Յուրի Լոտման
Յուրի Միխայլովիչ Լոտման (Юрий Михайлович Лотман, 28 փետրվարի, 1922[12], Պետրոգրադ - 28 հոկտեմբերի, 1993, Տարտու), հայտնի նշանագետ, մշակութաբան և բանասեր, Տարտու-մոսկովյան նշանագիտության դպրոցի հիմնադիր։
ԿենսագրությունԽմբագրել
Յուրի Լոտմանը ծնվել է Պետրոգրադում (Սանկտ Պետերբուրգ)։ Հայրը՝ Միխայիլ Լոտմանը, իրավաբան էր։ Նա զոհվել է 1942-ին Լենինգրադի շրջափակման ժամանակ։ Մայրը՝ Ալեքսանդրա (Սարա) Նուդելմանը, կրթություն է ստացել Փարիզի Սորբոնի համալսարանում և աշխատել որպես ատամնաբույժ։
Լոտմանը ընտանիքի կրտսեր երեխան էր և միակ տղան։ Նրա ավագ քույր Իննա Օբրազցովան կոմպոզիտոր էր և դասավանդում էր Նիկոլայ Ռիմսկի-Կորսակովի անվան երաժշտական դպրոցում։ Միջնեկ քույրը՝ Լիդիա Լոտմանը, գրականագետ էր, գիտությունների դոկտոր, որը երկար տարիներ աշխատել է «Պուշկինյան տանը»՝ Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի ռուսական գրականության ինստիտուտում։ Քույրերից կրտսերը՝ Վիկտորիան, բժիշկ-սրտաբան էր։
1930-1939 թթ Յուրի Լոտմանը սովորել է քաղաքի հնագույն Պետրիշուլե դպրոցում, այնուհետև ընդունվել Սանկտ Պետերբուրգի պետական համալսարանի բանասիրության ֆակուլտետ, որտեղ նրան դասավանդել են Բորիս Էյխենբաումը, Վլադիմիր Պրոպը և այլ հայտնի գիտնականներ։ Առաջին կուրսը ավարտելուն պես նա զորակոչվել է Խորհրդային բանակ և ծառայել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ամբողջ ընթացքում։ Արժանացել է «Կարմիր աստղի» և «Հայրենական պատերազմի» շքանշանների, մի շարք մեդալների[13]։ Զորացրվել է 1946-ին։Պատերազմի ավարտից հետո վերադարձել է Լենինգրադ և շարունակել կրթությունը։ 1950 թ․ գերազանց ավարտել է համալսարանը, բայց տարածվող հակասեմականության պատճառով չի կարողացել ասպիրանտուրա ընդունվել և մեկնել է Էստոնիա՝ աշխատանքի ընդունվելով Տարտուի մանկավարժական ինստիտուտում։ Ռուսաց լեզու և գրականություն դասավանդելով էստոնական դպրոցների ուսուցիչներին, նա միառժամանակ շարունակում էր սեփական գիտական աշխատանքը և 1952 թ․ Տարտուի համալսարանում պաշտպանել է թեկնածուական ատենախոսություն «Ա․ Ն․ Ռադիշչևը Ն․ Մ․ Կարամզինի հասարակական-քաղաքական հայացքների և արքունական էսթետիկայի հետ պայքարում» թեմայով («А. Н. Радищев в борьбе с общественно-политическими воззрениями и дворянской эстетикой Н. М. Карамзина»)[14]: 1961 թ․ պաշտմանել է դոկտորական թեզը «Նախադեկաբրիստական շրջանի ռուս գրականության զարգացման ճանապարհները» թեմայով («Пути развития русской литературы преддекабристского периода»)[15]։ 1954 թ․ և մինչև կյանքի վերջ Լոտմանը դասավանդել է Տարտուի համալսարանում։ 1960-1977 թթ․ եղել է ռուս բանասիրության ամբիոնի վարիչ։
Լոտմանը Տարտուում նշանագիտության զարգացման հիմնադիրն է, նշանագիտության հնագույն գիտական ամսագրի՝ «Աշխատություններ նշանային համակարգերի վերաբերյալ» («Труды по знаковым системам»)[16] առաջին խմբագիրը։
Եղել է Բրիտանական ակադեմիայի (1977) թղթակից-անդամ, Էստոնիայի գիտությունների ազգային ակադեմիայի (1990), Նորվեգիայի գիտությունների ակադեմիայի (1987) և Շվեդիայի գիտությունների թագավորական ակադեմիայի (1989) անդամ։
Խորհրդային միության Վերակառուցման շրջանում ակտիվ մասնակցություն է ցուցաբերել Էստոնիայի քաղաքական կյանքին։ 1988-ին ընտրվել է Էստոնիայի ժողովրդական ճակատի (Eestimaa Rahvarinne) հանձնաժողովի անդամ[17]։
Մահացել է 1993 թ․։ Թաղված է Տարտուի Ռաադի գերեզմանատանը։
ԸնտանիքԽմբագրել
Կինը՝ Զառա Մինցը, հայտնի գրականագետ էր, Ալեքսանդր Բլոկի ստեղծագործությունների և ռուսական սիմվոլիզմի հետազոտող։ Մինցը, ինչպես և Լոտմանը, երկար տարիներ դասավարդել է Տարտուի համալսարանում
Զույգը երեք որդի ուներ։ Ավագ զավակը՝ Միխայիլ Լոտմանը (ծնված 1952 թ․) Տալլինի համալսարանի նշանագիտության և գրականության տեսության պրոֆեսոր է, Էստոնիայի խորհրդարանի՝ Ռիյգիկոգուի անդամ (2003-2007; 2019-) և Տարտուի քաղաքային խորհրդի նախագահ (2011-2013)։ Գրիգորի Լոտմանը (ծնված 1953 թ․) նկարիչ է, իսկ Ալեքսեյ Լոտմանը (ծնված 1960 թ․)՝ կենսաբան, Ռիյգիկոգուի անդամ (2003-2007 թթ․):
Գիտական գործունեությունԽմբագրել
Լոտմանը եղել է Տարտու-մոսկովյան նշանագիտության դպրոցի հիմնադիրն ու ակտիվ անդամը։ Իր գործունեությունը սկսելով որպես գրականագետ՝ նա ժամանակի ընթացքում ավելի ու ավելի խորն է զբաղվել նշանագիտությամբ՝ դառնալով մշակույթի նշանագիտության կարևորագույն հետազոտողը։
Լոտմանի՝ մշակույթին վերաբերող հետազոտությունների կարևոր մաս է կազմում տեքստի հասկացողությունը։ Նրա գիտական ժառանգության մեջ առանցքային է ինքնահաղորդակցության (ավտոկոմունիկացիայի) եզրը, սեմիոսֆերայի գաղափարը, «Մշակույթը և պայթյունը» աշխատությունը։ Բորիս Ուսպենսկու հետ հրապարակած «Մշակույթի նշանագիտական մեխանիզմի մասին» հոդվածում, ինչպես նաև «Հիշողությունը մշակութաբանական տեսանկյունից» հոդվածում Լոտմանը առաջ է քաշել «հավաքական հիշողություն» տերմինը։ Հիմնվելով այս աշխատանքների վրա՝ գերմանացի գիտնականներ Ալեյդա և Յան Ասսմանները ստեղծել են մշակութային հիշողության իրենց տեսությունը[18]։ Հենց Լոտմանն է, սակայն, որ առաջինը նկարագրել է մշակույթը որպես ոչ ժառանգական, հավաքական հիշողություն.
«С точки зрения семиотики, культура представляет собой коллективный интеллект и коллективную память, т. е. надындивидуальный механизм хранения и передачи некоторых сообщений (текстов) и выработки новых. В этом смысле пространство культуры может быть определено как пространство некоторой общей памяти, т. е. пространство, в пределах которого некоторые общие тексты могут сохраняться и быть актуализированы». Юрий Лотман. «Память в культурологическом освещении». Избранные статьи. Таллинн: Александра, 1992[19]
Հայաստանում Լոտմանի գաղափարները ազդել են բանասեր, հասարակական գործիչ և հրապարակախոս Սուրեն Զոլյանի վրա, ով նաև եղել է Լոտմանի և նրա գործընկերների ջանքերով կազմակերպվող Երկրորդական մոդելավորող համակարգերի ամառային դպրոցի մասնակիցներից։
Հիմնական աշխատություններԽմբագրել
- Կառուցվածքային պոետիկայի դասախոսություններ (Лекции по структуральной поэтике, 1964)
- Գեղարվեստական տեքստի կառուցվածքը (Структура художественного текста, 1970)
- Կինոյի նշանագիտությունը և կինոէսթետիկայի հարցերը (Семиотика кино и проблемы киноэстетики, 1973)
- Թեզեր մշակույթի նշանագիտական հետազոտման վերաբերյալ (կիրառված սլավոնական տեքստերի վրա) (Юрий Лотман, Александр Пятигорский, Борис Успенский, Вячеслав Иванов, Владимир Топоров. Тезисы к семиотическому изучению культур (в применении к славянским текстам), 1973)
- Սեմիոսֆերայի մասին (О семиосфере, 1984)
- Մշակույթը և պայթյունը (Культура и взрыв, 1992)
- Հոդվածներ նշանագիտության և մշակույթի տիպաբանության վերաբերյալ (Статьи по семиотике и топологии культуры, 1992)
- Բանական աշխարհների ներսում (Внутри мыслящих миров, 1996)
Յուրի Լոտմանը հայերենԽմբագրել
- Յուրի Լոտման, «Միֆ, Անուն, Մշակույթ /Ուսումնասիրություններ նշանագիտության, մշակույթի տիպաբանության և ռուս գրականության վերաբերյալ/», Ստեփանակերտ, Ոգի-Նաիրի հրատ․, 2012, 344 էջ։
- Յուրի Լոտման, «Պոեզիա և արձակ», Գրանիշ, 2013
- Յուրի Լոտման, «Նշանի և նշանային համակարգի հիմնախնդիրները և 11-19-րդ դդ. ռուսական մշակույթի տիպաբանությունը», Գրեթերթ, 2007։ Թարգմանությունը արժանացել է Գրեթերթի մրցանակի
- Միխայիլ Գասպարով, «Լոտմանը և մարքսիզմը», Գրանիշ, 2018
Հոդվածներ և հետազոտություններ գրականության տեսության մասինԽմբագրել
- Литературоведение должно быть наукой (1967)
- О типологическом изучении литературы (1969)
- О содержании и структуре понятия «художественная литература» (1973)
- Замечания о структуре повествовательного текста (1973)
- Каноническое искусство как информационный парадокс (1973)
- К функции устной речи в культурном быту пушкинской эпохи (1979)
- Литературная биография в историко-культурном контексте (К типологическому соотношению текста и личности автора) (1986)
- Массовая литература как историко-культурная проблема (1991)
Տես նաևԽմբագրել
- Список печатных трудов Юрия Лотмана
- Julia Kristeva, Martha Noel Evans, «On Yury Lotman», PMLA, 1994
- Yuri Lotman, «Universe of the Mind», անգլերեն։ Նախաբանը՝ Ումբերտո Էկոյի, 1990
- Юрий Лотман, «Беседы о русской культуре», հեռուստահաղորդումների շարք
- Սուրեն Զոլյան, «Հետխորհրդային հասարակությունների նկարագրման կաղապարների հարցի շուրջ»
ԾանոթագրություններԽմբագրել
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 գիրք — P. 57.
- ↑ 2,0 2,1 Bibliothèque nationale de France data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
- ↑ 3,0 3,1 Բրոքհաուզի հանրագիտարան (գերմ.) / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag
- ↑ 4,0 4,1 Brozović D., Ladan T. Hrvatska enciklopedija (хорв.) — LZMK, 1999. — 9272 p. — ISBN 978-953-6036-31-8
- ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 գիրք — P. 2. — doi:10.1007/978-3-030-14710-5
- ↑ 6,0 6,1 (unspecified title) — P. 2. — doi:10.1007/978-3-030-14710-5
- ↑ https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie39916871/
- ↑ https://blockade.spb.ru/card/?id=2579799&source=podvig
- ↑ https://blockade.spb.ru/card/?id=2535215&source=podvig
- ↑ https://blockade.spb.ru/card/?id=2712808&source=podvig&
- ↑ https://blockade.spb.ru/card/?id=5059880&source=podvig&
- ↑ Лотман Юрий Михайлович // Большая российская энциклопедия / Кравец С. Л.. — М.: Большая Российская энциклопедия, 2011. — Т. 18. — С. 68. — 767 с. — 60 000 экз. — ISBN 978-5-85270-351-4
- ↑ «Lotmaniana Tartuensia: О Лотмане: Статьи и заметки: И. Чернов. Опыт введения в систему Ю. М. Лотмана»։ www.ruthenia.ru։ Վերցված է 2019 թ․ հունիսի 17
- ↑ Лотман Юрий Михайлович (1951)։ А. Н. Радищев в борьбе с общественно-политическими воззрениями и дворянской эстетикой Карамзина: автореферат дисертации (ռուսերեն)։ Ленинградский гос. университет
- ↑ Лотман Юрий Михайлович (1961)։ Пути развития русской литературы преддекабристского периода (ռուսերեն)։ Ленинградский гос. ордена Ленина университет им. А.А. Жданова
- ↑ «Sign Systems Studies»։ www.sss.ut.ee։ Վերցված է 2019 թ․ հունիսի 26
- ↑ Poselyagin Nikolay։ «Лотман в перестроечной прессе (1986–1992)»։ [Yuri Lotman in the Perestroika Periodicals (1986–1992)], In: Igor Pilshchikov (Ed.), Sluchajnost’ i nepredskazuemost’ v istorii kul’tury: Materialy Vtorykh Lotmanovskikh dnej v Tallinnskom universitete (4–6 ijunja 2010 g.), Tallinn: Tallinn University Press, p. 533–551 (անգլերեն)
- ↑ HumanitiesUU (2017-02-06), NITMES – Cultural Memory, https://www.youtube.com/watch?v=Hjwo7_A--sg&feature=youtu.be&t=12, վերցված է 2019 թ․ հունիսի 26
- ↑ «Лотман - Память в культурологическом освещении»։ www.philology.ru։ Վերցված է 2019 թ․ հունիսի 26