Ազատ քաղաք Դանցիգ (գերմ.՝ Freie Stadt Danzig; լեհ.՝ Wolne Miasto Gdańsk) եղել է կիսանկախ քաղաք-պետություն 1920-1939 թվականներին, որը Բալթիկ ծովի նավահանգիստ Դանցիգ քաղաքը (ներկայումս Գդանսկ, Լեհաստան) և մոտ 200 քաղաքատիպ ավան շրջակա տարածքում: Այն հիմնադրվել է 1920 թվականի նոյեմբերի 15-ին[1][2] համաձայն Վերսալի պայմանագրի 100-րդ հոդվածի (Գլուխ XI մաս III), որը կնքվել է Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո:

Ազատ քաղաք Դանցիգ
 Արևմտյան Պրուսիա 1920 նոյեմբերի 15 - 1939 սեպտեմբերի 2 Նացիստական Գերմանիա 
Flag of the Free City of Danzig.svg Wappen Freie Stadt Danzig.svg
Քարտեզ

Gdansk Bay Borderlines 1939 English.svg
(1939)

Ընդհանուր տեղեկանք
Մայրաքաղաք Դանցիգ
Լեզու Գերմաներեն
Լեհերեն
Կրոն 64.6% Լյութերեն
32.2% Կաթոլիկ (1938)
Իշխանություն
Պետական կարգ Հանրապետություն
Պետության գլուխ Բարձր կոմիսիոներ
Պատմություն
- Ներխուժում Լեհաստան 1939 սեպտեմբերի 1
- Անեքսավորում Գերմանիայի կողմից 1939 սեպտեմբերի 2

Դանցիգ ազատ քաղաքը ներառում էր Դանցիգ քաղաքը և մետակա գյուղերը և ավանները, որոնք մեծ մասամբ բնակեցված էին էթնիկ գերմանացիներով: Համաձայն պայմանագրի տարածքը մնում էր անջատված Գերմանիայից և նորանկախ Լեհաստանի երկրորդ հանրապետությունից, սակայն անկախ պետություն չէր[3]: Ազատ քաղաքը մնում էր Ազգերի լիգայի հսկողության ներքո` ադմինիստրատիվ կապեր ունենալով Լեհաստանի հետ:

Լեհաստանին լիովին իրավունք էր տրված օգտագործել երկրի ճանապարհները և նավահանգիստները սեփական շահերի համար[4]: Ազատ քաղաքի հիմնադրման նպատակն էր ծովային ելք տրամադրել Լեհաստանին: Չնայած քաղաքի բնակչության մեծամասնությունը գերմանացիներ էին, սակայն այն ուներ նշանակալի լեհական փոքրամասնություն[5][6][7]

Քանի որ Լեհաստանը չուներ նավահանգիստ, հատկապես ռազմական կարիքների համար, նոր նավահանգիստը կառուցվեց Գդինիայի մոտ 1921 թվականի սկզբին:

1933 թվականին քաղաքում իշանության եկան տեղի նացիստները: Հակասեմականության ճնշման ներքո շատ հրեաներ լքեցին քաղաքը: Երբ 1939 թվականին Գերմանիան ներխուժեց Լեհաստան, նացիստները ազատ քաղաքը վերածեցին Արևմտտյան Պրուսիայի Ռայխսգաուի: Քաղաքում ապրող լեհերին և հրեաներին նացիստները համարեցին կիսամարդ և նրանց դարձրեցին խտրականության առարկա: Նրանցից շատերին ուղարկեցին մահվան Նացիստական համակենտրոնացման ճամբարներ:

Երբ Կարմիր բանակը մտավ քաղաք 1945 թվականի սկզբին, քաղաքի բնակչության մեծ մասը հիվանդ էր կամ սպանված: Պատերազմից հետո տեղի էթնիկ գերմանացի բնակչության մեծ մասը աքսորվեց կամ տեղահանվեց դեպի արևմուտք, լեհական փոքրամասնությունը վերադարձավ և բնակեցվեց գերմանացիների բնակարաններում:

ՀիմնադրումԽմբագրել

Անկախության և ինքնավարության ժամանակաշրջանԽմբագրել

Դանցիգը ունի անկախության վաղ պատմություն: Այն առաջատար դիրք ուներ Պրուսական միության կազմում ընդդեմ Պրուսիայի Տևտոնական միաբանության պատության: Միությունը պայմանավորվել էր Լեհաստանի թագավոր Կազիմիր IV-ի հետ, որ Լեհաստանի թագը պետք է ներդրում ունենա Պրուսիայի արևմտյան հատվածներու: Այսպիսով Պրուսիայի իշխանությունը մնաց լեհական ազդեցության տակ: Դանցիգը և այլ քաղաքներ ֆինանսավորում էին Լեհաստանի զինված ուժերին և ձեռք էին բերել բարձր մակարդակի ինքնավարություն: Դանցիգը օգտագործում էր Լեհական թագավորական քաղաք Դանցիգ տիտղոսը:

1569 թվականին երբ Պրուսայի իշխանությունները համաձայնեցին մտնել Ռեչ Պոսպոլիտայի կազմի մեջ, քաղաքը պահպանեց իր կարգավիճակը: Դանցիգը որպես խորը ջրային նավահանգիստ Վիստուլա գետի և Բալթիկ ծովի խառնարանում դարձավ Եվրոպայի ամենահարուստ քաղաքներից մեկը 16-րդ և 17-րդ դարերում, քանի որ հացահատիկը Լեհաստանից և Ուկրաինայից Վիստուլայով տեղափոխվում էր Դանցիգ, որտեղից` Արևմտյան Եվրոպա[8]: Քանի որ հացահատիկի հիմնական սպառողը Հոլանդիան էր, որոնք քաղաքում կառուցում էին հոլանդական տիպի տներ, այն ստացավ հոլանդական ոճ[8]: Դանցիգը սկսեց հայտնի դառնալ որպես «Արևելքի Ամստերդամ»[8]:

Չնայած Դանցիգը դարձավ Պրուսիայի թագավորության մաս Լեհաստանի երկրորդ բաժանումից հետո 1793 թվականին, Պրուսիան նվաճվեց Նապոելոն Բոնապարտի կողմից 1806 թվականին և 1807 թվականին Նապոլեոնը հռչակեց Դանցիգը կիսանկախ խամաճիկ պետություն Ֆրանսիական կայսրության կազմում, հայտնի որպես Ազատ քաղաք Դանցիգ: Այն տևեց տասը տարի, մինչև այն վերանվաճվեց Պրուսիայի թագավորության կողմից 1814 թվականին Լայպցիգի ճակատամարտում Նապոլեոնի կրած պարտությունից հետո: Քաղաքը մնաց Պրուսիայի կազմում մինչև 1920 թվականը` դառնալով Գերմանական կայսրության մաս 1871 թվականին:

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. Loew Peter Oliver (February 2011)։ Danzig – Biographie einer Stadt (German)։ C.H. Beck։ էջ 189։ ISBN 978-3-406-60587-1 
  2. Samerski Stefan (2003)։ Das Bistum Danzig in Lebensbildern (German)։ LIT Verlag։ էջ 8։ ISBN 3-8258-6284-4 
  3. Kaczorowska Alina (2010-07-21)։ Public International Law։ Routledge։ էջ 199։ ISBN 0-203-84847-0 
  4. Եյլի իրավունքի դպրոց։ «The Versailles Treaty June 28, 1919: Part III»։ The Avalon Project։ Վերցված է May 3, 2007 
  5. Chestermann Simon (2004)։ You, the People; United Nations, Transitional Administration and State building։ Oxford University Press։ էջ 20։ ISBN 978-0-19-926348-6։ Վերցված է 2011-04-26 
  6. Zapiski historyczne: Volume 60, page 256, Towarzystwo Naukowe w Toruniu. Wydział Nauk Historycznych – 1995
  7. he Danzig Dilemma; a Study in Peacemaking by Compromise John Brown Mason page 4-5
  8. 8,0 8,1 8,2 Macmillan, Margaret Paris 1919, New York: Random House page 211