսոփայական ընկերություն[18] և Ամերիկյան ֆիզիկական ընկերություն[18]
ԵրեխաներԷսթեր Դայսոն և Ջորջ Դայսոն
Կայքias.edu/sns/dyson
 Freeman Dyson Վիքիպահեստում

Լոնդոնի թագավորական հասարակության (1952) և ԱՄՆ Գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամ։

Կենսագրություն

խմբագրել

Ծնվել է բրիտանացի կոմպոզիտոր Ջորջ Դայսոնի ընտանիքում։ 1945 թվականին ավարտել է Քեմբրիջի համալսարանը, որտեղ աշխատել է 1946-1949 թվականներին։ Այնուհետև տեղափոխվել է ԱՄՆ, որտեղ պրոֆեսոր է եղել Քորնելի (1951-1953), իսկ 1953 թվականից՝ Փրինսթոնի համալսարանի, ինչպես նաև հեռանկարային հետազոտությունների ինստիտուտում։

Առաջին կինը (1950-1958) մաթեմատիկոս Ֆերենա Հուբեր-Դայսոնն է՝ ունեն 2 երեխա՝ գրող և հասարակական գործիչ Էսթեր Դայսոնը և պատմաբան Ջորջ Դայսոնը։ Երկրորդ կինը (1959 թվականից) մարզիկ Իմմ Յունգն է և ունեն չորս երեխա։

Գիտական գործունեություն

խմբագրել
 
Դայսոնի գունդը

Հիմնական աշխատանքները վերաբերվում են դաշտի քվանտային տեսությանը, մաթեմատիկական ֆիզիկային, աստղաֆիզիկային, ցածր էներգիայի ֆիզիկային։ Նա ապացուցել է դաշտի քվանտային տեսության դիսպերսիոն առնչությունները (այսպես կոչված Յոստի, Լեմանի, Դայսոնի գաղափար), ստացել S մատրիցի համար բանաձև, տվել քվանտային էլեկտրադինամիկայի տարբերությունների դասակարգումը՝ հիմնվելով կանոնավոր վերափոխումների վրա (Դայսոնի վերափոխում, 1948), S մատրիցի հատկությունների հիման վրա ներմուծել քվանտային էլեկտրադինամիկայի վերանորմավորում հասկացությունը և ցույց տվել քվանտային դաշտի տեսության սովորական ձևերի հետ Ֆեյմանի մոտեցման կապը (Ֆեյնման-Դայսոնի ֆորմալիզմ, 1949)։ Նա համարվում է ժամանակակից քվանտային էլեկտրադինամիկայի ստեղծողներից մեկը (Յուլիան Շվինգերի, Ռիչարդ Ֆեյնմանի և Սինյիտիրո Տոմոնագայի հետ)։

1955 թվականին կառուցել է մետաղների կողմից ճառագայթման ռեզոնանսային պարամագնիսականության կլանման տեսությունը։

Աստղաֆիզիկայի ոլորտում ուսումնասիրել է պուլսարներ և նեյտրոնային աստղեր։

Մրցանակներ, պարգևներ, պատվավոր կոչումներ

խմբագրել
  • Դենի Հայնեմանի գավաթ մաթեմատիկական ֆիզիկայի ոլորտում (1965)
  • Ջոն ֆոն Նեյմանի դասախոսություն (1965)
  • Հ. Լորենցի մեդալ (1966)
  • Հյուզի մեդալ (1968)
  • Յեշիվի համալսարանի պատվավոր դոկտոր (1968)
  • Մ. Պլանկի մեդալ (1969)
  • Ռոբերտ Օպենհեյմերի հիշատակի մրցանակ (1970)
  • Գիբսի դասախոսություն (1972)
  • Գլազգոյի համալսարանի պատվավոր դոկտոր (1974)
  • Պրինսթոնի համալսարանի պատվավոր դոկտոր (1974)
  • Հարվիի մրցանակ (1977)
  • Վոլֆի մրցանակ (1981)
  • Էնդրյու Հեմանտի մրցանակ (1988)
  • Մատեուչիի մեդալ (1989)
  • Էրստեդի մեդալ (1991)
  • Շրյոդինգերի դասախոսություն (Լոնդոնի կայսերական քոլեջ) (1992)
  • Էնրիկո Ֆերմիի մրցանակ (1993)
  • Ֆելտրինելիի մրցանակ (1996)
  • Տեմպլետոնի մրցանակ (2000)
  • Ի. Յա. Պոմերչուկի անվան մրցանակ (2003)
  • Ռուսաստանի Գիտությունների ակադեմիայի արտասահմանյան անդամ (2011)
  • Պուանկարի մրցանակ (2012)

Մատենագրություն

խմբագրել
  Արտաքին տեսաֆայլեր
  Freeman Dyson: Let's look for life in the outer solar system, TED Talks, February 2003
  Freeman Dyson 1 – My middle class upbringing, Web of Stories (1st of a series)
  Big Ideas: Freeman Dyson on Living Through Four Revolutions, TVO, 1 June 2011 at Perimeter Institute, Waterloo, Canada

. Original mimeograph available at caltech web site

. (Dyson's 1951 Cornell lecture notes transcribed by David Derbes)

  • A Many-Colored Glass: Reflections on the Place of Life in the Universe, University of Virginia Press, 2007. Review
  • Birds and Frogs: Selected Papers, 1990–2014, World Scientific Publishing Company, 2015.
  • Dreams of Earth and Sky. New York Review Books. 2015. ISBN 9781590178546.
  • Maker of Patterns: An Autobiography Through Letters. Liveright Publishing. 2018. ISBN 9780871403865.

Հոդվածներ

խմբագրել
  • «Freeman Dyson: By the Book». Sunday Book Review. The New York Times (Interview). 2015 թ․ ապրիլի 18. էջ 8.[21]
  • "Birds and Frogs", Notices of the American Mathematical Society, 2009[22]

Ծանոթագրություններ

խմբագրել
  1. 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 1,13 1,14 1,15 1,16 1,17 1,18 1,19 1,20 Մակտյուտոր մաթեմատիկայի պատմության արխիվ — 1994.
  2. 2,0 2,1 Internet Speculative Fiction Database — 1995.
  3. 3,0 3,1 Babelio (ֆր.) — 2007.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Deutsche Nationalbibliothek Record #119206269 // Gemeinsame Normdatei (գերմ.) — 2012—2016.
  5. 5,0 5,1 5,2 Renowned Mathematician And Physicist Freeman Dyson Has Died At Age 96Maine Public Broadcasting Network, 2020.
  6. 6,0 6,1 6,2 Freeman Dyson Dies at 96; Wrestled With Questions of Physics and Morality // The New York Times / J. KahnManhattan, NYC: New York Times Company, A. G. Sulzberger, 2020. — ISSN 0362-4331; 1553-8095; 1542-667X
  7. 7,0 7,1 7,2 Muere a los 96 años el legendario físico y matemático Freeman Dyson
  8. 8,0 8,1 https://www.britannica.com/facts/Freeman-Dyson
  9. 9,0 9,1 9,2 https://www.ias.edu/scholars/dyson
  10. 10,0 10,1 10,2 Pas L. v. Genealogics — 2003.
  11. https://www.aapt.org/programs/awards/oersted.cfm
  12. https://harveypz.net.technion.ac.il/harvey-prize-laureates/
  13. Dannie Heineman Prize for Mathematical PhysicsAPS.
  14. Freeman DysonRoyal Society.
  15. https://www.aps.org/programs/honors/prizes/burton.cfm
  16. https://www.carnegie.org/awards/great-immigrants/2007-great-immigrants/
  17. https://www.aip.org/aip/awards/gemant-award/freeman-dyson
  18. 18,0 18,1 Notable Names Database — 2002.
  19. Freeman Dyson(անգլ.)
  20. Dawidoff, Nicholas (2009 թ․ մարտի 25). «The Civil Heretic». The New York Times Magazine.
  21. «Freeman Dyson: By the Book». The New York Times (Interview). 2015 թ․ ապրիլի 16.
  22. Dyson, Freeman (2009 թ․ փետրվար). «Birds and Frogs» (PDF). Notices of the American Mathematical Society. 56 (2): 212–223. ISSN 1088-9477. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2011 թ․ մարտի 4-ին. Վերցված է 2015 թ․ ապրիլի 23-ին.

Արտաքին հղումներ

խմբագրել