Մաթիաս Բել (գերմ.՝ Matthias Bel; հունգ.՝ Bél Mátyás; սլովակ.՝ Matej Bel; լատ.՝ Matthias Belius, մարտի 22, 1684(1684-03-22) կամ մարտի 24, 1684(1684-03-24)[1][2], Բանկա Բիստրիկա, Zólyom County, Հունգարիայի թագավորություն - օգոստոսի 29, 1749(1749-08-29)[3][4][1][…], Բրատիսլավա, Հաբսբուրգի միապետություն[5]), լյութերական քահանա և Հունգարիայի թագավորության էրուդիտ։ Նա հայտնի է նաև որպես Հունգարիայի Մեծ հերոս (Magnum Decus Hungariae): Բելն իրեն բնութագրում է «lingua Sla-vus, natione Hungarus, eruditione Germanus»-ում («լեզվով` սլավոնական, ազգությամբ` հունգարացի, Էրուդիցիայով` գերմանացի»)[7][8]։

Մաթիաս Բել
Bél Mátyás-001.jpg
Ծնվել էմարտի 22, 1684(1684-03-22) կամ մարտի 24, 1684(1684-03-24)[1][2]
ԾննդավայրԲանկա Բիստրիկա, Zólyom County, Հունգարիայի թագավորություն
Վախճանվել էօգոստոսի 29, 1749(1749-08-29)[3][4][1][…] (65 տարեկան)
Վախճանի վայրԲրատիսլավա, Հաբսբուրգի միապետություն[5]
Գրական անունMilownjk Božjho Slowa[6], Meliboeus[6], Milownjk Bedliwý[6], Milownjk Božjch PřiKázánj[6] և Bujdosó Magyarfi[6]
Մասնագիտությունգրող, պատմաբան, աստվածաբան, մանկավարժ, բանաստեղծ և փիլիսոփա
Ազգությունհունգարացիներ
ՔաղաքացիությունFlag of the Habsburg Monarchy.svg Հունգարիայի թագավորություն
ԿրթությունՀալլե-Վիտենբերգի համալսարան
Ուշագրավ աշխատանքներNotitia Hungariae novae historico-geographica?
ԱնդամակցությունՊրուսիայի գիտությունների ակադեմիա և Լոնդոնի թագավորական ընկերություն
ՊարգևներԼոնդոնի թագավորական ընկերության անդամ
Matthias Bel Վիքիպահեստում

ԿենսագրությունԽմբագրել

Մաթիաս Բելը ծնվել է Օչովայում (Ocsova), Հունգարիայի թագավորություն (այժմ Očová, Սլովակիա

Ըստ որոշ աղբյուրների, սլովակերեն, նա իրեն համարում էր էթնիկ Սլովակ[9][10][11][][12], չնայած Բելն անվանել է իրեն «լեզվով` սլավոնական, ազգությամբ` հունգարացի, Էրուդիցիայով` գերմանացի»։ 1710 թվականին նա ամուսնացել է Հունգարիայից էթնիկ գերմանուհի Սյուզաննա Հերմանի հետ։ Նրանք ունեցան ութ երեխա։

Բելը հաճախել է Լուչենեցի (Losonc), Կալինովոյի (Kálnó) և Դոլնա Ստրեհովայի (Alsósztregova) դպրոցներ, ապա սովորել է Բանսկա Բիստրիցայի (Besztercebánya) և Պրեսբուրգի (այժմ Բրատիսլավա), որոշ ժամանակ` Վեսպրեմի գիմնազիաներում և Պապա քաղաքի կալվինական քոլեջում։ 1704-1706 թվականներին ուսանել է աստվածաբանություն, փիլիսոփայություն և բժշկություն Հալլեի համալսարանում և Մագդեբուրգի մոտ մոտ գտնվող Klosterbergen դպրոցում նշանակվել է ավագ քահանա։ Ավելի ուշ, վերադառնալով Հունգարիայի թագավորություն, դարձել է ռեկտորի օգնական, իսկ ավելի ուշ` Բանսկա Բիստրիցայի լյութերական գիմնազիայի ռեկտոր, որտեղ նա միաժամանակ նաև քահանա էր։ 1714-1719 թվականներին Լյութերական գիմնազիայի ռեկտոր էր, ապա Պրեսբուրգի գերմանական լյութերական եկեղեցու քահանա։

Բելը մահացել է 1749 թվականի օգոստոսի 29-ին։ Թաղվել է Պրեսբուրգում։

Ընտիր աշխատություններԽմբագրել

Բելը խոսում էր սլովակերեն, հունգարերեն և գերմաներեն, սակայն նրա ստեղծագործությունները հիմնականում լատիներեն էին լույս տեսնում։

Բելն իր կյանքի ընթացքում երբեք չի տպագրվել սլովակյան լեզվով[13]։ Սլովակերենի գրավոր ձևակերպման առաջին փորձը կատարվել է միայն 1787 թվականին` արդեն նրա մահվանից հետո։ Երկրի ներսում սլովակյան ապստամբները այդ ժամանակ օգտագործեցին այսպես կոչված աստվածաշնչյան չեխերենը, որով կատարվեց Աստվածաշնչի թարգմանությունը, հայտնի որպես Կրալիկի Աստվածաշունչ[14]։

Բելի հայտնի ստեղծագործություններից մեկը հանդիսանում է Institutiones linguae Germanicae-ն (գերմանական քերականության կանոններ), գրված լատիներեն հունգարացիների համար։ Քերականության հրատարակությունը լույս է տեսել 1730 թվականին Հալլեում Գերմանիայում սովորող հունգարացի ուսանողների համար[13]։ Նա նաև գրել է «Der ungarische Sprachmeister» («Հունգարական լեզվի ուսուցիչ») հայտնի գիրքը, գերմանացիների համար հունգարական քերականությունը[13]։

ԺառանգությունԽմբագրել

Բելն աշխատել է մանկավարժության, փիլիսոփայության, բանասիրության, պատմության և տեսական աստվածաբանության բնագավառներում, նա եղել է հունգարական աշխարհագրական գիտության հիմնադիրը, նկարագրական ազգագրության և տնտեսագիտության հիմնադիր։ Լինելով պիետիզմի առաջատար գործիչ, Բելը հոգևոր գործեր է գրել լյութերական ժամասացության լեզվով։

Որպես ուսուցիչ Բելը գրքեր է գրել բնագիտության դասերի համար, որոնց մեջ ընդգծել է տեսողական գործիքների անհրաժեշտությունը։ Նրա ուսուցման մեթոդները մեծ ազդեցություն ունեցան Հունգարիայում կրթական համակարգի կատարելագործման վրա։

Որպես բանասեր, Բելն առաջինն էր ուսումնասիրել հունգարական ռուները, ներդրում ունեցել հունգարական գրական լեզվի զարգացման մեջ, գրել է հունգարական, լատինական և գերմանական քերականություններ։

Պատվո նշաններ և պարգևներԽմբագրել

Բելի ստեղծագործությունները ճանաչման և հարգանքի են արժանացել Թագավորության սահմաններից դուրս. նա մի շարք արտասահմանյան գիտական ընկերությունների անդամ էր` Բեռլինում Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիայի, Լոնդոնի թագավորական ընկերության[15]։

Մաթիաս Բելը բարձրացել է ազնվական աստիճանի Սրբազան Հռոմեական կայսրության կայսր Կառլ VI-ի կողմից և ստացել ոսկե մեդալիոն իր (Բելի) սեփական դիմանկարով Պապի Կլեմենտ XII-ի կողմից։

Մաթիաս Բելի համալսարանը (Univerzita Matei Bela) Բանսկա Բիստրիցայում կրում է իր անունը։

ՀրատարակություններԽմբագրել

  • Forma sacrorum verborum (Halle, 1707)
  • Compendium (1713)
  • Invitatio ad symbola conferenda dum historia linguae hungaricae libri II…edere parat… (Berolini, 1713)
  • Grammatica Latina (Leutschoviae, 1717)
  • Rhetorices veteris et novae praecepta (Lipsiae, 1717)
  • Institutiones linguac germanicae et slavicae in Hungaria ortu (Leutschoviae, 1718)
  • De vetera literatura hunnoscythica exercitatio (Lipsiae, 1718)
  • Christophori Cellarii latinitatis probatae et exercitae liber memorialis naturali ordine dispositus (Norimbergae, 1719)
  • Flos medicinae scholae Salernitanae (Posonii, 1721)
  • Hungariae antiquae et novae prodromus (Norinbergae, 1723)
  • Preces christianae (Lipsiae, 1728)
  • Die Gatt suchende Seele (1729)
  • Der ungarische Sprachmeister. (Pressburg, 1729)
  • Adparatus ad historiam Hungariae. Decades II. (Posonii, 1735-46)
  • Notitia Hungariae novae historico-geographica. Partis I. Tom. I—IV. Partis II. Tom. V. Viennae, (1735-42)
  • Compendium Hungariae geographicum (Posonii, 1753)
  • Kurze und zuverlässige Nachricht von dem Zustande der protestantischen Kirche in Ungarn
  • Compendiolum regnorum Slavoniae, Croatiae, Dalmatiae, Gallicae et Lodomeriae. Posonii et Cassoviae (1777)
  • Miscellanea Berolinensia (1734)

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Wurzbach D. C. v. Bel, Mathias (գերմ.) // Biographisches Lexikon des Kaiserthums Oesterreich: enthaltend die Lebensskizzen der denkwürdigen Personen, welche seit 1750 in den österreichischen Kronländern geboren wurden oder darin gelebt und gewirkt habenWien: 1856. — Vol. 1. — S. 235.
  2. 2,0 2,1 Կերպարվեստի արխիվ — 2003.
  3. 3,0 3,1 3,2 Bibliothèque nationale de France data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  4. 4,0 4,1 4,2 Store norske leksikon(նորվ.) — 1978.
  5. 5,0 5,1 5,2 German National Library, Berlin State Library, Bavarian State Library, Austrian National Library Record #119315416 // Gemeinsame Normdatei — 2012—2016.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 Czech National Authority Database
  7. Rainer Rudolf, Ulreich Eduard (1988)։ Karpatendeutsches biographisches Lexikon, Arbeitsgemeinschaft der Karpatendeutschen aus der Slowakei (1 ed.)։ Stuttgart։ էջ 368։ ISBN 3-927096-00-8 
  8. Weston Evans Robert John (2006)։ Austria, Hungary, and the Habsburgs:Essays on Central Europe։ Oxford University Press։ էջեր 139–140։ ISBN 0-19-928144-0 
  9. Kníchal, O., Kniha o M. Belovi v maďarčine — Posledný veľký polyhistor. Ľudové noviny, available at: http://www.luno.hu/mambo/index.php?option=content&task=view&id=4564&Itemid=104(չաշխատող հղում)
  10. Fraňo, J. : Múdry Matej alebo rozprávanie o Matejovi Belovi a jeho dobe.
  11. Jozef Fraňo: A tudós Bél
  12. Doležal, Pavel: Grammatica Slavico-Bohemica, 1746
  13. 13,0 13,1 13,2 A Magyar Irodalom Története II. (History of Hungarian literature) (Hungarian)։ Hungarian Academy of Sciences։ ISBN 963-05-1641-1 
  14. «Bibličtina (Biblical Czech language)» (սլովակերեն)։ [1]։ Վերցված է հոկտեմբերի 26, 2011 
  15. «Library and Archive Catalogue»։ Royal Society։ Վերցված է դեկտեմբերի 12, 2010 (չաշխատող հղում)

Արտաքին հղումներԽմբագրել