Ստալկեր

Picto infobox cinema.png
Ռաննա/Ավազարկղ2
ԵրկիրԽՍՀՄ
Ժանրֆանտաստիկա
Թվական1969թվական
Պրեմիերա25մայիսի 1969թվական
Լեզուռուսերեն
ՌեժիսորԱնդրեյ Տարկովսկի
Սցենարի հեղինակՍտրուգացկի եղբայրներ
ԴերակատարներԱլիսա Ֆրեյնդլիխ,Ալեքսանդր Կայդանովսկի,Անատոլի Սոլոնիցին, Նիկոլայ Գրինկո
ՕպերատորԱլեքսանդր Կնյաժինսկի,Գեորգիի Ռեռբերգ
Կինոընկերություն<<Մոսֆիլմ>> կինոստուդիա
Երկրորդ ստեղծագործական ասոցիացիա
Տևողություն163րոպե
Բյուջե1 մլն ռուբլի[1]

Սովետական ֆանտաստիկ ֆիլմ-առակ ռեժիսոր Անդրեյ Տարկովսկի, նկարահանվել է «Մոսֆիլմ» կինոստուդիայում 1979 թվականին, ըստ Ստրուգացկի եղբայրների բնօրինակ սցենարի, գրված «Պիկնիկ ճամփեզրին» պատմվածքի հիման վրա [2]:

Անդրեյ Տարկովսկու աշխատության մեջ ամենանշանակալից գործերից մեկն է[3]: Ֆիլմի արտադրությունը ուղեկցվել է բազմաթիվ հիմնախնդիրներով և տևել մոտ երեք տարի: Ֆիլմը 1980թվականի Կաննի կինոփառատոնին արժանացել է ժյուրիի էկումենյան մրցանակին:

ՍյուժեԽմբագրել

Ֆիլմի գործողությունները տեղի են ունենում երևակայական ժամանակի և տարածության մեջ, որտեղ հերոսներն անուններ չունեն` միայն մականուններ: Ֆիլմի գլխավոր հերոսը վերջերս ազատ արձակված բանտարկյալն է, որին կոչում են «Ստալկեր»[Կ 1] (Ալեքսանդր Կայդանովսկի): Նա ապրում է աղքատության մեջ` կնոջ և հիվանդ դստեր հետ: Ստալկերը վաստակում է ապօրինի արշավախմբեր կազմակերպելով դեպի Գոտի` չնայած կնոջ բողոքներին: Ըստ Ստալկերի` Գոտին այն վայրն է, որտեղ ֆիլմից մոտավորապես 20 տարի առաջ երկնաքար է ընկել, որի հետևանքով այդտեղ տեղի են ունենում անոմալ երևույթներ` մարդիկ անհետանում են: Տեղն անվանել են «Գոտի», և լուրեր են տարածել մի խորհրդավոր սենյակի մասին, որտեղ ամենանվիրական, ամենանկեղծ, ամենատառապալից ցանկությունները կարող են իրականանալ: Գոտին նախ պատել են փշալարերով, այնուհետև` ռազմական լարերով: Սենյակ մուտք գործելու համար Պրոֆեսորն ու Գրողը Ստալկերին վարձում են որպես ուղեցույց: Ֆիլմը սկսվում է սև ու սպիտակ գույներով, որտեղ երեք հերոսներ, փախչելով ռազմական պարեկներից, ներթափանցում են Գոտի: Այնուհետև պատկերը դառնում է գունավոր: Ճանապարհորդները տեղափոխվում են Գոտու կենտրոն` դեպի Սենյակ: Պարզվում է, որ դրա մուտքը գտնվում է ուղղու սկզբից ընդամենը մի քանի հարյուր մետր հեռավորության վրա: Ստալկերը պահանջում է, որ ուղեկիցները անխտիր ենթարկվեն իր ցուցումներին՝ բացատրելով, որ դեպի Գոտի տանող ճանապարհը կարճը չէ: Պրոֆեսորը համաձայն է, բայց Գրողը, ով գնացել է Գոտի ՝ ստեղծագործական ճգնաժամից ելք փնտրելու համար, թերահավատորեն է վերաբերվում Ստալկերի սպառնալիքներին և նախազգուշացումներին Գոտու վտանգի մասին: Եռյակը մեկնում է երկար շրջանցման ճանապարհով: Թե ինչումն է թակարդների վտանգը, ֆիլմում չի բացահայտվում, բայց ճանապարհորդության ավարտին Գրողը, բախվելով որոշ անոմալիաների հետ, այլևս չի վիճում Ստալկերի հետ: Հմտորեն խուսափելով Գոտու բոլոր թակարդներից` ներառյալ «մսաղաց» կոչվող ամենավտանգավորից, հերոսները հասնում են Սենյակ: Ինչպես հետագայում պարզվում է Պրոֆեսորի նպատակը ոչ թե ցանկություն պահելն էր, այլ` Սենյակը քանդելը: նա իր հետ ուսապարկով բերել է գործընկերների հետ ստեղծած 20 կիլոտոննա պայթուցիկը: Իր մտադրությունը նա մեկանաբանում է այսպես` կանխել վտանգավոր ենթագիտակցական ցանկությունների իրականացումը, որոնք կարող են հանգեցնել մարդկության ոչնչացմանը: Ստալկերը համոզում է նրան, որ չի կարելի ոչնչացնել Սենյակը, հակառակ դեպքում մարդիկ կկորցնեն իրենց հույսը, որը և Ստալկերն է Գոտի տանելիս տալիս նրանց: Գրողը հրաժարվում է ցանկություն պահելուց՝ դա բացատրելով այն փաստով, որ ոչ ոք ի զորու չէ լիովին հասկանալ և ընդունել իր ամենանվիրական երազնքները, և հետևաբար, ոչ ոք չի կարող նպատակին ծառայեցնել Սենյակը:Հասկանալով, որ ինչպես Գոտի գնալն է անիմաստ, այնպես էլ սենյակը քանդելը, պրոֆեսորը հավաքում և նետում է ռումբը: Սենյակի նախաշեմից առանց ցանկություն պահելու հերոսները վերադառնում են: Ստալկերը տուն է վերադառնում կնոջ և աղջկա մոտ: Նա իր կնոջը ասում է, որ մարդկանց մեջ չկա հավատ, որն անհրաժեշտ է ինչպես Գոտի գնալու, այնպես էլ ապրելու համար: Եզրափակիչ մենախոսության մեջ Ստալկերի կինը ասում է, որ իր ամուսինը օրհնյալ է: Դիտողի համար տպավորությունն է ստեղծվում, որ Գոտու բոլոր վտանգները Ստալկերի երևակայության արդյունքն է: Ֆիլմի վերջին դրվագում ցույց է տալիս, որ Ստալկերի դուստրը աժտված է հոգեբանական կարողություններով:

ԴերերումԽմբագրել

Դերասան Կերպար
Ալեքսանդր Կայդանովսկի Ստալկեր
Ալիսա Ֆրեյնդլիխ Ստալկերի կինը
Նիկոլայ Գրինկո Պրոֆեսոր(կարդում է Սերգեյ Յակովլևը)
Անատոլի Սալոնիցին Գրող
Նատաշա Աբրամովա Մարտիշկա (Ստալկերի դուստր)
Ֆայմեր Յուրնո 13 րոպե, կաբրիոլետ վարող տիկին, որին վռնդում է Ստալկերը
Ե.Կոստին Լուգեր, բաֆետի աշխատող
Ռայմո Ռենդի պարեկային ոստիկան
Վլադիմիր Զամանսկի Պրոֆեսորի հեռախոսային զրուցակից (ձայնը)

Ստեղծագործական խումբԽմբագրել

Ֆիլմի ստեղծումըԽմբագրել

ՆախապատմությունԽմբագրել

1973 թվականին` դեռ «Հայելի» կինոնկարի վրա աշխատելու ժամանակ, Անդրեյ Տարկովսկին իր օրագրում գրում է, որ իրեն հետաքրքրում է Ստրուգացկի եղբայրների նոր պատմվածքը` «Պիկնիկ ճամփեզրին»: 1974-ին նա կապ է հաստատում գրող եղբայրների հետ և ասում, որ ցանկանում է նկարահանել ֆիլմ "Պիկնիկ ճամփեզրին»[Կ 2][4]: Այդ ժամանակ Տարկովսկին նաև ծրագրեր էր կազմում ֆիլմ նկարահանել Դոստոևսկու «Ապուշ»ի և Տոլստոյի «Իվան Իլյիչի մահը "գրքերի հիման վրա: Ստանձնել էր գրել սցենար` «Արիէլ» վեպի հիման վրա: Բայց 1975 թվականին նա վերջնականապես որոշում է, որ աշխատելու է Ստրուգացկի եղբայրների գրած պատմվածքի սցենարի վրա[5]. 1976-ի փետրվարին Տարկովսկին պաշտոնապես ԽՍՀՄ Գոսկինոյի Ֆիլիպպ Երմաշից նկարահանման համար համաձայնություն է ստանում: Այդ ժամանակ գրողները ավարտել էին սցենարի երկրորդ տարբերակը` «Ցանկությունների մեքենա» աշխատանքային վերնագրով, որը ռեժիսորին չէր գոհացնում: Տարկովսկին այդ առաջին էսքիզները համարեց շատ «խճճված» և «խայտաբղետ»: Գրողները համբերատար էին վերաբերվում սցենարի անվերջ փոփոխություններին[6]:

«Մեզ բախտ է վիճակվել աշխատել հանճարի հետ », -ասացինք միմյանց: Սա նշանակում է, որ մենք պետք է բոլոր ջանքերը գործադրենք այնպիսի սցենարի ստեղծման համար, որը հնարավորինս սպառիչ կերպով բավարարի մեր հանճարին:
                                                                                       Արկադի և Բորիս Ստուգացկիներ[1]

Չնայած նրան, որ Տարկովսկին որպես սցենարի հեղինակ մակագրերում չէր երևում, նա համարվում էր երեք համահեղինակներից մեկը, և նրա դերը հիմնականում նյութը մշակելու մեջ էր: Բորիս Ստրուգատսկին հիշում է, որ «Ցանկությունների մեքենա»-յի սցենարի համեմատ, ոչ մի այլ աշխատանքի վրա նրանք այդքան ջանք չեն գործադրել և այդ աշխատանքը անվանել է «սիրտմաշուք»: Ստալկերի պատճառով «Բզեզը մրջնաբնում» պատմությունը անընդհատ հետաձգվել է [7]: Ֆիլիպ Երմաշը նախքան վերջնական հաստատումը նախազգուշացրեց Տարկովսկուն, որ եղբայրները ունեն «չէկրանավորված» լինելու հեղինակություն, հատկապես վերջին Դժոխքից տղան պատմվածքի էկրանավորման ձախողումից հետո: Սակայն Տարկովսկին իր որոշումը չփոխեց [8]:

Ֆիլմի մեկնարկը կարող էր ավելի երկար տևել, և Տարկովսկին ստիպված էր նամակ գրել XXV ԽՄԿԿ-ի համագումարին: 1976-ի հոկտեմբերին ընտրվեց դերասանական կազմը և նկարահանման վայրը: Նկարահամնման անձնակազմում ընդգրկվում են այնպիսի դերասաններ, ովքեր Տարկովսկու հետ հաճախ են աշխատել` Գեորգիի Ռեռբերգ, Էդուարդ Արտեմև, Լյուդմիլա Ֆեյգինովա, Նիկոլայ Գրինկո, Անատոլի Սալոնիցին[8]:

ՆկարահանումԽմբագրել

Նկարահանումները պետք է սկսվեր 1977 թվականին, բայց Իսֆարա տարածքում տեղի ունեցած երկրաշարժի պատճառով առաջացավ հերթական ուշացումն, ուստի ստիպված էին որոնել նոր բնություն[9]: 1977-ի փետրվարի 15-ին նկարահանվեց ֆիլմի առաջին տաղավարի տեսարանը` նախնական դրվագներում Ստալկերի տունը: Իսկական նկարահանումները սկսվեցին մայիսին Էստոնիայում [10]: Առաջին նյութերը երևակումից պարզվեց, որ անորակ են, և ռեժիսորը, դադարեցնելով նկարահանումները, 40 օր հեռացավ Մոսկվա այն տեսակավորելու: Հուլիսին նկարահանումները վերսկսվեցին, և օգոստոսին պատրաստվեց ֆիլմի նախագծի տարբերակը, որտեղ, ըստ Ստրուգացկու,Կայդանովսկին խաղում էր կոպիտ տղայի և խարդախ Ալլանի (մտերիմ Պիկնիկ ճամփեզրին հերոսի` Ռեդ Շուխարտի ոգով)[8]: Մշտական ​​փոփոխությունների պատճառով ֆիլմը սկսեց դուրս գալ բյուջեի սահմաններից, սցենարը վերաշարադրվեց հենց նկարահանման ընթացքում, որոնք դանդաղ և ծանր էին ընթանում: Տարկովսկին լիովին անբավարարված էր արդյունքներից, նա բողոքեց Բորիս Ստրուգացկուն, որ «ամեն ինչ սխալ է և ոչ այնպես»: Ռեժիսորի պահանջկոտությունը հոգնեցնում էր խմբին: Էկրանին մի քանի վայրկյան տևող տեսարանի շուրջ նկարիչները աշխատում էին մի քանի օր: Տարկովսկին պահանջում էր, որ առվակը, որը պետք է ընկնի կադր, միայն կանաչ գույն լինի: Սխալ գույնի խոտը անհապաղորեն հանվեց խոտի շեղբի երկայնքով[11]. Ֆիլմը նկարահանվել է Կոդակ կինոժապավենի վրա, որը խորհրդային տարիներին դիֆիցիտ էր և տալիս էին միայն ընտրված ռեժիսորներին[12]: Գեորգի Ռեռբերգը փորձ ուներ Կոդակ Կինոժապավենով աշխատելու, և նա խորհրդային ամենահեղինակավոր օպերատորներից մեկն էր: 1977-ի օգոստոսի 9-ին ֆիլմի երևակման ընթացքում մի քանի հազար մետր կադրեր անուղղելիորեն վնասվել են «Մոսֆիլմի» լաբորատորիաներում[13] Այս առիթով մի շարք վարկածներ եղան՝ սկսած կինոժապավենի փոխելուց մինչև Տարկովսկու մարտավարական քայլը, որն այդպիսով ցանկանում էր ամբողջովին վերափոխել իրեն չհագեցրած ֆիլմը: Պատմությունը մեծ հրապարակայնություն ստացավ, և նույնիսկ լրագրողները հետաքննությունները կատարեցին: Այնուամենայնիվ, գրող Անտա Սկալանդիսի կարծիքով, պատճառն անձնակազմի սովորական անփութությունն էր[14]: Այդ ամենը ավարտվեց Տարկովսկու և Գեորգի Ռեռբերգ լուրջ տարաձայնությամբ: Համաձայն Պավել Խատտախուտդինովի հուշագրերի. «Նրանց միջև Մաշա Չուգունովան միջնորդ էր,ով Տարկովսկու սիրված և նվիրված ասիստենտն էր: Անդրեյ Արսենիևիչը ասում էր. «Մաշա, ասա՛ օպերատորին, որ որ նա պետք է անի սա և սա»: Մաշան լռում էր, և Ռեռբերգը, կարծես դիմելով նրան, ասում էր. «Մաշա, ասա ռեժիսորին, որ ես դա չեմ անի»[15].»: Արդյունքում, օպերատորը հեռացվեց աշխատանքից, չնայած նրա կողմից նկարահանված նյութի մի փոքր ծավալը տեղ գտավ ֆիլմում[16]. Ֆիլմի անձնակազմը ենթադրում էր, որ նկարահանումները կարող են դադարեցվել, բայց դեռ 1977-ի հուլիսին, Տարկովսկին կարողացավ թույլտվություն ստանալ Գոսկինոյից որպեսզի բյուջեն ավելացնեն մինչև երկսերիանոց ֆիլմի[17]: Համաձայն Ալլա Լատինինայի, Ֆիլիպպ Երմաշը համակրում էր Տարկովսկուն և միայն այդպես կարելի է բացատրել բյուջեն բարձրացնելու անսպասելի թույլտվությունը[18]:1977 թվականի սեպտեմբեր և հոկտեմբեր ամիսներին նկարահանումները շարունակվեցին նոր օպերատորով (Լեոնիդ Կալաշնիկով) և բեմադրող նկարիչ Շավկատ Աբդուսալամով, որը փոխարինեց Ալեքսանդր Բոյմին: Այնուամենայնիվ, այս ամբողջ նյութը Տարկովսկին խոտանեց: Սկսվեց ձմեռը և բնությունը այլևս չէր տեղավորվում ֆիլմի իրադարձությունների սցենարի ընթացքին[14]: 1977-ի հոկտեմբերին սցենարը, որը Տարկովսկուն դեռ դուր չէր գալիս, վերաշարադրվեց ութերորդ թե իններորդ անգամ:Մեթոդի փորձ և սխալ, երբ ռեժիսորը ընդհանրապես չէր կարողանում բացատրել հեղինակներին սցենարը և ինչ է ուզում ինքը, ի վերջո տվեց իր արդյունքը: Ինչպես հիշում է Բորիս Ստրուգացսկին, նա և իր եղբայրը հասան հուսահատության շեմին մինչև հորինեցին Ստալկեր-խելագարին: Տարկովսկուն դուր եկավ այդ տարբերակը, բայց ձմեռը դադարեցրեց նկարահանումները: 1978-ի ապրիլին Տարկովսկին տարավ սրտի կաթվածը և նորից սկսեց աշխատանք արդեն հաշվով երրորդ խմբի հետ: Հայեցակարգը փոխվել էր` գիտաֆանտաստիկ սկիզբն ամբողջությամբ անհետացել էր և էկրանին Կայդանովսկին մարմնավորում էր նոր կերպար: Երրորդ վարկածում օպերատորը դարձավ Ալեքսանդր Կնյաժինսկին: Ի վերջո, 1978 թվականի հունիսից դեկտեմբեր ամիսներին ֆիլմը ամբողջությամբ նորից նկարահանվեց[19]: Նկարահանումներն ավարտվեցին 1978-ի դեկտեմբերի 19-ին: Արդյունքում, ֆիլմի բյուջեն գերակատարվել էր 300 հազար ռուբլով և գերազանցել էր 1 միլիոն ռուբլին[20][21].

Նկարահանման վայրըԽմբագրել

Սկզբնական նկարահանման վայրը Տարկովսկին գտել էր Տաջիկստանի մոտակայքում գտնվող Իսֆարա քաղաքը, բայց 1979 թ. Հունվարի 31-ին քաղաքը ավերվեց երկրաշարժի հետևանքով: Այս հանգամանքը չէր խանգարել նկարահանումներին, բայց նկարահանող խումբն ապրելու տեղ չուներ: 1977-ի ապրիլին կատարված երկարատև որոնումից հետո Գեորգի Ռեռբերգը գտավ նոր բնություն Էստոնիաում, Տալլինում ինչպես նաև Տալլինից 25 կմ հեռավորության վրա, Յագալա գետի վրա ՝ հին քանդված էլեկտրոկայանի տարածքում[16]: Գոտու ապոկալիպսիս լանդշաֆտները հարմար էին նաև այն պատճառով, որ վայրից ոչ հեռու գտնվող ցելյուլոզային և թղթե ֆաբրիկայի թափոնները լցվում էին գետը՝ այն մեծապես աղտոտելով: Այնտեղ, որտեղ նկարահանվել է ՄԱԿ-ի դրվագը, Տալլինի Ռոտերմանն թաղամասում գտնվող հին կաթսայատան խողովակի վրա մինչև հիմա դեռ մնում է «ՄԱԿ» մակագրությունը: 2006-ին խողովակի վրա էստոներեն և անգլերեն լեզուներով գրված հուշատախտակ փակցվեց, որ այս վայրում նկարահանվել է «Ստալկեր» ֆիլմը:[22]. Առանձին տեսարաններ նկարահանվել են Լենինգրադ-ից ոչ հեռու, իսկ տաղավարի նկարահանումները տեղի են ունեցել «Մոսֆիլմ» կինոստուդիայում: Եզրափակիչ տեսարանում, երբ Ստալկերը ուսերին տանում է դստերը, ինչպես նաև բարի բաց դռնից երևում են արդյունաբերական տեսարանները նկարահանվել են Մոսկվայում ՝ Загородное шоссе տարածքում: Հետին մասում տեսանելի են նաև ՀԷԿ-20 խողովակները [23][24]:

Ֆիլմի ճակատագիրը պրեմիերիայից հետոԽմբագրել

Ֆիլմը բավականին երկար ժամանակ թույլ չէին տալիս վարձույթի: Սակայն, ի տարբերություն Տարկովսկու մյուս շատ ֆիլմերի, «Ստալկերը» գործնականում համարյա չի ենթարկվել գրաքննության, և ԽՍՀՄ-ում ունեցել է բավականին հաջող վարձույթի ճակատագիր[1]: 1979 թ.-ի մայիսի 25-ին «Մոսֆիլմ» կինոստուդիայում տեղի ունեցավ առաջին փակ ցուցադրությունը «յուրայինների համար»: Ֆիլմի պրեմիերան հեռուստադիտողի համար տեղի ունեցավ 1979-ի հուլիսին Տոմսկի երեք կինոթատրոններում[25]: Մոսկվայի պրեմիերան տեղի է ունեցել միայն 1980-ի մայիսին «Միր» կինոթատրոնում ցվետնոյ բուլվարի վրա [26]: Մոսկվայում ֆիլմը ցուցադրվել է ընդամենը երեք կինոթատրոններում, իսկ ամբողջ երկրում ֆիլմի 196 պատճեններ են տարածվել: Պրեմիերայից հետո առաջին երեք ամիսների ընթազքում սովետական ​​մամուլում չի նշվել Տարկովսկու ֆիլմի թողարկման փաստի մասին: Եվ ընդամենը 1981թվականին Կաննի կինոփառատոնում ներկայացված ֆիլմի ցուցադրությունից հետո հայտնվեցին առաջին ակնարկներն ու հոդվածները «Պռավդա (թերթ)» և «Գրական թերթ»-ում[27]: 1980-ին Տարկովսկին ստացավ ՌԽՖՍՀ ժողովրդական արտիստի կոչում, բայց «Ստալկերը» ԽՍՀՄ-ում նկարահանված նրա վերջին ֆիլմն էր, այնուհետև նա շարունակում է աշխատել արտասահմանում: Ֆիլմի նկատմամբ հետաքրքրությանն ևս մեկ մեծ ալիք բարձրացավ՝ Չեռնոբիլի աղետից և 1986-ին Տարկովսկու մահից հետո: Ֆիլմը հաճախ ճակատագրական են անվանել իր ստեղծողների համար:

ՄրցանակներԽմբագրել

ԳրականությունԽմբագրել

ուրիշ լեզուներով

Արտաքին հղումներԽմբագրել

ԱռանձնահատկություններըԽմբագրել

Ի տարբերություն գրքիԽմբագրել

Իրականում Պիկնիկ ճամփեզրին գրքից ֆիլմում մնացել է միայն Գոտին (նույնպես Տարկովսկու կողմից յուրովի մեկնաբանված) և Ստալկեր հասկացությունը, որպես Զոնայի ուղեկցող:

Գոտին մահացու թակարդների շատ բարդ համակարգ է: Այստեղ չեն վերադառնում նույն ճանապարհով, ինչով գնացել են: Ամեն ինչ այստեղ ամեն րոպե փոխվում է: Տեսական կառույցներ գոտում չեն գործում, պետք է հույսը դնել միայն ինտուիցիայի վրա: Գոտին ընդունում է միայն նրանց, ովքեր կորցրել են հույսը:

Որպես հիմնական ծուղակ, ինչպես նաև «Պիկնիկ ճամփեզրին», նշվում է «մսաղացը»: Այն անցնելու համար, իբր, անհրաժեշտ է զոհաբերել մարդու կյանքը: Թակարդների թվում հանդիպում են բարձր գրավիտացիայով վայրեր: Նրանց հայտնաբերելու համար Ստալկերն օգտագործում է վիրակապով կցված մանեկներ: Այս տեխնիկան օգտագործում է նաև «Ռեդ Շուխարտը»՝ «Պիկնիկի» գլխավոր հերոսը: Սկզբնական եղանակով սցենարը ուներ «կանաչ լուսաբաց» Գոտում - ծուղակը, որը կապված էր ժամանակի հետ, բայց վերջնական սցենարին նրանք չկային[30]:

ՄեջբերումներԽմբագրել

Ֆիլմում մեջբերում են`

ԾանոթագրություններԽմբագրել

Մեկնաբանություններ
  1. Ստալկեր-ից «Հետապնդել գողին»
  2. պատմվածքի հիման վրա, որը ծանր ճակատագիր է ունենում: 1972-ին պատմվածքը տպագրվել է ամսագրային տարբերակով, իսկ 1980-ին թողարկվել է որպես առանձին հրատարակություն՝ էականորեն վերանայվելով խորհրդային գրաքննության կողմից
Սկզբնաղբյուր
  1. 1,0 1,1 Johnson, Petrie, 1994, էջ 139
  2. Ֆիլմի տիտրերը «Ստալկեր» (1:08)
  3. Սկալանդիս, 2008, էջ 487
  4. [http://www.pryamaya.ru/dmitriy_bykov_strugatskie_piknik_na_obochine__vsya_pravda_ob_sssr_video «Ստրուգացկիներ „Պիկնիկ ճամփեզրին“ — ՍՍՀՄ-ի մասին ամբողջ ճշմարտությունը» Դմիտրի Բիկով (Ստուգված է 24 Փետրվարի 2017)
  5. Սկալանդիս, 2008, էջ 486
  6. Սկալանդիս, 2008, էջ 491
  7. Բորիս Ստրուգացկի. Անցածի մեկնաբանություն: Արկադի և Բորիս Ստրուգացկիներ:Պաշտոնական կայք: «Ռուսական ֆանտաստիկա» (1985—1990): 21 մարտի 2011.
  8. 8,0 8,1 8,2 Սկալանդիս, 2008, էջ 492
  9. Սկալանդիս, 2008, էջ 498
  10. Johnson, Petrie, 1994, էջ 146
  11. Սկալանդիս, 2008
  12. «Կինոժապավենի պակասը դառնում է ավելի սուր»։ Հայրենական կինոյի էնցիկլոպեդիա։ ՕՕՕ «Սեանս»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2011-08-24-ին։ Վերցված է 2011-03-21 
  13. Ստրուգացկու նամակում հաստատում է, որ 6հազար մետրը նկարահանված 10հազար մետրից անորակ է(դիտել Անտ Սկալանդիս Ցանկությունների մեքենա // Կինոարվեստ : ամսագիր. — 2008. — № 2.)Ստրուգացկու օրագրում ուրիշ թիվ է`2հազար մետր անորակ ժապավեն(դիտել Օլգա Սուրկովա Տարկովսկու տարեգրություն «Ստալկեր» // Կինոարվեստ : ամսագիր. — 2002. — № 10.).
  14. 14,0 14,1 Սկալանդիս, 2008, էջ 504
  15. http://www.kultpro.ru/item_432/
  16. 16,0 16,1 Սերգեյ Ֆիլատով Երկու հանճարներ մեկ վայրում // Կոմերսանտ Weekend : Ամսագիր. — 2008. — № 23 (69).
  17. Սկալանդիս, 2008, էջ 502
  18. Աննա Լատինինա «Հասնել ամենաբարձրին…»: Անդրեյ Տարկովսկու օրագիրը // Նոր աշխարհ : Ամսագիր. — 2008. — № 8. — С. 157—164. — ISSN 0130-7673.
  19. Տուրկովսկայա, 1991, էջ 126
  20. Johnson, Petrie, 1994
  21. Օլգա Սուրկովա.։ «Տարկովսկու տարեգրություն: Ստալկեր: Գլուխ «1978 թվականի օգոստոսի սկիզբ»»։ Անդրեյ Տարկովսկի —նախագիծ ռուսական կինոյի հայտնի ռեժիսորի մասին։ Ալեքսանդր Կազարմշիկով։ Վերցված է 2011-03-21 
  22. Իգոր Արխիպով Պատմական կոլորիտով // Էքսպերտ Հյուսիս -արևմուտք : Ամսագիր. — Մ.: Խումբ«Էքսպերտ», 2010. — № 22 (468).
  23. Լուսանկար —Ստալկերը Մոսկվայում «Կանատչիկովո ամառանոց»ի մոտ — Հին Մոսկվայի լուսանկար
  24. Ջեյմս Նորտոն: James Norton Stalking the Stalker Vertigo Արխիվացված է Փետրվար 28, 2010 Wayback Machine-ի միջոցով:, 2006, vol.3, № 3; Ստալկերին հետևելով / Թարգմանությունը անգլերենից Նինա Ցիրկուն
  25. Տարկովսկին Տոմսկում էր: Ինչպես դա եղավ
  26. Սկալանդիս, 2008, էջ 510
  27. Johnson, Petrie, 1994, էջ 140
  28. David «Luchino Visconti» Andrej Tarkovskij Արխիվացված է Հոկտեմբեր 21, 2013 Wayback Machine-ի միջոցով: (Ստուգված է 20 Մարտի 2011)
  29. Stalker movie awards // imdb data (Ստուգված է 20 Մարտի 2011)
  30. Տուրկովսկայ, 1991, էջ 127
  31. Ե. Ա. Տորչինով Դաոսիզմ: «Դաո Դե Ցզին» Արխիվացված է Նոյեմբեր 16, 2017 Wayback Machine-ի միջոցով: СПб., 1999

Կատեգորիա:Ռուսական կինո Կատեգորիա:Կինոնկար 1979թվական Կատեգորիա:Ֆանտաստիկ ֆիլմեր ըստ ժանրի Կատեգորիա:Անդրեյ Տարկովսկու ֆիլմեր Կատեգորիա:«Մոսֆիլմ» ստուդիայի ֆիլմեր