Բացել գլխավոր ցանկը
HS Disambig.svg Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Կարտոֆիլ (այլ կիրառումներ)


Կարտոֆիլ
Կարտոֆիլ
Կարտոֆիլ
Դասակարգում
Թագավորություն  Բույսեր (Plantae)
Տիպ/Բաժին Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta)
Ենթատիպ Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytina)
Կարգ Մորմածաղկավորներ (Solanales)
Ընտանիք Մորմազգիներ (Solanaceae)
Տրիբա Solaneae
Ցեղ Մորմ (Solanum)
Տեսակ Կարտոֆիլ (S. tuberosum)
Միջազգային անվանում
Solanum tuberosum

Կարտոֆիլը (լատ.՝ Solánum )` մորմազգիների (Solanaceae) ընտանիքի պալարապտղավոր բազմամյա խոտաբույսերի ցեղ։ Oսլա պարունակող պալարապտղավոր մշակաբույս է։

ԱնվանումԽմբագրել

Ժամանակակից գիտական անվանումը՝ տվել է Կասպեր Բաուգին[1] 1596 թվականին իր «Theatri botanici» աշխատությունում, ավելի ուշ այդ անվանումը օգտագործեց Կառլ Լիննեյը իր «Species Plantarum»[2] (1753) աշխատությունում;

«Կարտոֆիլ» բառը նկարագրում է բուն կարտոֆիլ բուսատեսակը, սակայն առավել հաճախ մարդիկ «կարտոֆիլ» ասելով հասկանում են ուտելի պալարները։ Գյուղատնտեսության ասպարեզում կարտոֆիլը մշակվում է պարենային, կերային և տեխնիկական նպատակների համար։ Կարտոֆիլը մարդու կողմից տասնյակ կերակրատեսակների ձևով օգտագործվում է ամբողջ տարվա ընթացքում, ինչի համար այն հաճախ անվանվում է «երկրորդ հաց»։

Կենսաբանական նկարագիրԽմբագրել

Ծաղի դիագրամ

Ծաղկի բանաձև:

 

Արմատային համակարգը թույլ է զարգացած, ցողունը երկկող է, քառակող կամ կլոր, բարձրությունը՝ 50-80 սմ, հիմնականում՝ կանաչ, երբեմն՝ նաև կարմրամանուշակագույն կամ կապտամանուշակագույն։ Տերևներն ընդհատվող կենտփետրաձև են, կտրտված։ Ծաղկաբույլը ոլորք է, ծաղիկները՝ սպիտակ, կարմրամանուշակագույն, կապտամանուշակագույն։ Պտուղը մանր սերմերով երկբուն հատապտուղ է։ Պալարը ձևափոխված ստորգետնյա ցողուն է։ Լինում է տարբեր գույների (սպիտակ, կարմիր, վարդագույն, կապտամանուշակագույն և այլն) և ձևերի (կլոր, ձվաձև, երկարավուն, տակառաձև և այլն)։

Նշանակություն և կիրառումԽմբագրել

Կարտոֆիլը մշակվում է պարենային, կերային և տեխնիկական նպատակներով։ Կարտոֆիլի պալարը պարունակում է մինչև 75% ջուր, 25% չոր նյութեր, որից օսլա՝ 17-22%, սպիտակուցային նյութեր՝ 2%։ Այն պարունակում է C, B1, B2, B6, PP և A վիտամինները։ 300գ եփած կարտոֆիլը պարունակում է 21մգ ասկորբինաթթու, որը 30-50%-ի չափով բավարարում է մարդու օրական C վիտամինի պահանջը։

ԾագումԽմբագրել

73
Սննդային արժեք (100 գ.)
Էներգետիկ արժեք 73 կկալ 305 կՋ
Ջուր80 գ
Սպիտակուցներ1.9 գ
Ճարպեր0.1 գ
Ածխաջրեր16.6 գ
օսլա14.2 գ 

Թիամին (B1)0.08 մգ մգ
Ռիբոֆլավին (B2)0.03 մգ մգ
Նիացին (B3)1.1 մգ մգ
Պանտոտենային թթու (B5)0,061 մգ
Պիրիդօքսին (B6)0.24 մգ մգ
Ֆոլացին (B9)16,5 գ մկգ
Ասկորբինաթթու (վիտ․ С)11 մգ մգ
Վիտամին D2.1 գ մկգ
Վիտամին K2.2 մկգ

Կալցիում11 մգ մգ
Երկաթ0.7 մգ մգ
Ֆոսֆոր59 մգ մգ
Կալիում426 մգ մգ
Նատրիում6 մգ մգ

Կարտոֆիլի հայրենիքը Հարավային Ամերիկան է (Չիլի, Պերու, Բոլիվիա), որտեղ դրա մշակությունը բնիկներին հայտնի է եղել դեռ մեր թվարկությունից առաջ։ Եվրոպական երկրներում կարտոֆիլի մշակությունը սկսվել է 16-րդ դարի վերջերին։

ՏեսակներԽմբագրել

Յուրահատուկ պայմաններում հանդիպում է մոտ կարտոֆիլի 10 տարբեր տեսակներ.[3]։

Կարտոֆիլի արտադրությունԽմբագրել

 
Կարտոֆիլի արտադրությունը ըստ երկրների։2005 թվականի տվյալներով
 
Կարտոֆիլի համաշխարհային ցանքատարածությունները

2005 թվականին կարտոֆիլի արտադրությամբ առաջատար երկիր էր Չինաստանը, երկրորդ տեղում էին Ռուսաստանը և Հնդկաստանը։

Կարտոֆիլի արտադրություն (մլն տոննա)
Աղբյուր։ Պարենի և գյուղատնտեսության կազմակերպության/small>
Երկիր 2011
  Չինաստան 88.4
  Հնդկաստան 42.3
  Ռուսաստան 32.7
  Ուկրաինա 24.2
  ԱՄՆ 19.4
  Գերմանիա 11.8
  Լեհաստան 8.2
  Բանգլադեշ 8.3
  Ֆրանսիա 8.0
  Բելառուս 7.7

Հուշարձանների և թանգարաններԽմբագրել

  • Բելգիայում գոյություն ունի կարտոֆիլի թանգարան։ Ի թիվս իր ցուցանմուշների - հազարավոր իրերի, որոնք պատմում են կարտոֆիլի ստեղծման պատմության մասին, ինչպես նաև կան այդ թեմայով բազմաթիվ նկարներ։
  • 2008 թվականին Մարինսկ քաղաքում բացվել է Կարտոֆիլի հուշարձան[4]։

Հետաքրքիր փաստերԽմբագրել

  • Գինեսի գրքում գրանցված ամենամեծ կարտոֆիլի քաշը կազմել է ավելի քան 8 կգ։
     
    Կարտոֆիլի դաշտ, Գավառ

ԾանոթագրություններԽմբագրել

ԳրականությունԽմբագրել

  • Всё о лекарственных растениях на ваших грядках / Под ред. Раделова С. Ю.. — СПб։ ООО «СЗКЭО», 2010. — С. 25—28. — 224 с. — ISBN 978-5-9603-0124-4.
  • Мамонов Е. В. Сортовой каталог. Овощные культуры. — Москва։ ЭКСМО-ПРЕСС, Лик Пресс, 2001. с. 430—486

ՖիլմագրությունԽմբագրել

  • «Կարտոֆիլի պատմություն» (անգլ.՝ The Potato Story) - Վավերագրական ֆիլմ, որը նկարահանվել է ORF 3 Sat & MR-FILM հեռուստաընկերության կաղմից 2008 թվականին։

Արտաքին հղումներԽմբագրել

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 349  
  Ընթերցե՛ք «կարտոֆիլ» բառի բացատրությունը Հայերեն Վիքիբառարանում։