Ղազարոս Աղայան

հայ արձակագիր, բանաստեղծ, ուսուցիչ, գրող

Ղազարոս Ստեփանի Աղայան (ապրիլի 4 (16), 1840, Բոլնիս-Խաչեն, Թիֆլիսի գավառ, Վրացական նահանգ, Ռուսական կայսրություն - հունիսի 20 (հուլիսի 3), 1911, Թիֆլիս, Ռուսական կայսրություն), հայ գրող, մանկավարժ, հրապարակախոս։

Ղազարոս Աղայան
Ghazaros Aghayan.jpg
Ծնվել էապրիլի 4 (16), 1840
ԾննդավայրԲոլնիս-Խաչեն, Թիֆլիսի գավառ, Վրացական նահանգ, Ռուսական կայսրություն
Վախճանվել էհունիսի 20 (հուլիսի 3), 1911 (71 տարեկան)
Վախճանի վայրԹիֆլիս, Ռուսական կայսրություն
ԳերեզմանԽոջիվանք
Մասնագիտությունգրող, ուսուցիչ, արձակագիր և բանաստեղծ
Ազգությունհայ
ՔաղաքացիությունFlag of Russia.svg Ռուսական կայսրություն
ԿրթությունՆերսիսեան դպրոց (1853)
ԱշխատավայրՊետերբուրգի գիտությունների ակադեմիա, Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածին և Փորձ
ԶավակներՄուշեղ Աղայան
Ղազարոս Աղայան Վիքիքաղվածքում
Ղազարոս Աղայան Վիքիդարանում
Ghazaros Aghayan Վիքիպահեստում

ԸնտանիքԽմբագրել

ԳործունեությունԽմբագրել

Մանկավարժական գործունեությունԽմբագրել

Գրել է մանկավարժական–մեթոդական բազմաթիվ աշխատություններ։ Առանձնակի կարևորություն ունի նրա «Ուսումն մայրենի լեզվի» Ա, Բ, Գ, Դ տարիների համար դասագրքերը, որոնցից առաջինը շուրջ 40 տարի (1875-1916) եղել է ամենատարածված այբբենարանը հայկական դպրոցներում։

1869 թվականին «Արարատ» ամսագրի առաջին համարներում հրապարակել է «խորհրդածություն դաստիարակության վերաբերյալ» հոդվածաշար։

Աղայանը մասնավորապես զբաղվել է տարրական ուսուցման հարցերով և մշակել մայրենի լեզվի ուսուցման ու գրագիտության մեթոդիկա։ Հենց այդ սկզբունքներով են կազմված նրա «Արևիկ» այբբենարանը, տարրական դպրոցի չորս տարիների «Ուսումն մայրենի լեզվի» («Մայրենի լեզու» Ա, Բ, Գ, Դ) դասագրքերը, իսկ «Ուսումն մայրենի լեզվի, պատկերավոր, այբբենարան և առաջին ընթերցարան»–ը 1875–1916 թվականների միջոցում լույս է տեսել 33 անգամ, գրեթե վերահրատարակվելով ամեն տարի։ Դրանցում ներկայացված են բանաստեղծություններ, պատմվածքներ, առակներ, հեքիաթներ և այլն։

1869 թվականի մայիսից ստանձնելով «Արարատ» հանդեսի խմբագրի պաշտոնը, առաջին իսկ համարում զետեղում է «Մի քանի խոսք մեր սիրելի ազգակիցներին» առաջնորդող հոդվածը, նվիրված աշխատանքի գովքին։

Գրական գործունեությունԽմբագրել

Աղայանը հարստացրել է մեր թարգմանական գրականությունը ռուս և արևմտաեվրոպական դասական գրողներից կատարած թարգմանություններով ու փոխադրություններով։ Նա թարգմանել է Իվան Կռիլովի, Ֆրիդրիխ Շիլլերի, Հայնրիխ Հայնեի, Լև Տոլստոյի, Ուիլյամ Շեքսպիրի գործերը։ Առանձնապես հիշատակության է արժանի Ալեքսանդր Պուշկինի «Ոսկի ձկնիկ» հեքիաթի փոխադրությունը։

Օգտագործել է Ա., Ղ. Աղ., Թոմաս, Հաբաշ, Ղ., Ղ. Ա., Վիգեն, Փրեյդում, Փրեյդուն ծածկանունները[1]:

ՎերնատունԽմբագրել

 
«Վերնատան» անդամները․ նստած են՝ Ա. Իսահակյան, Ղ. Աղայան, Հ. Թումանյան, կանգնած են՝ Լևոն Շանթ, Դերենիկ Դեմիրճյան

Ղազարոս Աղայանը նաև Թիֆլիսում Հովհաննես Թումանյանի կողմից ստեղծված Վերնատուն գրական խմբակի մշտական անդամներից էր։ Վերնատան մշտական անդամները շաբաթը մեկ-երկու անգամ հավաքվում էին Հովհաննես Թումանյանի տանը՝ իրար տեսնելու, զրույց անելու։ Այս հանդիպումների ընթացքում մեծ գրողները ընթերցում ու քննարկում էին համաշխարհային գրականության դասական և նոր հեղինակների գործերը, ինչպես նաև իրենց գործերն էին ներկայացնում ընդհանուր քննադատման։

ՖիլմերԽմբագրել

Ֆիլմեր, որոնք նկարահանվել են հիմնվելով Ղազարոս Աղայանի ստեղծագործությունների վրա

ՄուլտֆիլմերԽմբագրել

Մուլտֆիլմեր, որոնք նկարահանվել են Ղազարոս Աղայանի ստեղծագործությունների հիման վրա

Աղայանի մասինԽմբագրել

  Կարծես հեքիաթների միջից եկած, մեր իրականության մեջ քայլող մի զորապետ իշխան լիներ, լեռների քաջ որսկան, աշխարհե աշխարհ կտրող քարավանապետ։  


ՀիշատակԽմբագրել

 
Ղազարոս Աղայանի կիսանդրին №63 հիմնական դպրոցի բակում
Տես նաև՝ Ղազարոս Աղայանի տուն-թանգարան, Ղազարոս Աղայանի անվան թիվ 63 դպրոց, Ղազարոս Աղայանի կիսանդրի (Երևան)։

Ղազարոս Աղայանի անունն է կրում Երևանի Կենտրոն վարչական շրջանի փողոցներից մեկը, Երևանի № 63 հիմնական դպրոցը, որի բակում էլ տեղադրված է գրողի կիսանդրին։

Բոլնիս-Խաչենում գործում է գրողի տուն-թանգարանը։

ՍտեղծագործություններԽմբագրել

ՊոեմներԽմբագրել

Մանկական բանաստեղծություններԽմբագրել

Հեքիաթներ և զրույցներԽմբագրել

Քյորօղլի (Արկածներ Քյորօղլու կյանքից)Խմբագրել

ԵրկերԽմբագրել

  • Արութիւն եւ Մանուէլ, հատ. 1–3, Թիֆլիս, 1867–1882:
  • Երկու քույր, Տփղիս, 1872, 108 էջ:
  • Արութիւն եւ Մանուէլ, հատ. 1–3, Թիֆլիս, 1888–1901:
  • Տորք-Անգեղ եւ Հայկանուշ-Գեղեցիկ: Հին զրոյց: տպ. Յովհաննէս Մարտիրոսեանցի, 1888, 41 էջ[5]:
  • Բանաստեղծութիւններ, Թիֆլիս, 1890, 153 էջ:
  • Երկու քույր, Թիֆլիս, 1892, 139 էջ:
  • Իմ կեանքի գլխավոր դեպքերը, Թիֆլիս, 1893, 170 էջ:
  • Երկու քույր, Թիֆլիս, 1916, 98 էջ[6]:
  • Հեքիաթներ, Յերեւան, 1937, 302 էջ:
  • Ընտիր յերկեր, Յերեւան, 1939, 297 էջ:
  • Երկերի ժողովածու, հատ. 1–4, Երևան, 1939–1950:
  • Նվեր մանուկներին, Երևան, 1941, 98 էջ:
  • Երկեր: 4 հատորով. Բանաստեղծություններ: Պատմվածքներ: Հեքիաթներ և զրույցներ. Հ. 1: Պետհրատ, 1947, 437 էջ[7]:
  • Հեքիաթներ, Երևան, 1948, 107 էջ:
  • Հեքիաթներ, Երևան, 1952, 152 էջ:
  • Ընտիր երկեր, Երևան, 1956, 692 էջ:
  • Անահիտ: Երկու քույր, Երևան, 1958, 115 էջ:
  • Հեքիաթներ, Երևան, 1960, 192 էջ:
  • Երկու քույր: Անահիտ, Երևան, 1962, 103 էջ:
  • Երկերի ժողովածու, հատ. 1–4, Երևան, 1962–1963:
  • Հեքիաթներ, Երևան, 1968, 208 էջ:
  • Երկերի ժողովածու, հատ. 1–3, Երևան, 1973–1974:
  • Երկեր, Երևան, 1979, 656 էջ:
  • Երկեր, Երևան, 1981, 336 էջ:
  • Հեքիաթներ, Երևան, 1992, 191 էջ:
  • Հեքիաթներ, Երևան, 1998, 264 էջ:
  • Հեքիաթներ, Երևան, 2004, 246 էջ:
  • Արեգնազան: Հեքիաթ: Նաիրի, 2005: 52 էջ[8]:
  • Երկեր, Երևան, 2007, 298 էջ:
  • Ստեղծագործությունների ժողովածու, Երևան, 2012, 400 էջ:
  • Հեքիաթներ, Երևան, 2013[9]:
  • Հեքիաթներ, Երևան, 2015, 248 էջ:
  • Հեքիաթներ, Երևան, 2015, 280 էջ:

ԳրականությունԽմբագրել

  • Ասատուր Ասատրյան, Ղազարոս Աղայան (կյանքն ու գործունեությունը), 1940, 128 էջ։
  • Հրայր Մուրադյան, Ղազարոս Աղայան (կյանքը և գործը), Երևան, Հայպետհրատ, 1941, 114 էջ։
  • Արսեն Տերտերյան, Հայ հայրենասեր գրողներ (երկու դիմագիծ։ 1. Հ. Թումանյանի հայրենասիրական պոեզիան։ 2. Ղ. Աղայանը և ժողովրդական հերոսությունը), Երևան, Երևանի համալսարանի հրատարակչություն, 1942, 140 էջ։
  • Հայ նոր գրականության պատմություն, հատոր 3 (հատորում զետեղված է «Ղազարոս Աղայան» գլուխը, որը գրել է Ասատուր Ասատրյանը), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1964, էջ 270-326։
  • Աստվածատրյան Վ., Աղայանը մանկավարժ, Երևան, 1947։
  • Ավթանդիլյան Ա., Ղազարոս Աղայանի աշխարհայացքը, Երևան, 1983։
  • Ղազարոս Աղայան (1840-1911) (Մատենագիտություն), Երևան, 1972։
  • Ղազարոս Աղայանը ժամանակակիցների հուշերում, Երևան, 1967:

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. Բախտիար Հովակիմյան, Հայոց ծածկանունների բառարան, Ե., ԵՊՀ հրատ., 2005, էջ 554:
  2. Աղայան Ղազարոս Ստեփանի (2005)։ Մանուկ խան: Եղեգնուհի: [Հեքիաթներ] (հայերեն)։ Ամրոց գրուպ։ ISBN 9789994131181 
  3. Աղայան Ղազարոս (2015-04-29)։ Անահիտ (հայերեն)։ Aegitas։ ISBN 9781772466829 
  4. Աղայան Ղազարոս Ստեփանի (1887)։ Արեգնազան կամ կախարդական աշխարհ (հայերեն)։ տպ. Հովհ. Մարտիրոսյանցի 
  5. Աղայան Ղազարոս Ստեփանի (1888)։ Տորք-Անգեղ եւ Հայկանուշ-Գեղեցիկ: Հին զրոյց (հայերեն)։ տպ. Յովհաննէս Մարտիրոսեանցի 
  6. Աղայան Ղազարոս (1916)։ Երկու քոյր (հայերեն)։ Tparan "Kuyltura" 
  7. Աղայան Ղազարոս Ստեփանի (1947)։ Երկեր: 4 հատորով. Բանաստեղծություններ; Պատմվածքներ; Հեքիաթներ եւ զրույցներ. Հ. 1 (հայերեն)։ Պետհրատ 
  8. Աղայան Ղազարոս Ստեփանի (2005)։ Արեգնազան: Հեքիաթ (հայերեն)։ Նաիրի։ ISBN 9785550013731 
  9. Աղայան Ղազարոս, Aghayan Ghazaros (2013-03-01)։ Հեքիաթներ: Fairy Tales (հայերեն)։ Yavruhrat Publishing։ ISBN 9789939005539 

Արտաքին հղումներԽմբագրել