Ջոն ֆոն Նոյման, անգլ.՝ John von Neumann, գերմ.՝ Johann von Neumann, ծնունդով՝ Յանոշ Լայոշ Նոյման (հունգ.՝ Neumann János Lajos, դեկտեմբերի 28, 1903(1903-12-28)[1][2][3][…], Բուդապեշտ, Ավստրո-Հունգարիա[4] - փետրվարի 8, 1957(1957-02-08)[4][2][3][…], Ուոլթեր Ռիդի անվան ռազմական բժշկական կենտրոն, Վաշինգտոն, Կոլումբիայի շրջան, ԱՄՆ[5][6]), ծագումով հունգար ամերիկացի մաթեմատիկոս, ֆիզիկոս։ ԱՄՆ-ի ազգային ԳԱ անդամ (1937)։ Առավել հայտնի է որպես համակարգիչների ժամանակակից ճարտարապետության նախահայր (այսպես կոչված ֆոն Նոյմանի ճարտարապետություն), քվանտային մեխանիկայում օպերատորների տեսության կիրառմամբ, ինչպես նաև որպես Մանհեթենի նախագծի մասնակից և խաղերի տեսության ու վանդակային ավտոմատների ստեղծող։

Ջոն ֆոն Նոյման
John von Neumann
JohnvonNeumann-LosAlamos.gif
Ծնվել էդեկտեմբերի 28, 1903(1903-12-28)[1][2][3][…]
Բուդապեշտ, Ավստրո-Հունգարիա[4]
Մահացել էփետրվարի 8, 1957(1957-02-08)[4][2][3][…] (53 տարեկան)
Ուոլթեր Ռիդի անվան ռազմական բժշկական կենտրոն, Վաշինգտոն, Կոլումբիայի շրջան, ԱՄՆ[5][6]
բնական մահով[2]
ԳերեզմանՓրինսթոնի գերեզմանատուն[7]
ՔաղաքացիությունFlag of Hungary (1946-1949, 1956-1957).svg Հունգարիա և Flag of the United States (1912-1959).svg ԱՄՆ[8]
Ազգությունհրեա
Մասնագիտությունմաթեմատիկոս, համակարգչային գիտնական, քիմիկոս, ֆիզիկոս, ճարտարագետ, գյուտարար, տնտեսագետ, միջուկային ֆիզիկոս և համալսարանի դասախոս
Հաստատություն(ներ)Փրինսթոնի համալսարան[2], Ֆրիդրիխ-Վիլհելմի համակսարան[2], United States Atomic Energy Commission?[8], Համբուրգի համալսարան[2], Ընդլայնված հետազոտությունների ինստիտուտ[2], Armed Forces Special Weapons Project?[2], Ballistic Research Laboratory?[2], Naval Ordnance Laboratory?[2] և Լոս Ալամոսի Ազգային Լաբորատորիա[2]
Գործունեության ոլորտֆունկցիոնալ վերլուծություն, գործաղեկավարների տեսություն, մաթեմատիկա և ֆիզիկա
Պաշտոն(ներ)նախագահ[2]
ԱնդամակցությունԱՄՆ-ի Գիտությունների ազգային ակադեմիա[9], Արվեստների և գիտությունների ամերիկյան ակադեմիա, Ամերիկական փիլիսոփայական ընկերություն[10] և Նիդեռլանդական արվեստների և գիտությունների թագավորական ակադեմիա
Ալմա մատերՑյուրիխի տեխնիկական բարձրագույն դպրոց (1925), Բուդապեշտի համալսարան (1926)[2], Գյոթինգենի համալսարան (1927)[2], Fasori Gimnázium? (1921)[2] և Ֆրիդրիխ-Վիլհելմի համակսարան (1923)[2]
Տիրապետում է լեզուներինֆրանսերեն, գերմաներեն, լատիներեն, հին հունարեն, հունգարերեն և անգլերեն[11]
Գիտական ղեկավարԼիպոտ Ֆեյեր
Եղել է գիտական ղեկավարDonald B. Gillies?[12], Մորիս Փրայս[12], Israel Halperin?[12], Friederich Ignaz Mautner?[12] և John Patterson Mayberry?[12]
ՊարգևներԱզատության նախագահական շքանշան[2] Carl-Gustaf Rossby Research Medal? Bôcher Memorial Prize?[13][2] Էնրիկո Ֆերմի պարգև[2] Գիբսի լեկցիա[2] Սիլիմանյան դասախոսություն «Մատուցած ծառայությունների համար» մեդալ[2] և Ալբերտ Այնշտայնի պարգև[2]
Ամուսին(ներ)Կլարա Դան ֆոն Նոյման[2]
Երեխա(ներ)Մարինա Ուայթմեն
ՀայրMax von Neumann?
John von Neumann Վիքիպահեստում

ԿենսագրությունԽմբագրել

Ծնվել է 1903 թ.-ին՝ Բուդապեշտում, հարուստ հրեական ընտանիքում։ 1911 թ.-ին ընդունվել է Լյութերական գիմնազիան։ 1913 թվականին ընտանիքը ստանում է ազնվական տիտղոս և անվան ֆոն նախդիրը։ 30-ական թվականներին ԱՄՆ-ում նրա անունը վերափոխվեց Ջոնի։ 1926 թ. ավարտել է Ցյուրիխի բարձրագույն տեխնիկական դպրոցը, միաժամանակ նաև Բուդապեշտի համալսարանը, որտեղ ստացել է (1926) դոկտորի կոչում։ Դասախոսել է Բեռլինի (1926-1929), Համբուրգի (1929-1930) և Փրինսթոնի (1930-1933) համալսարաններում։ 1933 թվականից՝ Փրինսթոնի հեռանկարային հետազոտությունների ինստիտուտի պրոֆեսոր, 1940 թվականից՝ բանակային և ծովային տարբեր հաստատությունների խորհրդական։ Մասնակցել է առաջին ատոմային ռումբի ստեղծման աշխատանքներին։ Եղել է Ատոմային էներգիայի հանձնաժողովի անդամ (1955 թվականից)։

Հայտնի է որպես ժամանակակից համակարգիչների ճարտարապետության նախահայր, ինչպես նաև Մանհեթենյան նախագծի մասնակից և խաղերի տեսության ստեղծող։ Ջոն Ֆոն Նոյմանը մահացել է ոսկրային քաղցկեղից 1957 թ.-ին։ Աշխատանքները վերաբերում են ֆունկցիոնալ անալիզին և դասական ու քվանտային մեխանիկայում դրա կիրառություններին։ Ուսումնասիրություններ ունի մաթեմատիկական տրամաբանության և տոպոլոգիական խմբերի բնագավառում։ Զբաղվել է խաղերի տեսության հարցերով։ Մեծ ավանդ ունի առաջին ԷՀՄ-երի ստեղծման գործում։ Կարևոր ավանդ ունի քվանտային ֆիզիկայի, քվանտային տրամաբանության, ֆունկցիոնալ վերլուծության, ինֆորմատիկայի, և տնտեսագիտության բնագավառներում։

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. 1,0 1,1 Bibliothèque nationale de France data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  2. 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 2,12 2,13 2,14 2,15 2,16 2,17 2,18 2,19 2,20 2,21 2,22 2,23 2,24 2,25 Մակտյուտոր մաթեմատիկայի պատմության արխիվ
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Biografisch Portaal — 2009.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 Нейман Джон фон // Большая советская энциклопедия (ռուս.): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохорова — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
  5. 5,0 5,1 5,2 Нейман Джон фон // Нейман Джон фон (ռուս.) / под ред. А. М. Прохорова — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
  6. 6,0 6,1 6,2 Macrae N. John von Neumann: The Scientific Genius Who Pioneered the Modern Computer, Game Theory, Nuclear Deterrence, and Much More — 1992. — P. 380. — ISBN 0-679-41308-1
  7. http://www.cemeteryregister.com/search.asp?id=NJ_PRINCETON
  8. 8,0 8,1 John von NeumannNational Academy of Sciences.
  9. http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/20000935.html
  10. Notable Names Database — 2002.
  11. Bibliothèque nationale de France data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  12. 12,0 12,1 12,2 12,3 12,4 Mathematics Genealogy Project — 1997.
  13. Prize: Bôcher Memorial Prize Year: 1938AMS.