Պայա Յովանովիչ

սերբ նկարիչ

Պայա Յովանովիչ (Պավել) (սերբ. Պավլե "Паја" Јовановић, հունիսի 16, 1859(1859-06-16)[1][2][3][…], Վրշաց, Voivodeship of Serbia and Banat of Temeschwar, Ավստրիական կայսրություն - նոյեմբերի 30, 1957(1957-11-30)[4][3][5], Վիեննա, Ավստրիա), սերբ նկարիչ, իր ստեղծագործության մեջ մարմնավորել է նկարչության իրատեսական ոճը: Որպես ակադեմիական ռեալիզմի ներկայացուցիչ Պայա Յովանովիչը աջակցել է գեղանկարչության ակադեմիական դպրոցի ավանդույթները, չնայած, որ նրա շուրջը տեղի էին ունենում գլոբալ փոփոխություններ, համաշխարհային պատերազմներ, սոցիալական աղետներ՝ վերանում էր կայսրությունների աշխարհը և առաջ էին գալիս հեղափոխական, իսկ այնուհետև սոցիալիստական պետությունների նոր կարգեր: Պայա Յովանովիչը եղել և մնում է հայտնի սերբ արվեստագետներից մեկը: Նրա հետաքրքրությունն ազգի կյանքի, պատմական թեմաների նկատմամբ ազդեցություն է ունեցել մշակույթի և արվեստի ոլորտում նրա ձևավորման վրա, սերբերի ազգային ինքնագիտակցության, նրանց հայրենասիրության վրա[6]։

Պայա Յովանովիչ
սերբ.՝ Павле Јовановић
PajaJovanovic.jpg
Ծնվել էհունիսի 16, 1859(1859-06-16)[1][2][3][…]
ԾննդավայրՎրշաց, Voivodeship of Serbia and Banat of Temeschwar, Ավստրիական կայսրություն
Վախճանվել էնոյեմբերի 30, 1957(1957-11-30)[4][3][5] (98 տարեկան)
Մահվան վայրՎիեննա, Ավստրիա
Ազգությունսերբ
ՔաղաքացիությունFlag of the Habsburg Monarchy.svg Ավստրիական կայսրություն, Flag of Austria.svg Ավստրիա և Flag of Hungary (1896-1915; angels; 3-2 aspect ratio).svg Ավստրո-Հունգարիա
ԿրթությունՎիեննայի գեղարվեստի ակադեմիա (1880)
Մասնագիտություննկարիչ
Ոճակադեմիական ռեալիզմ
Ժանրդիմապատկեր
Թեմաներգեղանկարչություն
Ուշագրավ աշխատանքներThe Proclamation of Dušan's Law Codex?, Q12748989? և Սերբերի արտագաղթ (կտավ)
ԱնդամակցությունՍերբական գիտությունների և արվեստների ակադեմիա և Սերբիայի գիտության և արվեստի ակադեմիա
Կայքpajajovanovic.rs
Paja Jovanović Վիքիպահեստում

ԿենսագրությունԽմբագրել

Ապագա նկարիչը ծնվել է Հարավ-Բանատյան շրջանի (այժմ Վոյեվոդինա, Սերբիա) Վրշաց քաղաքում, որն այն ժամանակ պատկանում էր Հաբսբուրգների միապետությանը, որը 1867 թվականին սկսել է կոչվել Ավստրո-Հունգարիա: Հայրը՝ Ստեֆան Յովանովիչը, առաջին անգամ ամուսնացած է եղել Էռնեստինա Դեոտի հետ: 1863 թվականին նա մահացել է, թողնելով երեք որդի՝ Պայային (Պաուլ կամ Պավլե), Սվետիսլավին և Միլանին: Հաջորդ տարի Ստեֆան Յովանովիչն ամուսնացել է երկրորդ անգամ Մարիա դե Պոնտիի հետ, որն ունեցել է ևս հինգ զավակ՝ չորս որդի (Ալեքսանդր, Զուրու, Իվան, Տինկի) և դուստր՝ Սոֆյային, որը նորածին հասակում մահացել է: Երիտասարդ տարիքում առևտրով զբաղվող հայրը այժմ մեծ ընտանիքի տեր լինելով բացել է լուսանկարչական արվեստանոց Վրշացի կենտրոնում: Պայան դպրոցն ավարտելուց հետո ընդունվել է տեղական վարժարան, բայց աչքի չի ընկել մեծ ջանասիրությամբ։ Նա մեծ հաճույքով մնում էր հոր լուսանկարչական արվեստանոցում, որտեղ էլ ծանոթացել է լուսանկարելու և ռետուշի հնարքներին:

Այդ ժամանակ Վրշացում նա նկարիչների աշխատանքներ տեսնելու հնարավորություն ուներ, ինչպիսիններից էին սրբանկարիչ Արսենի Թեոդորովիչը (1767-1826), Պավել Զուրկովիչը, որը նկարազարդել է Վրշեցի Մայր տաճարի եկեղեցու իկոնոստասը  (1772-1830), Յովան Պոլովիչը (1810-1864): Պայան ընկերացավ վերջինիս որդու հետ, նրանք միասին սկսեցին կրկնօրինակել հին վարպետների աշխատանքերը, գեղանկարչություն ուսումնասիրել, սկզբում գաղտնի՝ ժամերով Տաճարի եկեղեցում մնալով: Շուտով նրա համար իր տաղանդը դրսևորելու առիթ եղավ: Վրշացի համայնքը որոշվել էր զանգերը նորից ձուլել, և պետք էր եկեղեցու սրբապատկերի պատճենը նկարել՝ զանգի մակերևույթի վրա ռելիեֆ ստեղծելու նպատակով: Պայան փայլուն կատարեց  հանձնարարությունը և այդ պատվերը դեպի գեղանկարչության աշխարհ յուրօրինակ անցաթուղթ եղավ և առանց առարկության Վիեննայի գեղարվեստի ակադեմիա ընդունվելու թույլտվություն: Նա 14 տարեկան էր:

Ավարտելով գիմնազիայի դասընթացը և այցելելով պրոֆեսոր Մալխոլդսի նկարչական դպրոցը, 1877 թվականին Պայան ընդունվեց Վիեննայի գեղարվեստի ակադեմիա, որն իր զարթոնքն էր ապրում: Կայսեր Ֆրանց Յոզեֆ I-ի աջակցությամբ Ակադեմիան բարձրագույն գեղարվեստական ուսումնական հաստատության կարգավիճակ ստացավ. 1877 թվականին ավարտվել է Ակադեմիայի նոր շենքի կառուցումը Ռինգշտրասեում[7], որտեղ նա գտնվում է մինչ օրս:

Ակադեմիայում անցկացվեցին կրթական բարեփոխումներ. կատարվեց ընդհանուր և հատուկ առարկաների բաժանում: Հատուկների մեջ կային պատմական գեղանկարչության, լանդշաֆտի, գծանկարչության, քանդակագործության, ճարտարապետության թեքումով դասարաններ: Որպես հիմք վերցվեց Դյուսելդորֆի ակադեմիայի մոդելը, որը թույլ էր տալիս դասարաններում ուսանողների փոքր խմբեր ստեղծել և նրանց համար լավագույն պայմաններ ապահովել վարպետի (պրոֆեսոր) հետ խորհրդակցելու և հմտությունները կատարելագործելու համար[8]: Պայա Յովանովիչը անդամագրվեց պատմական գեղանկարչության դասարան, որը վարում էր պրոֆեսոր Քրիստիան Գրիպենկերլը: 1880 թվականի հուլիսի 21-ին Պայա Յովանովիչը դիպլոմ ստացավ, որը հաստատում էր, որ նա հաջողությամբ ավարտել է դասընթացը: Պայա Յովանովիչը ուսուցման առաջին տարում հավակնում էր բարերար Քրիստափոր Ֆիֆմանի 300 ֆլորին կրթաթոշակ ստանալ, սակայն այն ստացավ մեկ կուրս բարձր ուսանողներից Ուրոշ Պրեդիչը,  որը նույնպես հայտնի նկարիչ դարձավ հետագայում: Հաջորդ տարի Յովանովիչն ավելի համեստ կրթաթոշակ ստացավ՝ 200 ֆլորին՝ բարերար Գավրիլ Ռոմանովիչի կողմից, որը նա ստացել է մինչև 1883 թվականը: Գրպենկերլի մոտ ուսման ավարտից հետո Պայան 3 տարի սովորեց պատմական գեղանկարչության պրոֆեսոր Լեոպոլդ Կարլ Մյուլլերի դասարանում, ով փառք էր վաստակել  օրիենտալ կոմպոզիցիաներով, որոնք հաջողությամբ վաճառվում էին Եվրոպայի նկարների պատկերասրահներում:

Պայա Յովանովիչը շատ է ճանապարհորդել։ Բալկաններով իր ճամփորդությունները նրա աշխատանքների համար ոգեշնչման աղբյուրներ են եղել: Լինելով Վիեննայի գեղարվեստի ակադեմիայի ուսանող նա ճանապարհորդել է Չեռնոգորիայի, Ալբանիայի, Բոսնիայի, արևելյան և հարավային Սերբիայի ափերով: Նա շատ է աշխատել էսքիզների վրա և հետաքրքրվել է բալկանյան ժողովուրդների առօրյա կյանքով և սովորույթներով: Նա փորձել է մանրամասն գծագրել հագուստները, զարդերը, զենքերը։ Մեծ ուշադրություն է դարձրել և իրեն շրջապատող բնապատկերներին: Մյուլլերի դասարանում ուսանելու առաջին տարին ավարտելուց հետո «Վիրավոր չեռնոգորցին» նկարը ցուցադրվեց հաշվետու ցուցահանդեսում և Պայա Յովանովիչը երկրորդ մրցանակ ստացավ: Հաջորդ տարի Պայա Յովանովիչը ներկայացրեց «Գուսլյար» նկարը և կրկին մրցանակ ստացավ:

Նկարչական կարիերա և ճանաչումԽմբագրել

Ակադեմիայի ավարտից հետո նա կանգնեց ընտրության առաջ, ինչպես հետագայում տնօրինել իր ճակատագիրը, նա կարող էր վերադառնալ հարազատ երկրամաս, օրինակ՝ Ուրոշա Պրեդիչա։ Սակայն այդ դեպքում նա կմնար բալկանյան ժողովուրդների և Գաբսբուրգների միապետության տարածաշրջանային նկարիչ, 19-րդ դարի վերջում սերբական գեղանկարչությունը հիմնականում հանգում էր կրոնական գեղանկարչության։ Հետևաբար, այստեղ հիմնական ժանրերն էին դիմանկարը և սրբապատկերը։ Մյուս ճանապարհն էր՝ մնալ գեղանկարչության եվրոպական մայրաքաղաքում և ակադեմիական նկարչի կարիերա ստեղծել։ Ուսանման  վերջին տարիների Յովանովիչի հաջողությունները, ինչպես նաև նրա փառասիրությունը պայմանավորեցին ընտրությունը։ Պայա Յովանովիչն աշխատել է Վիեննայում, Մյունխենում, Փարիզում, Լոնդոնում, որտեղ ստեղծել է բազմաթիվ դիմանկարներ[9]։

Լոնդոնում Յովանովիչը ծանոթացել է галерист (ժամանակակից արվեստերի պատկերասրահների նկարներ ընտրող) Թոմաս Ուոլիսի հետ, որի հետ համագործակցել է մինչև 1889 թվականը։ Ուոլիսի առաջարկությամբ նկարիը կրկին մեկնել է Բալկաններ ճանապարհորդության։ 1885 թվականին նա այցելել է Չեռնոգորիա, իսկ 1886 թվականին ուղևորվել է ավելի հեռու՝ այցելելով հյուսիսային Աֆրիկա, Մարոկկո և Եգիպտոս։ Այնուհետև Յովանովիչը լինելով Փարիզում տեղափոխվել է այլ գալերիստ Արթուր Տուտուի մոտ։ Նկարչի կտավները ժողովրդականություն էին վայելում, նա ցուցահանդեսներում հաջողություններ ուներ։ Պայա Յովանովիչը պարգևատրություններ էր ստանում։ 1889 թվականին Վիեննայի ցուցահանդեսում «Աքլորակռիվ» նկարը ստացել է Ոսկե մեդալ։ Փարիզի Պետական ցուցահանդեսում «Ցար Դուշանի թագադրումը» կտավը Ոսկե մեդալի է արժանացել։ 1908 թվականին Վիեննայում կայացած հոբելյանական ցուցահանդեսում Պայա Յովանովիչը ստացել է Ավստրիայի մշակույթի նախարարության պատվավոր դիպլոմ[10]։

Նկարների ցանկԽմբագրել

Անվանում Բնօրինակ անվանում Ստեղծման տարի Ծանոթագրություններ
Վիրավոր չեռնոգորցին Ranjeni Crnogorac 1882

 Առաջին հաջողություն բերած կտավը, որն արժանացել է Ակադեմիայի Առաջին մրցանակին։ Այն ձեռք է բերվել Բուդապեշտի մագնատը 1000 ֆորինտով։ Կտավ, յուղաներկ, 186 × 114 սմ (Մատիցայի սերբական պատկերասրահ 186×114սմ Նովի Սադ)

 Ցար Դուշանի թագադրումը Krunisanje Cara Dusana 1900 1900 թվականին Փարիզի Համաշխարհային ցուցահանդեսում արժանացել է  Ոսկե մեդալի։ Հետագայում ստեղծվել են մի քանի տարբերակներ և հեղինակային կրկնօրինակներ։ Բելգրադի հարավսլավական արվեստների առաջին ցուցահանդեսում, 1904 թվականին կտավն առաջին տեղ է ստացել կոմպոզիցիայի, պատկերի և տեխնիկայի համար։
 Տակովոյի ապստամբություն Takovo ustanak 1895
Ասեղնագործուհին Vezilja
Աքլորակռիվ Borba petlova Կտավն արժանացել է Ոսկե մեդալի Վիեննայի 1889 թվականի ցուցահանդեսում
Սերբերի արտագաղթ Seoba srba 1896 Կտավը պատվիրվել է Կառլովշչինայի խորհրդարանական կոմիտեի կողմից, որը գլխավորել է Սերբիայի Պատրիարք Գեորգի Բրանկովիչը։ Որոշում էր կայացվել անմահացնել խոշորամասշտաբ իրադարձությունը՝ Սերբերի մեծ արտագաղթ, որը գլխավորել էր Կառլովիցայի Պատրիարք Արսենի III -ը, 1690 թվականին։ Ներկայումս պահպանվում է Սերբիայի ազգային թանգարանում։
 Չեռնոգորցիների վերադարձը մարտից հետո Povratak cete crnogoraca iz boja 1888
 Օձերի սանձահարողը Ukrotitelj zmija
Ուրախ ընկերակցություն պանդոկում Veselo drustvo u krcmi 1890
Հարսնացուի զարդարում Kicenje neveste 1886
Սուսերամարտ Мачевање
Սոկոլնիկներ Sokolar 1890
Կինը հայելու առաջ Zena pred ogledalom
 Սուրբ Սավվան հաշտեցնում է եղբայրներին Sveti Sava miri bracu սուրբ Սավա Սերբացու կյանքից տեսարան, երբ նա դադարեցրել է քաղաքացիական պատերազմն իր երկու եղբայրների՝ Ստեփան II Նեմանիչի և Վուկան Զեթացու միջև
 Սուրբ Սավան թագադրում է Սթիվենին ուղղափառ թագավոր Sveti Sava krunise Stevana prvovenchanog 1219 թվականին արքեպիսկոպոս Սավվա Սերբացին Ժիչա վանքում թագադրել է իր եղբորը՝ Սթիվենին, որպես սերբերի ուղղափառ թագավոր
 Կարաջորջին ապստամբների մեջ Karadjordje medju ustanicima
 Արքայազն Մարկոն արդարություն է հաստատում Kraljevic Marko deli prvdu
Արյունակից մայր Krvna osveta 1889-1912
Բոսկո Յուգովիչ Boško Jugović 1922 Կտավը պատկերում է ցարի դրոշակակրին՝ ինը Յուգովիչ եղբայրներից մեկին, որը սերբական էպոսի հերոսներից է և որը զոհվել է 1389 թվականին Կոսովոյի ճակատամարտում
Տևտոնական ցասում․ Ճակատամարտ Տևտոբուրգյան անտառում Furor Teutonicus 1899 Մոնումենտալ յուղաներկ կտավ (24 մ²), ներկայացնում է Տևտոբուրգյան անտառի ճակատամարտը։ Չիլիի գեղարվեստի ազգային թանգարանում հայտնվելուց հետո անհետ կորել է, պահպանվել է միայն մի էսքիզ[11]

Տես նաևԽմբագրել

ԾանոթագրություններԽմբագրել