Երեխաներ (նկար, Տկաչովներ)

«Երեխաներ», ԽՍՀՄ ժողովրդական նկարիչներ, ԽՍՀՄ գեղարվեստի ակադեմիայի իսկական անդամներ Սերգեյ և Ալեքսեյ Տկաչովների ամենահայտնի կտավներից մեկը, որը ստեղծվել է 1958-1960 թվականներին։ Այն պատկերում է հինգ ոտաբոբիկ աղջիկների, որոնք հենվել են ջրի հարթության վրա բարձրացող փայտե կամրջակի բազրիքին և շարքով դիրքավորվել դրա երկայնքով։ Նրանց դեմքերը մնացել են ստվերում, քանի որ նրանք կանգնած են արևի լույսի դիմաց։ Աղջիկների կեցվածքն ու ժեստերը փոխանցում են նրանց երազկոտությունը, լարվածությունն ու մտորումները։ Տեսարանը լուսավորված է ամառային պայծառ արևով․ «Նրա ճառագայթները, լուսավորում են սպիտակ շիկացած երկինքը հորիզոնում, սահում հեռվում լճի կանաչ ափի երկայնքով, վառ արտացոլումներով, որոնք ընկնում են աղջիկների գույնզգույն զգեստների, գլուխների, գլխաշորերի, կամրջակների վրա, արտացոլելով ջրի կապտա-մոխրագույն մակերևույթը»։

Երեխաներ
տեսակգեղանկար
նկարիչԱլեքսեյ Տկաչով և Սերգեյ Տկաչով
տարի1960
բարձրություն121 սանտիմետր
լայնություն200 սանտիմետր
գտնվում էՌուսական թանգարան
հավաքածուՌուսական թանգարան
Ծանոթագրություններ

Տկաչով եղբայրներն առաջին անգամ դիմել են փայտե կամրջակների վրա կանգնած աղջիկների կերպարանքին 1948 թվականին՝ Վոլգա գետի ափին ուսանողական պրակտիկայի ժամանակ։ Այնուհետև ստեղծել են գծանկար և ջրաներկ, որոնք, սակայն, մոռացվել են և երկար ժամանակ «գտնվել են ինչ-որ տեղ թղթապանակների մեջ»։ 1958 թվականին Ալեքսեյ և Սերգեյ Տկաչովները վերադարձել են այդ գաղափարին, բայց միայն 1960 թվականին են կարողացել ավարտել «Երեխաներ» կտավը։ Ռուսական թանգարանների հավաքածուներում պահպանվել են կտավի մեծ թվով էտյուդներ։

«Երեխաներ» կտավը գտնվում է Ռուսական պետական ​​թանգարանի հավաքածուում և ներկայացվում է նրա մշտական ​​ցուցադրություններում։ Ենթադրվում է, որ այդ կտավը առաջին նշանակալից աշխատանքն է, որով նկարիչները հանդես եկան Խորհրդային Միության խոշոր ցուցահանդեսներում։ Կտավի բնօրինակին մոտ ավելի ուշ տարբերակները, որոնք ստեղծվել են հենց նկարիչների կողմից, գտնվում են Տկաչով եղբայրների թանգարանի հավաքածուում, որը հանդիսանում է Բրյանսկի մարզային արվեստի թանգարանի և ցուցահանդեսային կենտրոնի մասնաճյուղը, Սմոլենսկի պետական ​​թանգարան-արգելոցի հավաքածուում, Սարատովի Ա. Ն. Ռադիշչևի անվան գեղարվեստի թանգարանում, ևս մեկ կտավ գտնվել է արդեն գոյություն չունեցող Մոսկվայի ռուսական ռեալիստական ​​արվեստի մասնավոր ինստիտուտում։

Խորհրդային և ռուս մեթոդիստներն ու մանկավարժները հանձնարարում էին Ալեքսեյ և Սերգեյ Տկաչովների նկարները օգտագործել միջնակարգ հանրակրթական դպրոցներում դասավանդման և ուսումնական աշխատանքներում։

Սյուժե խմբագրել

Արվեստի պատմության թեկնածու Իգոր Կրուգլին «Երեխաներ» կտավի պատկերն այսպես է նկարագրել․ Իգոր Կրուգլի․ Հինգ գյուղացի աղջիկներ հենվել են կամրջակի բազրիքին և հիանում են լճով[1]»։ Արվեստաբանը նշել է նրանցից յուրաքանչյուրի ձեռքերի յուրահատուկ դիրքը, նրանց արտասովոր ուրվապատկերն ու «նրբին կազմվածքը, ինչպես երիտասարդ ծառեր»։ Նկարիչներն իրենք նշել էին, որ չեն ձգտել արտահայտել աղջիկների հոգեբանությունը, բայց այն, այնուամենայնիվ, բացահայտվել է հերոսների անհատական ​​բնավորությամբ, շրջապատող աշխարհով հիանալու ձևով, «գեղանկարի կենսուրախ կառուցվածքով»։ Պատկերների միջև եղած լուսաշերտերը յուրահատուկ ռիթմ ունեն[2]։ Տեսարանը լուսավորված է ամառային պայծառ արևով․ «Նրա ճառագայթները, լուսավորում են սպիտակ շիկացած երկինքը հորիզոնում, սահում հեռվում լճի կանաչ ափի երկայնքով, վառ արտացոլումներով, որոնք ընկնում են աղջիկների գույնզգույն զգեստների, գլուխների, գլխաշորերի, կամրջակների վրա, արտացոլելով ջրի կապտա-մոխրագույն մակերևույթը»[2][1]։

Արվեստաբան Վլադիմիր Լապշինը գրել է, որ կտավի գործողությունները տեղի են ունենում գետի վերևում բարձրացող փայտե կամրջակների վրա (և ոչ թե լճի, ինչպես նշում է Կրուգլին)։ Նա նշում է, որ բոլոր հինգ ոտաբոբիկ աղջիկները հենվել են բազրիքին և դրա երկայնքով շարքով դիրքավորվել, դեմքերը թաքցրել են ստվերում, քանի որ կանգնած են եղել արևի լույսի դեմ։ Նրանց կեցվածքն ու ժեստերը փոխանցում են երազկոտություն, լարվածություն և մտորումներ[3]։

Նկարի ստեղծման պատմություն և ճակատագիր խմբագրել

Արվեստագիտության թեկնածու, Ռուսաստանի արվեստների ակադեմիայի թղթակից անդամ Իգոր Կրուգլին գրել է, որ Տկաչովները մեծացել են մեծ ընտանիքում, և մանկության տարիներին նրանք մշտապես շրջապատված են եղել ընկերներով և հասակակիցներով և երեխաների հետ շփվելու «արգելք» չունեին։ Նա նշել է «Տկաչովների արտասովոր անկեղծ, մտերմական վերաբերմունքը երեխաների նկատմամբ», որն արտահայտվել է նկարիչների կտավներում[2]։ «Երեխաների» վրա աշխատելու ընթացքում Տկաչովները ստեղծել են «Դայակ» (1958-1959), «Բանջարանոցում» (1959), «Գարուն է գալիս» (1959), «Դեպի բաղնիք» (1959), «Բացատում» (1959) նկարները։ Այդ նկարների հերոսները, ինչպես «Երեխաներ»-ինը, գյուղացիներ են, որոնք զբաղված են առօրյա գործերով՝ այգում կաղամբ հավաքելով, երեխայի խնամքով, բաղնիք գնալով։ Արտաքնապես ոչ հավակնոտ տեսարանները, որոնք պատկերված են նկարիչների կողմից, գերում էին դիտողներին իրենց անկեղծությամբ, պարզությամբ և բանաստեղծականությամբ[4]։ Տկաչով եղբայրներն իրենք ասում էին, որ իրենց աշխատանքի հիմնական շեշտը ժանրային գեղանկարչությունն է, սակայն ժամանակակից թեմայով որոշ նկարներում, օրինակ՝ «Երեխաներ»-ում, զգալի ուշադրություն է դարձվել բնապատկերին[5]։

Ուրվանկարներից մինչև նկարչություն խմբագրել

  Արտաքին պատկերներ
  Էտյուդներ «Երեխաներ» նկարի համար 2010 թվականին Մոսկվայի անհատական ​​ցուցահանդեսում
  Էտյուդներ «Երեխաներ» նկարի համար (ձախ և աջ պատկերներ) 2011 թվականին Մոսկվայի անհատական ​​ցուցահանդեսում
  Էտյուդներ «Երեխաներ» նկարի համար (վերևից և ներքևից) 2011 թվականին Մոսկվայի անհատական ​​ցուցահանդեսում

«Երեխաներ» նկարում պատկերված տեսարանը, ըստ նկարիչների խոստովանության, որը տրված է Պետական Տրետյակովյան պատկերասրահի առաջադեմ նախագծերի բաժնի գիտաշխատող Աննա Դյակոնիցինայի հոդվածում, նրանք տեսել և ուրվագծել են Վոլգա գետի բնապայմաններում 1948 թվականին ուսանողական պրակտիկայի ընթացքում[6][Նշում 1][2]։ Այդ ժամանակ նրանք երկուսն էլ Մոսկվայի Վասիլի Սուրիկովի անվան արվեստի ինստիտուտի ուսանողներ էին։ Եղբայրները ֆուտբոլ էին սիրում (նրանք երկրպագում էին Մոսկվայի «Դինամոյին», հաճախում էին համերգների Մոսկվայի կոնսերվատորիայում, ներկայացումների Մոսկվայի գեղարվեստական ​​թատրոնում և Փոքր թատրոնում, ինչպես նաև մշտական ​​այցելուներ էին Տրետյակովյան պատկերասրահում, որտեղ նրանք շատ ժամեր էին անցկացնում Իլյա Ռեպինի, Վասիլի Սուրիկովի և Վալենտին Սերովի նկարների առջև[7]։ Տկաչովներն այդ ժամանակ Արկադի Պլաստովին համարում էին իրենց հոգևոր դաստիարակը[8]։ Իրենց համալսարանի ուսանողները սովորաբար ամառային պրակտիկա էին անցնում Ղրիմում, որտեղ ինստիտուտի բազան այդ ժամանակ գտնվում էր Կոզիում։ Երկու ամառային պրակտիկաների ընթացքում ուսուցիչների ղեկավարությամբ նրանք բաց երկնքի տակ մերկ բնօրինակից էին նկարում։ Իրենց հուշերում Տկաչովները հպարտորեն պնդում էին, որ իրենք երբեք չեն այցելել Ղրիմի ինստիտուտի բազա, ամեն անգամ ամառային պրակտիկայի ընթացքում նրանք գնում էին Վոլգա և Կասպից ծով, որտեղ փնտրում էին Ռեպինի և Սուրիկովի կտավների բնապատկերները[9]։

 
Մստա գետի տեսքը վերևից Բրոնիցիի շրջանում

Պնդումներ կան, որ ապագա «Երեխաներ» կտավի ուրվանկարների այդ համատեղ աշխատանքով է սկսվել Ալեքսեյ և Սերգեյ Տկաչովների երկարամյա ստեղծագործական համագործակցությունը[10]։ 1948 թվականին ստեղծվեցին գծանկար և ջրաներկ, որոնք, սակայն, շուտով մոռացվեցին և երկար ժամանակ «մնացել էին ինչ-որ տեղ թղթապանակներում»։ Միայն շատ տարիներ անց նկարիչները հայտնաբերեցին այդ ուրվանկարները և որոշեցին դրանց հիման վրա նկար ստեղծել[2]։ 1958 թվականին[Նշում 2][11] Ալեքսեյ և Սերգեյ Տկաչովները մտադրվել էին սկսել և 1960 թվականին ավարտել էին «Երեխաներ» կտավը[12]։

«Տկաչով եղբայրներ։ Նկարիչներն իրենց մասին» (1999) գրքում Տկաչով եղբայրներն իրենք են պատմել, որ «Երեխաներ» կտավը սկսել են նկարել «Մարտերի միջև» կտավի հետ միաժամանակ, որը «մտահղացմամբ, գույներով, կոմպոզիցիայով» և շատ այլ առումներով հակադրվում էր այդ նկարին։ Հեղինակները այդ գրքում հաստատել էին, որ եղբայրները «Երեխաներ» կտավը մտադրվել էին նկարել Վոլգայով իրենց ուսանողական ուղևորությունների ժամանակ, բայց մտահղացումը երկար ժամանակ չէր մարմնավորվել կտավի վրա։ Միայն 10 տարի անց հանգրվանելով «Իլյա Ռեպինի անվան ակադեմիական ամառանոցում», որը գտնվում է Տվերի մարզում, Վիշնի Վոլոչեկի մերձակայքում, Մստա գետի ափին գտնվող երկաթուղային կայարանից ութ կիլոմետր հեռավորության վրա, նկատել էին թե ինչպես են երեխաները աշխուժորեն վազվզում մոտակա Մստինո լճում։ Հենց այդ դիպվածն էլ առիթ հանդիսացավ, որ եղբայրներն այդ արևոտ եղանակին սկսեն վաղուց ծրագրված աշխատանքը (հետագայում մի գործից մյուսին պարբերաբար անցնելը սովորություն դարձավ նկարիչների մոտ)[13]։ 1954 թվականի ամռանը Տկաչովներն առաջին անգամ այցելեցին Ակադեմիական ամառանոց, իսկ նույն թվականի աշնանը որոշ ժամանակով դարձան դրա գեղարվեստական ​​ղեկավարները, 1959-1960 թվականների սկզբին նրանք նորից ստանձնեցին այդ պաշտոնը։ 1958 թվականից, երբ Ալեքսեյ Տկաչովն ամուսնացավ տեղացի աղջկա հետ, եղբայրները մշտապես բնակվում և աշխատում էին իրենց գյուղական տանը՝ Տվերի մարզի Օստաշկովի շրջանի Կոչիշե գյուղում գտնվող արվեստանոցում, Ստեղծագործական տնից ոչ հեռու և հազվադեպ էին այցելում մոսկովյան արվեստանոց։ Արվեստագիտության թեկնածու Իրինա Ռոմանիչևայի կողմից 1975 թվականին հրատարակված «Ակադեմիական ամառանոց» գրքում, հեղինակը հաստատում է, որ այդ ժամանակների Տկաչովների աշխատանքների մեծ մասը ստեղծվել է Մստայի ափին, նույնիսկ եթե դրանք մտահղացվել էին այլ վայրերում։ Ռոմանիչևան պնդում էր, որ «Այստեղ նրանք ձևավորվեցին որպես նկարիչներ»[14]։

«Երեխաներ» կտավի իրենց մտահղացման մասին հեղինակները պատմել են․

  Տղաները կանգնած, երազում, նայում էին հեռուն։ Աշխատանքը տարբեր կերպ էր ընթանում՝ լուծվել էր լույսի, լույսի հակառակ կողմի և բազմաթիվ պատկերների հարցերը։ Աստիճանաբար դուրս էր մղվում այն ամենը, ինչն ավելորդ էր։ Կոմպոզիցիան դրանից ավելի խիստ ու պարզ էր դառնում։ Ինչպես միշտ, բազմաթիվ էտյուդներ նկարվեցին։ Հոգեբանությունը երեխաների դեմքերին չէր (որտեղ կարելի է տեսնել այն լույսի դեմ), այլ կտավի ամբողջ պատկերային կառուցվածքում։ Մենք ուզում էինք ցույց տալ երեխաների երջանիկ աշխարհը։ Ենթադրվում էր, որ պատկերների ռիթմը, ոտքերի դիրքը, ձեռքերի շարժը, գլխի պտույտը և վերջապես, կոլորիտը զգացմունքային ազդեցություն կունենան դիտողի վրա։ Լուսավոր, պարզ օր էր, զեփյուռը ծածանում էր զգեստներն ու շարֆերը, սա է նկարի ամբողջ իմաստը։
- Իգոր Կրուգլի։ Ալեքսեյ և Սերգեյ Տկաչովներ[2]
 

Կտավի էտյուդներ խմբագրել

Պահպանվել են նկարիչների կողմից նկարի համար արված էտյուդները, որոնցից մի քանիսը, ինչպես նկարը, պահվում են Ռուսական թանգարանում[15]։ Դրանք Ալեքսեյ Տկաչովի երեք և Սերգեյ Տկաչովի երկու գործերն են նույն անվանումով՝ «Երեխաներ» (Ալեքսեյ Տկաչով՝ «Երեխաներ» (յուղաներկ, կտավ, 50 x 69 սմ)[16][17], «Երեխաներ» (կտավ, յուղաներկ), 33x17,5 սմ), «Երեխաներ» (ստվարաթուղթ, յուղաներկ, 35x24 սմ)[18][19], ​​Սերգեյ Տկաչով՝ «Երեխաներ» (կտավ, յուղաներկ, 23,5x35 սմ), «Երեխաներ» (կտավ, յուղաներկ, 22x32 սմ)[17]): Ալեքսեյ Տկաչովի երկու էտյուդները գտնվում են Ստավրոպոլի կերպարվեստի մարզային թանգարանի հավաքածուում (երկուսի տեխնիկան էլ յուղաներկ է կտավի վրա, չափսերը՝ մեկը՝ 16,5x29, մյուսը՝ 52x25 սմ)[18][19]։ Սերգեյ Տկաչովի «Երեխաներ» էտյուդը (յուղաներկ՝ ստվարաթղթի վրա, 25 x 34 սմ) գնել է Օրյոլի մարզային արվեստի պատկերասրահը, նրա մյուս «Երեք աղջիկները կամրջակի վրա» էտյուդը (յուղաներկ, 33x53 սմ) գտնվում է Բառնաուլում, Ալթայի երկրամասի արվեստի պետական ​​թանգարանում[18][19]։ Սերգեյ Տկաչովի ևս երեք էտյուդների գտնվելու վայրը, որը հայտնի է արվեստագետներին՝ «Կատյա» (ստվարաթուղթ, օրգալիտ, յուղաներկ, 40,5x20 սմ), «Կամրջակի վրա» (ստվարաթուղթ, յուղաներկ, 25 x 35 սմ) և «Էտյուդ» (ստվարաթուղթ, յուղաներկ, 24,5x34 սմ)[17], ինչպես նաև Ալեքսեյ Տկաչովի էտյուդները՝ «Աղջկա գլուխը» (յուղաթուղթ, 24,5x34,5 սմ), «Աղջիկը սրբիչով» (յուղաթուղթ, 33x24,5 սմ) և «Աղջիկը վարդագույնով» (յուղաթուղթ, 34,5x25 սմ), «Կամրջակ» (յուղաթղթի վրա, 25x35 սմ), «Կամրջակ» (յուղաթուղթ, 24,5x34,5 սմ), «Տանյա Ֆիլատովա» (ստվարաթուղթ, օրգալիտ, յուղաներկ, 39,5x20 սմ), չի հիշատակվում[18][19]։ «Կարմիր հագած աղջիկը» էտյուդը (չափերը՝ 52,5x24,5 սմ, յուղաներկ կտավի վրա) գտնվում է Ստավրոպոլի կերպարվեստի մարզային թանգարանի հավաքածուում[20]։

Ռուսական թանգարանի հավաքածուում գտնվող նկարին նախորդել է երկու տարբերակ, որոնք չեն գոհացրել նկարիչներին[21]։ Երրորդի վրա աշխատելու ընթացքում նկարիչները համոզվեցին, որ կտավի վերջնական կոմպոզիցիայի այդ տարբերակները ծանրաբեռնված էին մանրամասներով և ավելորդ կերպարներով։ Արդյունքում, աշխատանքի հենց վերջում նրանք պետք է նկարեին նավակը ջրի վրա և կամրջի վրա նստած տղան աղջիկների հետ[22]։ Նկարի ստեղծման վերջին փուլում նկարիչները օգտագործել էին Մստա գետի վրա գտնվող Նովոյե Կոտչիշե գյուղի աղջիկների լուսանկարները, որոնք նրանք նկարել էին։ Մստա գետի վրայի կամրջակի բազրիքի մոտ կանգնած երեք աղջիկներին պատկերող լուսանկարը պահպանվել և հրատարակվել է հենց նկարիչների կողմից «50 տարի միասին (մեր կյանքից)» ինքնակենսագրական գրքում։ Տկաչովների լուսանկարը թվագրվում է մոտավորապես 1960 թվականով[23]։ Հայտնի են երկու աղջիկների անունները, ովքեր նկարիչների համար կեցվածք են ընդունել նկարի ստեղծման ժամանակ՝ Տանյա Ֆիլատովան[18] և Կատյան (նրա ազգանունը նշված չէ)[17]։

«Երեխաներ» նկարը Ռուսական թանգարանի հավաքածուից խմբագրել

Նկարի տեխնիկան յուղաներկ է կտավի վրա, չափսը՝ 121 x 200 սանտիմետր[24]։ Ներկայումս նկարը գտնվում է Սանկտ Պետերբուրգի ռուսական պետական թանգարան հավաքածուում։ Թանգարանային հավաքածուում դրա գույքագրման համարն է՝ Ж-7656, Պետական ​​կատալոգի համարը՝ 29179959[Նշում 3], համարն ըստ КП (ГИК)՝ ГРМ КП)-43499[25]։

Դրա ձեռքբերման գործում մեծ դեր է խաղացել 1951-1977 թվականներին Ռուսական թանգարանի տնօրեն աշխատած Վասիլի Ալեքսեևիչ Պուշկարյովը։ Նկարը գրավել է նրա ուշադրությունը 1961 թվականին Մոսկվայում Տկաչով եղբայրների անհատական ​​ցուցահանդեսի ժամանակ[26]։ Պահպանվել է նրա այդ տարվա ապրիլի 7-ի ելույթի սղագրությունը, որտեղ նա «Երեխաներ» կտավը բնութագրում է այսպես.

  Այն համարվում է ամենագեղեցիկ նկարը։ Նկարվել է մեկ շնչով, պարզ մոտիվով, որը բոլորը տեսել են հարյուրավոր անգամներ։ Նկարիչներին հաջողվել է այդ պարզ մոտիվից ստեղծել ամենագեղեցիկը, որը հուզում է ինձ և լցնում հոգիս ուրախությամբ ու լույսով։ Ինչպես նկարիչներն այդ գույները գտան, ինչպես աղջիկներին կանգնեցրին ուղղակի լույսի դեմ։ Ճանապարհը, որով նրանք գնում են, երևակայական մտածողության, երևակայական որոշման ճանապարհն է։ Այդ ճանապարհը շատ ճշմարիտ է և արգասաբեր։ Հաջողություն եմ մաղթում նրանց...»:
- Ալեքսեյ և Սերգեյ Տկաչովներ։ Ժամանակի և մեր մասին[26]։
 

Ռուսական թանգարանի հավաքածուի կտավը բազմիցս մասնակցել է ցուցահանդեսների։ Այսպես, այն ներկայացվել է «Խորհրդային Ռուսաստան» հանրապետական ​​ցուցահանդեսում «Մանեժ» կենտրոնական ցուցասրահում (1960 թվականի ապրիլի 15-ից հուլիսի 17-ը)[27], 1961 թվականին Մոսկվայում Ալեքսեյ և Սերգեյ Տկաչովների անհատական ​​ցուցահանդեսում[28][26]։ Այստեղ ներկայացված են եղել նաև կտավի էտյուդները։ Դրանցից չորսը պատկանել են Սերգեյ Տկաչովին, երկուսը՝ Ալեքսեյին[29]։ «Երեխաներ» կտավը ցուցադրվել է նաև Բելգրադում (1961, հունվար)[30], 1979 թվականին՝ ԽՍՀՄ գեղարվեստի ակադեմիայում[31], 2006 թվականին՝ Ռուսական թանգարանում, 1960-1985 թվականներին՝ խորհրդային արվեստին նվիրված ցուցահանդեսում, որը կոչվել է «Ժամանակի փոփոխություններ»[32]։

Նկարիչների կողմից այլ թանգարանների համար ստեղծված նկարի կրկնօրինակներ խմբագրել

  Արտաքին պատկերներ
  Սերգեյ և Ալեքսեյ Տկաչովներ։ Տկաչով եղբայրների թանգարանի «Երեխաներ» նկարի տարբերակը

Ռուսական թանգարանի «Երեխաներ» նկարի հեղինակի կրկնօրինակներից մեկը գտնվում է Տկաչով եղբայրների թանգարանի հավաքածուում, որը Բրյանսկի մարզային արվեստի թանգարանի և ցուցահանդեսային կենտրոնի մասնաճյուղն է[33][34]։ Հուշ-թանգարանը ստեղծվել է հենց եղբայրների ջանքերով, ովքեր իրենց 250-ից ավելի աշխատանքներ նվիրել են թանգարանին[34]։ Այդ թանգարանում գտնվող նկարի տարբերակը սկսվել է 1958 թվականին և ավարտվել 1994 թվականին։ Դրա կատարման տեխնիկան յուղաներկ է կտավի վրա, չափսերը՝ 90 x 130 սանտիմետր[33]։ Պետական ​​կատալոգում համարը 4072252 է, համարը ըստ КП (ГИК)՝ БОХМВЦ КП 6176, գույքագրման համարը՝ Ж 1143[35]։

Նկարի մեկ այլ տարբերակ, որը ստեղծվել է նկարիչների կողմից 1962 թվականին, գտնվում է Մոսկվայի Ռուսական ռեալիստական ​​արվեստի ինստիտուտի հավաքածուում։ Չափերը՝ 87,8 x 138,3 սմ, կատարման տեխնիկան՝ յուղաներկ կտավի վրա։ Այն ցուցադրվել է Ռուսական ռեալիստական արվեստի ինստիտուտի «Մուտք լինելու չափով» ժամանակավոր ցուցահանդեսում, որն անցկացվել է 2013 թվականի հոկտեմբերից մինչև 2014 թվականի հունվարը[36]։

Նկարի տարբերակը գտնվում է Սմոլենսկի պետական ​​թանգարան-արգելոցի հավաքածուում։ Այն ստեղծվել է մոտավորապես 1958-1960 թվականներին՝ օգտագործելով կտավի վրա յուղաներկով նկարելու տեխնիկան, չափսը՝ 85 x 129 սմ, պետական ​​կատալոգի համարը՝ 21877527, համարը ըստ KP (GIK)՝ SMZ KP 28619, գույքագրման համարը՝ Ж / 2170[37]։ Մեկ այլ հեղինակի կրկնություն գտնվում է Սարատովի արվեստի թանգարանում։ Նկարը ստեղծվել է 1976 թվականին, տեխնիկա՝ կտավ յուղաներկ, չափսը՝ 114,5 x 193 սմ, Պետական ​​կատալոգի համարը՝ 3160836, КП (ГИК)՝ СМЗ КП համարը՝ 6172, գույքագրման համարը՝ Ж-2497[37]։

Արվեստագետները կտավի մասին խմբագրել

«Երեխաներ» կտավը խորհրդային արվեստագիտության մեջ խմբագրել

1961 թվականին Մոսկվայում Տկաչովների անհատական ​​ցուցահանդեսի կատալոգում նշվում է, որ 1950-1960-ական թվականների մի շարք նկարներում, այդ թվում «Երեխաներ» կտավում, կարելի է նկատել բովանդակության ամբողջական, լակոնիկ և զգացմունքային արտացոլում, որը զգալի առաջընթաց էր համեմատած եղբայրների ավելի վաղ շրջանի աշխատանքների հետ, որին բնորոշ է որոշակի արտաքին և պատմողական բնույթը[38]։

Արվեստագիտության դոկտոր Վլադիմիր Լապշինը «Երեխաներ» կտավը համարել է լավագույն ժանրային նկարն այդ ժամանակի Տկաչովների ստեղծագործություններում։ Նա նշում է, որ կտավը պարունակում է շատ բան, ինչ արդեն տեսել են այլ նկարիչների նկարներում՝ արևոտ օր, ջրի վրա փայլող արտացոլանքներով գետ, ափի խոտերի վառ կանաչ, «կարճ զգեստներով երկար ոտքերով աղջիկներ»։ Բայց այդ կտավը, նրա կարծիքով, ավելի ամբողջական է, «ավելի հավաքական» և բովանդակությամբ ավելի խորը։ Երեխաները նկարված են ստվերապատկերով՝ լուսավոր բնապատկերի ֆոնի վրա, ինչը հնարավորություն է տալիս «ավելի ընդգծել նրանց կեցվածքին բնորոշ պլաստիկությունը և բարձրացնել երեխաների պատկերների էմոցիոնալ արտահայտչականությունը»։ Անվրդով վիճակը, երեխաների հոգևոր պայծառ պարզությունն ընդգծված է բնապատկերի հանգստությամբ, որի համար հեղինակներն ընտրել են արծաթագույն գունային հաջորդափունջը։ Լապշինը նկարն ընկալել է որպես «քնարական պատմություն մանկության այդ երջանիկ ժամանակի մասին, որը նշանավորվում է ինքնաբուխության, անհոգության և հուզիչ գեղեցկության հմայքով»[39]]։ Սակայն Լապշինը կարծում էր, որ այդ նկարում Տկաչովներին չի հաջողվել դուրս գալ միայն մարդու արտաքին տեսքը պատկերելու շրջանակից[40]։

Արվեստագիտության թեկնածու, ՌԽՖՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ Վլադիսլավ Զիմենկոն «Երեխաներ» կտավը համեմատել է Նիկոլայ Անդրոնովի «Լաստավարներ» նկարի հետ։ Նա նշել է, որ երկու նկարներում էլ կերպարները շարված են, բայց դա միայն թվացյալ նմանություն է։ Իրականում, Անդրոնովի կտավում աչքի ընկնողը նման կոմպոզիցիոն կառույցի անհասկանալիությունն ու արհեստականությունն է։ Ընդհակառակը, Տկաչովների նկարն առանձնանում է իր բնականությամբ և, արվեստագետի կարծիքով, «պարզությամբ է շնչում»։ Դրանում, «ինչպես արևը մի կաթիլ անձրևի մեջ, արտացոլված է գաղափարների և զգացմունքների մեծ աշխարհ»։ Գետի նեղ կամրջակների վրա կարելի է միայն շարանով կանգնել։ Բոլոր ոտաբոբիկ աղջիկներն առաջ են նայում, բայց տարբեր տեսք ունեն՝ յուրաքանչյուրն իր բնավորությանը համապատասխան։ Արվեստագետը աղջիկների կերպարներն անվանում է «ճարպիկ», «շարժուն», «տաքարյուն» և նշում նրանց անբռնազբոսիկ կենսուրախությունը։ Նկարում պատկերված բնապատկերի «Լայնարձակ տարածությունը, գետը, արևը, փիրուզագույն երկինքը» լրացնում են աղջիկների կերպարը և անվերապահ ներդաշնակության մեջ են նրա հետ։ Երկու նկարների համեմատության հիման վրա Վլադիսլավ Զիմենկոն եզրակացրել էր, որ «մարդու բնավորությունը գեղարվեստական ​​կերպարի հիմնական նյարդն է առարկայական-թեմատիկ նկարում»[41]։ ՌԽՖՍՀ վաստակավոր նկարիչ, արվեստագիտության թեկնածու Իվան Գորինն իր «Ժամանակակցի կերպարը խորհրդային ժանրային գեղանկարչության մեջ» ակնարկում նշել է, որ «Երեխաներ» կտավը հատկապես արտահայտիչ է,նրանով որ նկարիչները կարողացել են բացահայտել «մանկության բնույթը, որը նման է փխրուն երիտասարդ ընձյուղների բնույթին»[42]։

Սանկտ Պետերբուրգի Իլյա Ռեպինի անվան գեղանկարչության, քանդակագործության և ճարտարապետության պետական ​​ակադեմիական ինստիտուտի պրոֆեսոր, արվեստագիտության թեկնածու Իրինա Ռոմանիչևան գրել է, որ 1950-ականների վերջի 1960-ականների սկզբի կտավներում, որոնք ստեղծվել են «Ակադեմիական ամառանոցում», ինչպիսիք են «Երեխաները», «Տկաչովները ձգտում էին խորացնել մարդու կերպարը և բացահայտել նրա բնավորությունը։ Այդ նկարներում բնապատկերը լուրջ նշանակություն ունի։ Զգացմունքային առումով նա կապված է Տկաչովների կողմից պատկերված մարդկանց զգացմունքների աշխարհի հետ. «Գյուղացի ոտաբոբիկ աղջիկների հոգևոր պարզությունը, որոնք կանգնած են ջրի վրայի կամրջակների վրա, նրբորեն զուգորդվում է բնության հանդարտ վիճակի հետ՝ պայծառ արևոտ օր. անամպ երկինք և լճի շողշողացող ջուր»։ Ռոմանովան ուշադրություն է դարձրել մանկական կերպարների «բնորոշ» կեցվածքներին, ինչպես նաև լույսի դեմ նրանց պատկերմանը, որն էլ ավելի է բարձրացրել կտավի էմոցիոնալ արտահայտչականությունը[43]։

Իգոր Կրուգլին, 1979 թվականին հրատարակված Տկաչով եղբայրների աշխատանքի մասին գրքում, նշել է, որ կամրջակի վրա կանգնած հինգ աղջիկների կերպարներում շատ բան կա, որը ծանոթ է ականատեսներին, բայց արվեստագետները դրանում բացահայտեցին «ինչ-որ նոր բան, անսպասելիորեն գեղեցիկ և հուզիչ»։ Աղջիկների կերպարներն առանձնանում են կեցվածքների ու ժեստերի բազմազանությամբ։ Յուրաքանչյուր ձեռք տարբեր կերպ է դրված բազրիքի վրա և նրանց «նուրբ, ինչպես մատղաշ ծառերը, պատկերները» տարբերվում են ուրվանկարում։ Իգոր Կրուգլին կարծում էր, որ նկարում որևէ թաքնված ենթատեքստ փնտրելու կարիք չկա[2]։ Նրա կարծիքով՝ նկարիչները «ամեն ինչ շատ պարզ են ներկայացրել», նրանք կտավի վրա են տեղափոխել կյանքի բուռն ու ուրախ զարկերը։ Ըստ Կրուգլիի, դիտողը նկարին նայելիս զգում է ուժի ալիք և երիտասարդության ուրախ զգացում։ Նկարն ինքնին ցույց է տալիս ռեալիստական ​​արվեստի ավանդույթների զարգացման անսահման հնարավորությունները[2][44]։ Նույն խորհրդային արվեստգետը «Առատաձեռն գունապնակ» հոդվածում գրում է, որ նկարը վկայում է հեղինակների հասունության և անկախության մասին։ Կտավում կարելի է զգալ «կյանքի բուռն և ուրախ բաբախյունը», ուստի դիտողն ապրում է «ուժի ալիք և երիտասարդության ուրախ զգացում»։ Արվեստագետը նկարում նկարիչների օգտագործած գույների ներկապնակն անվանել է «առատաձեռն» և նույնիսկ այդ բառը ներառել հոդվածի վերնագրում[1]։ Իր մեկ այլ հոդվածում՝ «Գեղանկարչության ուղին», որը ներառված է նույն «Նկարիչը և արդիականությունը» (1982) ժողովածուում, ինչպես նախորդը, Իգոր Կրուգլին «Երեխաներ» կտավում տեսնում է անկեղծ սեր մեզ շրջապատող կյանքի նկատմամբ, աննկատ թվացող և նույնիսկ սովորական երևույթները գտնելու ցանկությունը խոր իմաստ ունեն և այն փոխանցել կենդանի փոխաբերական լեզվով[44]։ Իր շատ ավելի ուշ գրքում, որը նվիրված է Տկաչով եղբայրների ստեղծագործությունների էտյուդներին (2000), Իգոր Կրուգլին «Երեխաները» անվանել է նկարիչների ամենահայտնի կտավներից մեկը[45]։

Ժամանակակից ռուսական արվեստագիտությունը նկարի մասի Արվեստագիտության դոկտոր, պրոֆեսոր, Ռուսաստանի արվեստների ակադեմիայի թղթակից անդամ Վիտալի Մանինը 2001 թվականին լույս տեսած նկարիչների ստեղծագործությունների մասին գրքում նշում է, որ նկարում «լույսի ինքնաբուխ խաղը կարծես կարգավորված է, դառնում է իմաստալից, չի ենթարկվում բնության վայրի տարրերին։ Դրանից պատկերը ձեռք է բերում բնականություն, կոմպոզիցիան դառնում է տրամաբանական, գույնը՝ ոչ միայն մոտիվացված է , այլ ներկայացնում է հարաբերությունների ու ներդաշնակության զուսպ գեղեցկությունը»[12]։ Մանինը ընդգծում է կտավը համոզիչ դարձնող ամենահավանական մանրամասները՝ լուսավորված է բազրիքների կապույտ հենարանի մակերեսը, լուսավորված են աղջիկների վարդագույն զգեստները, ջրի «ցոլքը», «կամրջի լուսավորված պատկերը և աղջիկների կերպարներն այնքան բնական են լուսավորված, որ կտավի գույնը, պահպանելով իրականությունից հեռավորությունը, առաջացնում է գիտակցություն, իրական աշխարհի գեղեցկության ֆիզիկական զգացում»։ Տկաչովների գեղանկարչության էությունը, ըստ արվեստագետի, ոչ թե աշխարհի մանրատիպարն է, այլ իրականությունը «արևոտ շքեղության մեջ, թարմ քամու հովը, տաք ոսկե երկնքի շողերի մեջ»։ Հեղինակները ստեղծում են գույնի, ձևի, լույսի, կառուցվածքի ներդաշնակություն և բանաստեղծականացնում այն[12]։

Նիժնի Նովգորոդի կրթական զարգացման ինստիտուտի գրականության և մշակութային հետազոտությունների ամբիոնի պրոֆեսոր Վյաչեսլավ Ֆիլիպովը նշում է իմպրեսիոնիզմի ազդեցությունը և «Երեխաներ» նկարի տոնական բնույթը, սյուժեի պարզությունը, անհարկի դինամիկայի և պաթոսի բացակայությունը։ Կտավը, Ֆիլիպովի տեսանկյունից, հանդիսատեսին բացահայտում է մանկության երջանիկ աշխարհը[46]։

«20-րդ դարը Ռուսական թանգարանում՝ 1900-2000 թվականների գեղանկարչություն, քանդակ, Ռուսական թանգարանի 110-ամյակին» նվիրված ուղեցույցի հեղինակների կարծիքով, նկարին բնորոշ է տարրերի՝ լույսի, գույնի միասնությունը, «ամառային շոգ օդի, կտրուկ թարմ քամու զգացողությունը», որոնք միավորված են անհանգիստ կառուցվածքով և «վերարտադրում են քամուց ալեկոծված ջրի մակերեսը և ողողված են արևի պայծառ արտացոլումներով»։ Նկարում պատկերված ջուրը լույսի և գույնի գեղատեսիլ խաղի առիթ է և միևնույն ժամանակ «երեխայի հոգու մաքուր, թափանցիկ աշխարհը արտացոլելու» փոխաբերություն։ Առաջին հետպատերազմյան տասնամյակները, որոնց, ըստ ուղեցույցի հեղինակների, վերաբերվում են նկարի գործողությունները, երկրի դժվարին և երկարատև վերականգնման շրջանն է։ Այդ մասին ականատեսներին հուշում են «աղջիկների նուրբ կերպարները և նրանց պարզ տնային հագուստները»։ Նկարը ստեղծում է մանկության պատկեր, թեև ոչ անհոգ, բայց երջանիկ։ Ենթադրվում է, որ այդ կտավը առաջին նշանակալից աշխատանքն է, որով նկարիչները հայտարարել են իրենց մասին Խորհրդային Միության խոշոր ցուցահանդեսներում[24]։

Մշակույթում խմբագրել

Ռուս ուղղափառ և մշակութային-լուսավորչական «Ռադիո Վերա» ռադիոկայանը իր հաղորդումներից մեկը նվիրել է «Երեխաներ» կտավին՝ «Տեսակցություն գլուխգործոցի հետ» խորագրի ներքո։ Այն կառուցված է բուկինիստական գրախանութի վաճառողի և նրա այցելուի միջև երկխոսության ձևով, ով հետաքրքրված էր Տկաչով եղբայրների «Երեխաներ» կտավը պատկերող բացիկով։ Բացիկը թողարկվել է 1963 թվականին՝ ընդամենը 8000 օրինակ տպաքանակով։ Գնորդը վաճառողին պատմում է կտավի հանդեպ իր հետաքրքրության պատճառը․ «Այդ աշխատանքն ունի շատ բարդ գունային նրբերանգներ, որոնք այստեղ շատ ճշգրիտ են օգտագործված։ Եվ պղտոր ջրի մեղմ ծփանքը՝ արևի պայծառ արտացոլանքով և ոսկեգույն երկինքը և աղջիկների զգեստները, որոնք փայլում են լույսի ներքո, ինչպես թիթեռնիկների թևերը, դրանք այն ամենն են, ինչը ջերմացնում է դիտողի հոգին»։ Զրուցակիցները նշում են, որ նկարում հետպատերազմյան ժամանակաշրջանի որևէ կոնկրետ ժամանակի նշաններ չկան։ Աղջիկները պատկերված են լույսի դիմաց, ինչը անհնարին է դարձնում նրանց հագուստի մանրամասները, սանրվածքն ու դեմքի արտահայտությունը։ Տկաչովներին հաջողվել է ստեղծել «մանկության պատկեր, որը հասկանալի և մոտ է ցանկացած դարաշրջանի մարդուն... կյանքի այն շրջանը, երբ մտքերը մաքուր են, իսկ տագնապներն՝ անցողիկ»[47]։

«Երեխաներ» կտավը դասավանդման պրոցեսում խմբագրել

Խորհրդային և ռուս մեթոդիստներն ու մանկավարժները խորհուրդ են տալիս Ալեքսեյ և Սերգեյ Տկաչովների «Երեխաներ» կտավը օգտագործել հանրակրթական դպրոցներում դասավանդման և կրթական աշխատանքներում։ Մասնավորապես, ՌԽՖՍՀ մշակույթի վաստակավոր գործիչ Անատոլի Պարամոնովը և արվեստի պատմության դոկտոր Սվետլանա Չերվոննայան ուսուցիչների համար նախատեսված «Խորհրդային ​​գեղանկարչություն» (1981) գրքում գրել են, որ «Երեխաներ» կտավը, ինչպես նկարիչների մյուս նկարները, «ճշմարիտ և պոետիկ» են՝ ներկայացնում է «աշխատավոր մարդկանց առօրյան» և «ռուսական գյուղի պատկերը»[48]։ Կերպարվեստի և զգեստների ձևավորման տեսության և մեթոդիկայի ամբիոնի դասախոս Վոլգոգրադի պետական ​​սոցիալ-մանկավարժական համալսարանի Կերպարվեստի և զգեստների ձևավորման տեսության և մեթոդիկայի ամբիոնի դասախոս Լյուդմիլա Սադկովան առաջարկել է կտավն օգտագործել ռուսական հանրակրթական դպրոցի 3-րդ դասարանի կերպարվեստի դասերի ժամանակ[49]։

Հոգեբանության դոկտոր Ելենա Մեդվեդևայի «Հաշմանդամություն ունեցող երեխաների կողմից մշակույթի աշխարհի իմացությունը» (2017) դասագրքում խորհուրդ է տրվում «Երեխաներ» կտավը օգտագործել «Գեղարվեստի ցուցահանդես» թեման ուսումնասիրելիս։ Այդ թեմայով աշխատելու ընթացքում ենթադրվում է երկու փուլ․ նախ երեխաները ստանձնում են զբոսավարի կամ արվեստի գործը ցուցահանդեսին ներկայացնող նկարչի դերերը։ Այնուհետև զրույց է կազմակերպվում դրա «ժանրի, բովանդակության, կոմպոզիցիայի, կոլորիտի» մասին։ Նման գործունեության նպատակներն են՝ «նախաձեռնողականության ձևավորումը, ակտիվությունը հանպատրաստից ցուցահանդեսների կազմակերպման և անցկացման գործում, արվեստի միջոցով ազատ հաղորդակցության օգտագործումը»[50]։

Նախադպրոցականների բարոյական և հայրենասիրական դաստիարակության վերաբերյալ «Իմ հայրենի տունը» ծրագիրը կազմվել է 2004 թվականին մանկավարժական գիտությունների դոկտոր Նատալյա Արապովա-Պիսկարևայի կողմից, ով հնարավոր է համարելօգտագործել նկարի օրինակը յոթ տարեկան երեխաներին ցույց տալու մարդու զգացմունքներն ու մտքերը, որոնք ձեռք են բերվում կերպարների և առարկաների պատկերման, ինչպես նաև գույնի, գծի, կոմպոզիցիայի և գեղանկարչական տեխնիկայի միջոցով[51]։

Գրականություն խմբագրել

Աղբյուրներ
  • Ткачёв А. П., Ткачёв С. П. Братья Ткачёвы. Художники о себе. — М.: Галарт, 1999. — 167 с.
  • Ткачёв А. П., Ткачёв С. П. О времени и о себе. — Брянск: Товарищество Придесенье, 1996. — 192 с. — 5000 экз.
  • Ткачёв А. П., Ткачёв С. П. О нашей жизни // Братья Ткачёвы. Сост. Круглый И. А.. — М.: Советский художник, 1985. — С. 37—56. — 20 000 экз.
  • Ткачёв А. П., Ткачёв С. П. 50 лет вместе (из нашей жизни). — М.: Редакционно-издательский отдел НИИ теории и истории изобразительных искусств Российской академии художеств, 2002. — С. 223. — 300 экз.
  • Ткачёвы Алексей Петрович и Сергей Петрович. Каталог выставки. — М: Московское областное отделение Союза художников РСФСР, 1961. — 13 с.
Գիտական ​​և գիտահանրամատչելի գրականություն
  • Айнутдинов А. С. Свердловские художники и искусствоведы в 1960 году // Изобразительное искусство Урала, Сибири и Дальнего Востока : Журнал. — 2020. — № 5. — С. 7—20. — ISSN 2713-2722.
  • Горин И. П. Образ современника в советской жанровой живописи: очерки. — М.: Советский художник, 1969. — 151 с.
  • Зименко В. М. Пути и перепутья (заметки о сюжетно-тематической картине) // Традиции. Новаторство. Современность. — М: Советский художник, 1965. — С. 115—161. — 7000 экз.
  • Круглый И. А. Алексей и Сергей Ткачевы. — Л.: Художник РСФСР, 1979. — 263 с. — 15 000 экз.
  • Круглый И. А. Братья Ткачёвы. Этюды Ткачевы. — М., Саранск: Путь-Пресс, Красный Октябрь, 2000. — 207 с. — 1000 экз.
  • Круглый И. А. Путь к картине // Художник и современность. — Орёл: Приокское книжное издательство. Орловское отделение, 1982. — С. 58—67. — 150 с. — 2000 экз.
  • Круглый И. А. Щедрая палитра // Художник и современность. — Орёл: Приокское книжное издательство. Орловское отделение, 1982. — С. 26—27. — 150 с. — 2000 экз.
  • Лакс А.; Мусакова О.; Боровский А.; Кругов В.; Леняшин В. XX век в Русском музее: живопись, скульптура 1900—2000 годов: к 110-летию Русского музея. — СПб.: Palace Editions, Государственный Русский музей, 2008. — 392 с. — (Государственный Русский музей (альманах), том № 204). — ISBN 978-5-93332-287-0
  • Лапшин В. П. Художники Алексей и Сергей Ткачевы. — Л.: Художник РСФСР, 1962. — 263 с. — (Художник РСФСР).
  • Манин В. С. Братья Ткачёвы. — М.: Белый город, 2001. — 48 с. — (Мастера живописи). — 3000 экз. — ISBN 5-7493-0287-3
  • Малахов Н. Я. Отечественное искусство на выставках за рубежом. — М.: Изобразительное искусство, 1980. — 240 с. — 20 000 экз.
  • Романычева И. Г. Академическая дача. — Л.: Художник РСФСР, 1975. — 155 с. — 5000 экз.
  • Филиппов В. А. Импрессионизм в русской живописи. — М.: Белый город, 2003. — 320 с.
  • Хорошилова Т. Две кисти братьев. Художники Алексей и Сергей Ткачевы номинированы на союзную премию // Российская газета : Газета. — 2009. — ISSN 1606-5484.
  • Dyakonitsyna A. The force of truth. The Tkachev Brothers(անգլ.) // Тhe Tretyakov Gallery Magazine : Журнал. — 2011. — № 1 (30). — С. 86—97. — ISSN 1729-7621.
ԶԼՄ-ներ
Ուսումնական և մեթոդական գրականություն
  • Арапова-Пискарёва Н. А. Мой родной дом (Программа нравственно-патриотического воспитания дошкольников). — М.: Мозаика-Синтез, 2004. — 130 с. — (Библиотека воспитателя). — ISBN 9-785-8677-5260-6
  • Медведева Е. А. 3.2.2. Культурно-познавательные ценности (мир природы, предметов, человека), познаваемые ребёнком с ограниченными возможностями здоровья через искусство // Познание мира культуры ребенком с ограниченными возможностями здоровья. Учебное пособие. 2-е изд., испр. и доп. — М.: Юрайт, 2017. — С. 45—53. — 82 с. — (Образовательный процесс). — ISBN 978-5-534-05560-3
  • Парамонов А. В., Светлана Михайловна Червонная Советская живопись: книга для учителя. — М.: Просвещение, 1981. — 269 с. — 100 000 экз.
  • Садкова Л. М. Изобразительное искусство. 3 класс: поурочные планы по учебнику Владимир Сергеевич Кузина, Э. И. Кубышкиной. — М.: Учитель, 2014. — 255 с. — ISBN 9-785-7057-2613-4

Նշումներ խմբագրել

  1. Алексей и Сергей Ткачёвы утверждали, что подобные сценки они наблюдали часто и значительно позднее на реке Мста
  2. Встречается и другая дата начала активной работы над этюдами и эскизами к картине — 1957 год. Её, например, придерживается в своей книге о творчестве Ткачёвых, изданной в 1979 году, Игорь Круглый
  3. В кодификатор ГИК вносятся сведения о музейных предметах и музейных коллекциях с целью осуществления их первичной регистрации. КП означает основной фонд.

Ծանոթագրություններ խմբագրել

  1. 1,0 1,1 1,2 Круглый, 1982, էջ 27
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 Круглый, 1979, էջ 115
  3. Лапшин, 1962, էջ 36
  4. Лапшин, 1962, էջ 35
  5. Ткачёв А., Ткачёв С., 1985, էջ 53
  6. Dyakonitsyna, 2011, էջ 92
  7. Ткачёвы, 1996, էջ 23
  8. Ткачёвы, 1996, էջ 25—26
  9. Ткачёвы, 1996, էջ 25
  10. Хорошилова, 2009
  11. Круглый, 1979, էջ 244, 247
  12. 12,0 12,1 Манин, 2001, էջ 12
  13. Ткачёвы, 1999, էջ 79
  14. Романычева, 1975, էջ 80—81
  15. Круглый, 1979, էջ 244, 249
  16. «Ткачев А. П., Ткачев С. П. Детвора. 1959. Холст, масло. 50 х 69 см, Ж-7665». Виртуальный Русский музей. Վերցված է 2023 թ․ նոյեմբերի 25-ին.
  17. 17,0 17,1 17,2 17,3 Круглый, 1979, էջ 249
  18. 18,0 18,1 18,2 18,3 18,4 Круглый, 1979, էջ 244
  19. 19,0 19,1 19,2 19,3 Круглый, 2000, էջ 320
  20. «Современное искусство. Фотография 11». Ставропольский краевой музей изобразительных искусств. Արխիվացված է օրիգինալից 2018 թ․ օգոստոսի 30-ին. Վերցված է 2018 թ․ օգոստոսի 29-ին.
  21. Лапшин, 1962, էջ 61
  22. Лапшин, 1962, էջ 58
  23. Ткачёвы, 2002, էջ 111
  24. 24,0 24,1 XX век в Русском музее, 2008, էջ 276
  25. «Ткачёв Алексей Петрович (1925), Ткачёв Сергей Петрович (1922). Детвора». Государственный каталог Музейного фонда Российской Федерации. Արխիվացված է օրիգինալից 2019 թ․ հունիսի 22-ին. Վերցված է 2023 թ․ նոյեմբերի 17-ին.
  26. 26,0 26,1 26,2 Ткачёвы, 1996, էջ 85
  27. Айнутдинов, 2020, էջ 12
  28. Ткачёвы, 1961, էջ 10
  29. Ткачёвы, 1961, էջ 11, 13
  30. Малахов, 1980, էջ 156
  31. Ткачёвы, 2002, էջ 136
  32. Сартан, 2006
  33. 33,0 33,1 «Работы А. П. и С. П. Ткачёвых». Музей братьев Ткачёвых. Արխիվացված է օրիգինալից 2018 թ․ օգոստոսի 30-ին. Վերցված է 2018 թ․ օգոստոսի 29-ին.
  34. 34,0 34,1 Круглый, 2000, էջ 28
  35. «Ткачёв Алексей Петрович (род. 1925), Ткачёв Сергей Петрович (род. 1922). Народные художники РСФСР, действительные члены АХ СССР, лауреаты Гос. премии СССР и Гос. премии РСФСР им И. Е. Репина. Детвора». Государственный каталог Музейного фонда Российской Федерации. Արխիվացված է օրիգինալից 2019 թ․ հունիսի 22-ին. Վերցված է 2023 թ․ նոյեմբերի 17-ին.
  36. «Детвора. Сергей Петрович Ткачёв. 1962». Google Arts & Culture. Վերցված է 2023 թ․ նոյեմբերի 17-ին.
  37. 37,0 37,1 «Ткачёв Алексей Петрович (род. 1925), Ткачёв Сергей Петрович (род. 1922). Детвора». Государственный каталог Музейного фонда Российской Федерации. Արխիվացված է օրիգինալից 2019 թ․ հունիսի 22-ին. Վերցված է 2023 թ․ նոյեմբերի 17-ին.
  38. Ткачёвы, 1961, էջ 5
  39. Лапшин, 1962, էջ 37
  40. Лапшин, 1962, էջ 48
  41. Зименко, 1965, էջ 152—153
  42. Горин, 1969, էջ 82
  43. Романычева, 1975, էջ 83
  44. 44,0 44,1 Круглый, 1982, էջ 60
  45. Круглый, 2000, էջ 26
  46. Филиппов, 2003, էջ 311
  47. «Сергей и Алексей Ткачёвы. «Детвора»». Радио Вера. Վերցված է 2023 թ․ նոյեմբերի 17-ին.
  48. Парамонов, Червонная, 1981, էջ 167
  49. Садкова, 2014, էջ 200
  50. Медведева, 2017, էջ 52
  51. Арапова-Пискарёва, 2004, էջ 38

Աղբյուրներ խմբագրել