Ստեփան Կանայան

հայ բանասեր, պատմաբան
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Կանայան (այլ կիրառումներ)

Ստեփան Մկրտչի Կանայան (դեկտեմբերի 25 1860 (հունվարի 6 1861)[1], Իգդիր, Երևանի նահանգ, Կովկասի փոխարքայություն, Ռուսական կայսրություն[1][2] - հոկտեմբերի 8, 1936(1936-10-08)[1], Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԱԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ[1][2]), հայ բանասեր-պատմաբան, մանկավարժ։ ՀԽՍՀ գիտության և արվեստի ինստիտուտի (1930 թվականից՝ ՀԽՍՀ գիտությունների ինստիտուտ) իսկական անդամ (1925

Ստեփան Կանայան
Ծնվել էդեկտեմբերի 25 1860 (հունվարի 6 1861)[1]
Իգդիր, Երևանի նահանգ, Կովկասի փոխարքայություն, Ռուսական կայսրություն[1][2]
Մահացել էհոկտեմբերի 8, 1936(1936-10-08)[1] (75 տարեկան)
Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԱԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ[1][2]
Բնակության վայր(եր)Հունաստան[1]
Քաղաքացիություն Ռուսական կայսրություն և  ԽՍՀՄ
Մասնագիտությունբանասեր, պատմաբան և դասախոս
Հաստատություն(ներ)Գևորգյան Հոգևոր Ճեմարան[1], Ներսիսյան դպրոց[1], Շուշիի թեմական հոգևոր դպրոց[1] և Հայաստանի Ազգային Գրադարան[1]
Ալմա մատերԳևորգյան Հոգևոր Ճեմարան (1883)[1], Դորպատի կայսերական համալսարան[1], Թյուբինգենի համալսարան[1], Լյուդվիգ Մաքսիմիլիանի Մյունխենի համալսարան[1] և Ստրասբուրգի համալսարան[1]
Տիրապետում է լեզուներինհայերեն

Խաչատուր և Հայկ Կանայանների եղբայրը։

Կենսագրություն խմբագրել

Սովորել է Իգդիրի Վարդանյան-Շուշանյան դպրոցում, 1874-1883 թվականներին՝ էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանում, Դորպատի, Ցյուբինգենի, Մյունխենի, Ստրասբուրգի համալսարաններում։ 1888-1889 թվականներին Հունաստանում ուսումնասիրել է դասական լեզուներ։ 1891-1893 թվականներին և 1896-1914 թվականներին Գևորգյան ճեմարանում ավանդել է հայոց ընդհանուր պատմություն և գերմաներեն։ 1893-1896 թվականներին դասավանդել է Թիֆլիսի Ներսիսյան և Շուշիի թեմական դպրոցներում, 1920-1922 թվականներին եղել է Հայաստանի Ազգային գրադարանի վարիչ, 1927 թվականից՝ ՀԽՍՀ գիտության և արվեստի ինստիտուտի գիտական քարտուղար[3]։

Ստեփան Կանայանը նախքան Երևանում հանրային գրադարանի վարիչի պաշտոնին անցնելը եղել է Թիֆլիսի «Մշակ» լրագրի խմբագրատան և Պուշկինի անվան քաղաքային գրադարանների պետն ու գրադարանապետի օգնականը[4]

Ստեղծագործություն խմբագրել

Աշխատակցել է հայ և օտար պարբերականներին, գրել հայ ժողովրդի պատմության, ազգագրության, Հայաստանի պատմական աշխարհագրության վերաբերյալ, ինչպես և պատմա-բանասիրական ու բանագիտական աշխատություններ [«Ցուցակ հայերեն ձեռագրերի Թիֆլիսի Ներսիսյան հոգևոր դպրանոցի», 1893, «Lehrbuch der Neuesarmenischen Literatursprachen», 1902 («Հայ գրական նոր լեզվի ձեռնարկ», հայագետ Ֆ. Ն. Ֆինկի հետ), «Մամիկոնյանց պատմություն»-ը («Արարատ», 1906-1907))։

Հատկապես արժեքավոր են «Ջոջանց տան Սասմա ծռեր. Գավիթ և Մհեր ազգային ժողովրդական վեպի պատմականը» (1907) և «Ջոջանց տուն կամ Սասմա ծռեր Ստեփան Մկրտչի Կանայան վեպի երեք փոփոխակ» (1910), «Իրանական առասպելները հայոց մեջ» (որում լուսաբանել է հայ-իրանական առասպելների ու դյուցազնավեպերի ընդհանրությունները) գործերը։ «Անհայտ գավառներ հին Հայաստանի» (մաս 1, 1914) երկում Կանայանը հայ սկզբնաղբյուրների տեղեկությունների հիման վրա լրացրել, ճշտել է Հայաստանի մի շարք նահանգների ու գավառների տեղադրությունը։

Հայագիտության համար արժեքավոր է Գ. Տեր-Մկրտչյանի հետ կատարած Ագաթանգեղոսի «Պատմութիւն Հայոց»-ի (1909) քննություն-բաղդատությունը։

Ստեփան Կանայանի արխիվը պահվում է Եղիշե Չարենցի անվան գրականության և արվեստի թանգարանում[5]։

Ծանոթագրություններ խմբագրել

  1. 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 1,13 1,14 1,15 1,16 1,17 1,18 1,19 1,20 Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) / Վ. Համբարձումյան, Կ. ԽուդավերդյանՀայկական հանրագիտարան հրատարակչություն, 1974. — հատոր 5. — էջ 232—233.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 Հայկական համառոտ հանրագիտարան (հայ.)Հայկական հանրագիտարան հրատարակչություն, 1990. — հատոր 2.
  3. «Ով ով է։ Հայեր» հանրագիտարան, հատոր առաջին, գլխավոր խմբագիր Հովհաննես Այվազյան, Հայկական հանրագիտարան հրատարակչություն, Երևան, 2007։
  4. «Գրադարանային գործի պատմությունը Սովետական Հայաստանում։ Փաստաթղթեր և նյութեր» ժողովածու, հատոր առաջին 1920-1941։։ Երևան: Հայաստան։ 1983 
  5. «Ստեփան Կանայանի՝ Գյոթեի «Էգմոնտ»-ի անտիպ թարգմանությունը»։ mediamax.am (անգլերեն)։ Վերցված է 2018-12-25 
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 232