Աբխազերեն (աբխազերեն՝ аҧсуа бызшәа [apʰswa bɨzʃʷa], аҧсшәа [apʰsʃʷa], վրացերեն` აფსუა ბჷზშоა), աբխազների լեզուն, տարածված է Աբխազիայում և Թուրքիայում, ինչպես նաև Մերձավոր Արևելքի այլ երկրներում (Հորդանան, Սիրիա, Իրաք), Ռուսաստանում և Արևմուտքում։ Պետական լեզու է Աբխազիայում։ Ցեղակից է աբազերեն, ադիգերեն (չերքեզերեն) և ուբիխերեն (մահացած լեզու) լեզուներին։ Մտնում է իբերա-կովկասյան ընտանիքի աբխազա-ադըղեական խմբի մեջ։ Աբխազերենն ունի բազմահամադրական կառուցվածք, որը հանդիպում է ստորոգյալի կազմի մեջ և բայական բարդ համակարգ։ Հոլովները քիչ են, առատ են բաղաձայնները։ Գրության ստեղծման փորձեր իրականացվել են 19-րդ դարի 60-ական թվականներից սկսած։ Գիրը 1924 թվականից սկսած լատինական է, 1938 թվականից՝ վրացական, իսկ 1954 թվականից՝ կիրիլիցայի հիման վրա[5]։

Infoboxforlang.png
Աբխազերեն
Аҧсуа бызшәа, аҧсшәа
Abkhaz language.svg
Տեսակլեզու[1], կենդանի լեզու[2] և խոցելի լեզու
ԵնթադասԱբազգի լեզուներ
Մասն էԱբազգի լեզուներ և աբխազա-ադըղեական լեզուներ[3]
ԵրկրներԱբխազիա Աբխազիա (Վրաստան)
Ռուսաստան Ռուսաստան
Հորդանան Հորդանան
Սիրիա Սիրիա
Թուրքիա Թուրքիա
Իրաք Իրաք
Պաշտոնական կարգավիճակԱբխազիա Աբխազիա
Վրաստան Վրաստան՝
  • Flag of Abkhazia (GE).svg
Աբխազիայի Ինքնավար Հանրապետություն
Խոսողների քանակ190 110 մարդ (2015)[1]
Լեզվակիրների թիվը117 350[4]
ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի լեզվի կարգավիճակխոցելի
ԴասակարգումՀյուսիսկովկասյան վերնաընտանիք (համընդհանուր ճանաչված չէ)
Աբխազա-ադըղեական ընտանիք
Աբխազա-ադըղեական լեզուների ճյուղ
Գրերի համակարգկիրիլիցա
IETFab
ԳՕՍՏ 7.75–97աբխ 010
ISO 639-1ab
ISO 639-2abk
ISO 639-3abk

Idioma abjasio.png
Աբխազերենի տարածվածությունը
Abkhazian language Վիքիպահեստում

ԱյբուբենԽմբագրել

Աբխազական այբուբեն (Аҧсуа алфавит)
ასო (կիրիլիցա) Գրադարձություն IPA (ՄՀԱ) Տառ Գրադարձություն IPA (ՄՀԱ)
Аа a /a/ Мм m /m/
Бб b /b/ Нн n /n/
Вв v /v/ Оо o /o/
Гг g /g/ Ҩҩ /ɥ/
Гьгь g' /gʲ/ Пп p /pʼ/
Ҕҕ /ɣ/ Ҧҧ /p/
Ҕьҕь g̍' /ɣʲ/ Рр r /r/
Дд d /d/ Сс s /s/
Дəдə do /dʷ/ Тт t /tʼ/
Џџ ǰ /dʐ/ Тəтə to /tʷʼ/
Џьџь ǰ' /ʥ/ Ҭҭ /t/
Ее e /e/ Ҭəҭə o /tʷ/
Ҽҽ /ʦ̢/ Уу u /w, u/
Ҿҿ c̨̍ /ʦ̢ʼ/ Фф f /f/
Жж ž /ʐ/ Хх x /x/
Жьжь ž' /ʑ/ Хьхь x' /xʲ/
Жəжə žo /ʐʷ/ Ҳҳ /ћ/
Зз z /z/ Ҳəҳə o /ћʷ/
Ʒʒ ʒ /ʣ/ Цц c /ʦ/
Ʒəʒə ʒo /ʣʷ/ Цəцə co /ʦʷ/
Ии i /i, j/ Ҵҵ /ʦʼ/
Кк k /kʼ/ Ҵəҵə o /ʦʷʼ/
Кькь k' /kʲʼ/ Чч č /tɕ/
Ққ /k/ Ҷҷ č̢ /tɕʼ/
Қьқь k̢' /kʲ/ Шш š /ʂ/
Ҟҟ /qʼ/ Шьшь š' /ɕ/
Ҟьҟь k̄' /qʲʼ/ Шəшə šo /ʂʷ/
Лл l /l/ Ыы y /ə/

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. 1,0 1,1 Ethnologue — 19 — Dallas, Texas: SIL International, 2016.
  2. https://iso639-3.sil.org/code/abk
  3. Crystal D. The Cambridge Encyclopedia of LanguageCambridge University Press, 1987. — P. 305. — ISBN 978-0-521-42443-1
  4. «Abkhaz»։ Lewis, M. Paul (ed.), 2009. Ethnologue: Languages of the World, Sixteenth edition. (անգլերեն)։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-05-30-ին։ Վերցված է 2012-03-21 
  5. Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան (խմբ. Էդ. Բ. Աղայան), Երևան, «Հայկական ՍՍՀ Գիտությունների Ակադեմիայի հրատարակչություն», 1975, էջ 1։

ԳրականությունԽմբագրել

ռուսերենԽմբագրել

  • Ломтатидзе К.В. Абхазский язык // Языки народов СССР. Т. 4. Иберийскокавказские языки. «Наука». Москва, 1967.
  • Марр, Н.։ 1938. О Языке и истории абхазов. Москва։ Академия Наук СССР.
  • Марр Н. Я.։ Абхазский аналитический алфавит. Л., 1926 («Труды яфетского семинария», I).
  • Ломтатидзе, К. В. 1968. Грамматика абхазкого языке: фонетика и морфология. Сухуми.)
  • Чирикба В. А.։ Расселение абхазов в Турции. Приложение к книге։ Ш. Д. Инал-ипа. Садзы. Историко-этнографические очерки. Москва։ Российская Академия Наук, 1995, с. 260-278.
  • Чирикба В. А.։ Абхазский язык. // Языки Российской Федерации и Соседних Государств. Энциклопедия. В трех томах. Т. 1. A-И. Москва։ Наука, 1998, с. 8-18.
  • Ломтатидзе К.В. Абхазский язык // Языки народов СССР. Т. 4. Иберийскокавказские

языки. «Наука». Москва, 1967.

անգլերենԽմբագրել

  • Andrews, Peter A.։ Ethnic groups in the Republic of Turkey., Beiheft Nr. B 60, Tübinger Atlas des Vorderen Orients, Wiesbaden։ Reichert Publications, 1989
  • Čirikba, Vjačeslav A.։ 2003. Abkhaz (Languages of the world). München։ LINCOM Europa.
  • Chirikba V.A.։ Common West Caucasian. The Reconstruction of its Phonological System and Parts of its Lexicon and Morphology. - Leiden։ Research School CNWS. 1996.
  • Chirikba V.A.։ Abkhaz. Languages of the World/ Materials 119. Leiden։ Lincom Europa, 2003.
  • Chirikba V.A.։ Distribution of Abkhaz Dialects in Turkey. In։ A. Sumru Özsoy (ed.). Proceedings of the Conference on Northwest Caucasian Linguistics, 10-12 October 1994. Studia Caucasologica III. Novus forlag - Oslo, Institutet for sammenlignende kulturforskning, 1997, p. 63-88.
  • Hewitt, B. G. 1979. Abkhaz (Lingua Descriptive Studies). Amsterdam։ North-Holland.)
  • Hewitt B.G. Abkhaz // Greppin J. (ed.) The Indigenous Languages of the Caucasus Vol. 2. New York։ Caravan Books, 1989. [pp. 39–88].

ԳերմաներենԽմբագրել

  • Klimov, Georgij A. 1994. Einführung in die kaukasische Sprachwissenschaft. Üb. von Jost Gippert. Hamburg։ Buske.
  Ընթերցե՛ք «աբխազերեն» բառի բացատրությունը Հայերեն Վիքիբառարանում։
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 31