Բացել գլխավոր ցանկը

Ամազոն (իսպ.՝ և պորտ.՝ Rio Amazonas), գետ Հարավային Ամերիկայում, աշխարհի ամենամեծ ավազան ունեցող գետն է (7180 կմ²)։ Ըստ որոշ հաշվարկների՝ համարվում է ամենաերկարն աշխարհում[2][3]:

Ամազոն
Amazonas floating village, Iquitos, Photo by Sascha Grabow.jpg
Ամազոն գետի ափին ընկած գյուղ
Amazonrivermap.svg
Բնութագիր
Երկարություն6 400
Ավազանի մակերես7 050 000 կմ²[1]
Ջրի ծախս220 000
Ջրահոսք
ԱկունքՄարանյոն և Ուկայալի գետերի միացումից
 · Ակունքի տեղակայումQuebrada Apacheta?
 · Բարձրություն110 մ
 · Կոորդինատներ4°26′25.10″ հվ. լ. 73°26′50″ ամ. ե. / 4.4403056° հս․. լ. 73.44722° ավ. ե. / 4.4403056; 73.44722
ԳետաբերանԱտլանտյան օվկիանոս
 · Գետաբերանի տեղակայումԱտլանտյան օվկիանոս
 · Բարձրություն0 մ
 · Կոորդինատներ0°35′35.94″ հվ. լ. 49°57′22.59″ ամ. ե. / 0.5933167° հս․. լ. 49.9562750° ավ. ե. / 0.5933167; 49.9562750Կոորդինատներ: 0°35′35.94″ հվ. լ. 49°57′22.59″ ամ. ե. / 0.5933167° հս․. լ. 49.9562750° ավ. ե. / 0.5933167; 49.9562750
Գետի թեքություն0,016 մ/կմ
Տեղակայում
Հոսող հոսքերPurus River?, Մադեյրա, Տապաժոս, Xingu River?, Ռիու Նեգրու, Jurua River?, Ժապուրա, Marañón River?, Ucayali River?, Տոկանտինս, Napo River?, Putumayo River?, Preto da Eva River?, Nanay River?, Javary River?, Abacaxis River?, Paru River?, Trombetas?, Jari River?, Solimões?, Jutai River?, Urubu River?, Jandiatuba River?, Manacapuru River?, Uatumã River?, Nhamundá River?, Arabela River?, Itaya? և Guajará River?
ԵրկիրՊերու Պերու
Կոլումբիա Կոլումբիա
Բրազիլիա Բրազիլիա
ՋրահավաքԱմազոնի դաշտավայր
Անվանված էԱմազոնուհիներ
Գետը Վիքիպահեստում
Ամազոնը պերուական Ինդիանա քաղաքի մերձակայքում
«Ջրերի հանդիպումը», Ռիո Նեգրոյի և Ամազոնի միախառնումը բրազիլական Մանաուս քաղաքի մերձակայքում

Հակիրճ տեղեկատվությունԽմբագրել

Շուրջ մեկ դար Ամազոնի ամենահեռավոր ակունքը համարվում էր Ապուրիմաք գետի՝ Նևադո Միսիմոյում գտնվող ակունքը, սակայն 2014 թվականին իրականացված հետազոտությունների արդյունքում պարզվել է, որ ամենահեռավորը Մոնտարո վտակի՝ Պերուում՝ Կորդիլիերա Ռումի Կրուսում գտնվող ակունքն է[4]: Մոնտարոն ու Ապուրիմաքը միախառնվում են և մի շարք այլ վտակների հետ միասին կազմավորում են Ուկայալի գետը, որն իր հերթին միախառնվում է Մարանյոնին՝ կազմավորելով մի հզոր վտակ, որը բոլոր երկրները, բացի Բրազիլիայից, համարում են Ամազոնի գլխավոր վտակը: Բրազիլացիները գետի այդ հատվածը, մինչև Ռիո Նեգրոյի հետ միախառնվելը, անվանում են Solimões[5]:

Ունենալով վայրկյանում մոտավորապես 209.000 խորանարդ մետր ջրի միջին ծախս՝ Ամազոնն ավելի ջրառատ է, քան երկարության և ջրառատության ցուցանիշներով իրեն հաջորդող յոթ գետերը՝ միասին վերցրած: Նրա կողմից օվկիանոս հասցված ջրի քանակությունը կազմում է միասին վերցրած բոլոր գետերի ընդհանուր ջրահոսքի 20 տոկոսը[6]: Ամազոնի ավազանը ամենաընդարձակ ջրահավաք ավազանն է աշխարհում և զբաղեցնում է 7.050.000 քառակուսի կիլոմետր մակերեսով տարածք: Այդ տարածքի հենց միայն Բրազիլիայում գտնվող հատվածը ավելի մեծ է, քան ցանկացած մեկ այլ գետի ամբողջ ջրահավաք ավազանի մակերեսը: Ամազոնը Բրազիլիա է մուտք գործում իր ընդհանուր հոսքի ընդամենը մեկ հինգերորդ մասով, բայց արդեն իսկ այդ պահին ավելի ջրառատ է, քան աշխարհի մեկ այլ գետ՝ իր ողջ ջրահոսքով հանդերձ[7][8]:

Ամազոնն առաջանում է Մարանյոնի և Ուկայալի գետերի միախառնումից։ Երկարությունը. Մարանյոնիի ակունքից՝ 6437, Ուկայալիի կամ Ապաչետի ակունքներից՝ 7000 կմ։ Ունի բազմաթիվ վտակներ, որոնցից 20-ի երկարությունը գերազանցում է 1500 կմ-ը։

Գետի և նրա ավազանի մեծ մասը գտնվում է Բրազիլիայում։ Հիմնականում հոսում է հասարակածին զուգահեռ։ Ամազոնն աշխարհի ամենաջրառատ գետն է. միջին ծախսը (հոսքը)՝ գետաբերանի մոտ միջինը 174 մ³/վրկ է, իսկ տարեկան միջին հոսքը՝ 5500 կմ³, որը կազմում է աշխարհի գետերի մոտ 15%-ը:Կոշտ հոսքը տարվա ընթացքում գերազանցում է 1 միլիարդ տոննան։ Ամազոնի նավարկելի ցանցի երկարությունը ավելի քան 25 հազար կմ է, գլխավոր նավարկելի հունը՝ 4300 կմ։ Գետաբերանում գետի լայնությունը կազմում է 200 կմ։ Գլխավոր վտակները. աջից՝ Ժուրուա, Պուրուս, Մադեյրա, Տապաժոս, Շինգու, ձախից՝ Իսա, Ժապուրա, Ռիո-Նեգրո։ Գլխավոր նավահանգիստները՝ Բելեն, Սանտարեն, Օբիդուս, Մանաուս (Բրազիլիա), Իկիտոս (Պերու)։

ԱնվանումԽմբագրել

Գետն իր անվանումը ստացել է հնդկացի կանանց անունից. իսպանացի կոնկիստադորները, կռվելով Ամազոնի շրջակայքում բնակվող ցեղերի հետ, հիացել էին իրենց դեմ կռվող կանանցով, որոնք, ուս ուսի մարտնչելով տղամարդկանց կողքին և աչքի ընկնելով քաջությամբ ու ռազմատենչությամբ, նրանց հիշեցրել են ամազոնուհիների ցեղերի մասին հին հունական առասպելները[9][10], և որոնց շնորհիվ գետը կոչվել է Ամազոն։ Ըստ որոշ ուսումնասիրողների՝ ամազոնուհիները իրանական ծագում ունեին, և այդ անվանումն իսկ առաջացել է պարսկերեն ha-maz-an- "(միասին մարտնչողներ) բառակապակցությունից"[11] [12]:

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. 1,0 1,1 Bell A. Encyclopædia BritannicaEncyclopædia Britannica Inc., 1768. — Vol. 22.
  2. «Amazon River»։ Encyclopædia Britannica։ Արխիվացված օրիգինալից 6 October 2015-ին 
  3. «What is the world's longest river»։ National Geographic։ Արխիվացված օրիգինալից 6 October 2017-ին  {{refn|The Nile is usually said to be the longest river in the world, with a length of about 6,650 km,and the Amazon the second longest, with a length of at least 6,400 km. In recent decades debate has intensified over the true source and the placement of the mouth, and therefore the length of the Amazon River.Roach John։ «Amazon Longer Than Nile River, Scientists Say»։ National Geographic։ Վերցված է 4 March 2015 
  4. James Contos, Nicholas Tripcevich (March 2014)։ «Correct placement of the most distant source of the Amazon River in the Mantaro River drainage»։ Area 46 (1): 27–39։ doi:10.1111/area.12069 
  5. Penn James R. (2001)։ Rivers of the World։ ABC-CLIO։ էջ 8։ ISBN 978-1-57607-042-0։ Արխիվացված օրիգինալից 15 October 2015-ին 
  6. Moura Rodrigo L., Amado-Filho Gilberto M., Moraes Fernando C., Brasileiro Poliana S., Salomon Paulo S., Mahiques Michel M., Bastos Alex C., Almeida Marcelo G., Silva Jomar M., Araujo Beatriz F., Brito Frederico P., Rangel Thiago P., Oliveira Braulio C.V., Bahia Ricardo G., Paranhos Rodolfo P., Dias Rodolfo J. S., Siegle Eduardo, Figueiredo Alberto G., Pereira Renato C., Leal Camellia V., Hajdu Eduardo, Asp Nils E., Gregoracci Gustavo B., Neumann-Leitão Sigrid, Yager Patricia L., Francini-Filho Ronaldo B., Fróes Adriana, Campeão Mariana, Silva Bruno S., Moreira Ana P.B., Oliveira Louisi, Soares Ana C., Araujo Lais, Oliveira Nara L., Teixeira João B., Valle Rogerio A.B., Thompson Cristiane C., Rezende Carlos E., Thompson Fabiano L. (April 1, 2016)։ «An extensive reef system at the Amazon River mouth»։ Science Advances (անգլերեն) 2 (4): e1501252։ PMC 4846441։ PMID 27152336։ doi:10.1126/sciadv.1501252։ Արխիվացված օրիգինալից 24 April 2016-ին։ Վերցված է April 23, 2016 
  7. Tom Sterling: Der Amazonas. Time-Life Bücher 1979, 7th German Printing, p. 19.
  8. Smith Nigel J.H. (2003)։ Amazon Sweet Sea: Land, Life, and Water at the River's Mouth։ University of Texas Press։ էջեր 1–2։ ISBN 978-0-292-77770-5։ Արխիվացված օրիգինալից 15 September 2015-ին 
  9. Apollonius Rhodius, Argonautica, Book 2
  10. Argonautica Book 2
  11. "Amazon | Origin And Meaning Of Amazon By Online Etymology Dictionary". 2018. Etymonline.Com. Accessed October 15 2018. [1].
  12. Lagercrantz, Xenia Lidéniana (1912), 270ff., cited after Hjalmar Frisk, Greek Etymological Dictionary (1960–1970)

ԳրականությունԽմբագրել

  •   This article incorporates text from a publication now in the public domainChurch George Earl (1911)։ «Amazon»։ in Chisholm Hugh։ Encyclopædia Britannica 1 (11th ed.)։ Cambridge University Press։ էջեր 783–90 
  • Wohl Ellen (2011)։ The Amazon: Rivers of Blushing Dolphins։ A World of Rivers (The University of Chicago Press) 
  • Географический энциклопедический словарь, М., 1986.
  • Открытие великой реки амазонок. М.: Географгиз, 1963

Արտաքին հղումներԽմբագրել