Լեզու

կամայական ազդանշանների՝ օրինակ ձայնային հնչյունների, ժեստերի կամ գրված նշերի, համակարգ է, որը օգտագործվում է տեղեկատվություն փոխանցելու համար։
HS Disambig.svg Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Լեզու (այլ կիրառումներ)
Երկիր մոլորակի լեզվային քարտեզը, որտեղ ներկայում գոյություն ունի ավելի քան 5.000 լեզու

Լեզու, կամայական ազդանշանների, օրինակ, ձայնային հնչյունների, ժեստերի կամ գրված նշերի, համակարգ է, որն օգտագործվում է տեղեկատվություն փոխանցելու համար։

Լեզուն ծառայում է որպես հաղորդակցման միջոց։ Ինչպես ամեն մի գիտություն, այնպես էլ լեզուն ունի մակարդակներ։ Մենք մեր մտքերը հաղորդում ենք խոսքի միջոցով, որը լինում է բանավոր և գրավոր։ Բանավոր խոսքը մենք ասում և լսում ենք, իսկ գրավոր խոսքի միջոցով մենք գրում և կարդում ենք։ Խոսքը կազմված է մտքերից, այսինքն՝ նախադասություններից, նախադասությունները՝ բառակապակցություններից և բառերից, իսկ բառերը՝ հնչյուններից։ Հետևաբար ամենացածր մակարդակը լեզուն ուսումնասիրող առարկայի մեջ հնչյունաբանությունն է, հաջորդ մակարդակը բառագիտությունն է, որն ուսումնասիրում է բառերի կազմությունը, իմաստը և ծագումնաբանությունը։ Հաջորդ մակարդակը քերականությունն է իր երկու բաժիններով՝ ձևաբանություն և շարահյուսություն։ Ձևաբանությունը ուսումնասիրում է բառերի ձևերն ու ձևափոխությունները, իսկ շարահյուսությունը բառակապակցություններն ու նախադասություննրը։ Ոճաբանությունը լեզվի մի բաժին է, որն ուսումնասիրում է խոսքի դրսևորման տարբեր ձևերը։

Լեզուների պատմական առաջացումն ու ձևավորումըԽմբագրել

Բանական մարդ տեսակի (կամ այսպես կոչված՝ Ադամյան) նախալեզուն պատմականորեն առաջացել, և վերջնական ձևավորվել է մոտավորապես մ.թ. 7000 տարի առաջ, երբ նախնադարյան համայնական հասարակարգի վերջնական փուլերում (նախնադարյան դրացիական համայնական հասարակարգ), սկզբնամարդկանց որոշակի տեսակների (ենթադրվում է Առաջավոր Ասիայում) մոտ, կոլեկտիվում՝ որպես համատեղ աշխատանքային կոորդինացիայի միջոց օգտագործվող ձայնային ազդանշանները կամ <բնական> խոսքային միջոցները աստիճանաբար կորցրել են իրենց տեսքը և դարձել արհեստական ազդանշանների՝ սեմիոտիկայի համակարգ: Սեմիոտիկայի հիմնական հասկացությունը նշանն է, որը արտահայտում է որոշակի իմաստ, այդ նշաններն են բնական և արհեստական լեզուների միավորները՝ բառ, բանաձև, նախադասություն և այլն: Ադամյան նախալեզվի առաջացմամբ վերջնական ձևավորվել է ներկայիս բանական մարդը, և ի հայտ եկել առաջին պետական կառավարման պարզունակ համակարգով օժտված տոհմավագային հասարակարգը: Իր պատմական զարգացման ընթացքում Ադամյան լեզուն տրոհվել է բազմաթիվ լեզվական ճյուղերի ու խմբերի, որը պայմանավորված է տվյալ լեզուն կրող բանական (ադամյան) մարդկանց խմբերի (ցեղ, ազգ, ժողովուրդ և այլն) ուրույն կենսազարգացման ու ձևավորման գործոններով: Ըստ պատմական զարգացման բնույթի ընդունված է Ադամյան լեզուն բաժանել երկու գերհսկա ընտանիքների՝ <Կայինյան> (արևելյան) և <Սեթյան> (արևմտյան) լեզուների, որոնք իրենց հերթին համապատասխանաբար բաժանվում են <հին> (նախաջրհեղեղյան) և <նոր> (հետջրհեղեղյան) կոչվող գերհսկա ենթաընտանիքների (անվանումները կապված են <բիբլիական> առասպելների հետ): Ադամյան լեզվի այս երկու գերհսկա ընտանիքները իրենց <հին> ու <նոր> գերհսկա ենթաընտանիքներով նույնպես բաժանվում են լեզվային դասակարգումների: Լեզուների դասակարգումը դա իրենից ներկայացնում է աշխարհի լեզուների խմբավորում որոշակի լեզվաբանական սկզբունքների և լեզուների մեջ գոյություն ունեցող որոշ կարգի ընդհանուր բնութագրերի հիման վրա: Կան մի շարք լեզվաբանական դասակարգումներ՝ ծագումնաբանական, տիպաբանական (Սեպիր Ե.), հոգեբանական (Շտայնթալ Հ.) և այլն: Ժամանակակից լեզվաբանության մեջ ընդունված են ծագումնաբանականը և տիպաբանականը: Լեզուների ծագումնաբանական դասակարգումը լեզուները խմբավորում է ցեղակցական կապերի հիման վրա: Ցեղակից լեզուների ամբողջությունը կազմում է մեկ լեզվաընտանիք (հնդեվրոպական, ուգրոֆիննական, սեմական և այլն): Լեզվաընտանիքի մեջ մտնող լեզուները, ըստ ցեղական կապերի սերտության, խմբավորում են լեզվաճյուղերի (օրինակ հնդեվրոպական լեզվաընտանիքը ունի 11 ճյուղ՝ հնդիրանական, գերմանական, սլավոնական և այլն), սրանք էլ՝ լեզվախմբերի (օրինակ սլավոնական լեզվաճյուղը բաժանվում է երեք լեզվախմբի՝ արևելյան, արևմտյան, հարավային) մեջ: Շատ լեզուների ցեղակցական կապերը դեռևս պարզված չեն՝ դրանք կամ միավորում են առանձին լեզվախմբերի մեջ, կամ էլ մնում են առանձին: Տիպաբանական դասակարգումը հիմնված է լեզվական միավորների (բառ, բանաձև, նախադասություն, նախադասության անդամներ) կառուցատիպի ընդհանուր բնութագրերի վրա: Դասակարգման հիմքում կարող են ընկած լինել տարբեր հատկանիշներ (հնչյունաբանական, ձևաբանական, շարահյուսական, իմաստաբանական): Տիպաբանական դասակարգմանը պատմականորեն նախորդած և առավել մշակված դասակարգումն է ձևաբանականը, որը հիմնված է լեզուների ձևաբանական կառուցատիպի ընդհանուր հատկանիշների վրա: Ըստ ձևաբանական դասակարգման լեզուները բաժանվում են չորս տիպերի՝ ա) անջատական, բ) կցական, գ) թեքական, դ) բազմահամադրական (ներմարմնավորող):

/տես՝ Ա.Ե. Մխիթարյան <<Հաբեթի սերունդները>>  Եր.-2002թ./

Լեզուների տեսակներԽմբագրել

Ըստ գործածության կարգավիճակի լեզուները բաժանվում են հետևյալ տեսակների․

  • Կենդանի լեզու ― ներկա ժամանակաշրջանում որոշակի խմբի կողմից որպես մայրենի լեզու գործածվող լեզու, ինչպես օրինակ հայերենը և անգլերենը։
  • Մեռած լեզու ― նախկինում կենդանի լեզու հանդիսացած, իսկ այժմ որևէ խմբի համար մայրենի լեզու չհանդիսացող լեզու։ Որոշ դեպքերում կարող է դեռևս գործածվել որոշ (գիտական կամ կրոնածիսական) բնագավառներում։ Մեռած լեզվի օրինակներ են գրաբարը, լատիներենը և պրուսերենը
  • Պատմական լեզու ― Ժամանակակից որևէ լեզվի նախորդած լեզուները, օրինակ՝ միջին հայերենը կամ հին անգլերենը։ Ըստ էության մեռած լեզուներ են։
  • Հին լեզու ― լեզուներ, որոնք մահացել են առանց որևէ գրավոր հետք թողնելու, հետևաբար չեն կարող ներառվել ISO 639 ստանդարտում։ Սովորաբար այս լեզուները վերականգնվում են համեմատական հետազոտությունների հիման վրա։ Օրինակներ են նախահնդեվրոպական լեզուն կամ հին ճապոներենը։
  • Արհեստական լեզու ― ի տարբերություն բնական լեզուների, արհեստական եղանակով ստեղծված լեզու։ Հանրահայտ օրինակներ են էսպերանտոն և ինտերլինգվան։

Այն լեզուն, որը իր պատմական զարգացման ընթացքում համեմատաբար քիչ ազդեցության է ենթարկվել այլ լեզուների կողմից և ավելի շատ է պահպանվել իր հիմք-լեզվի հնչյունային, բառային, քերականական նյութը և հատկանիշները պայմանականորեն անվանվում է անխառն լեզու[1]:

Լեզուների տիպերԽմբագրել

  • Միավանկ լեզուներ ― բառերը հիմնականում բաղկացած են մեկ վանկից և ածանցներ չեն ստանում, օրինակ՝ չինարենը
  • Կցական լեզուներ ― բառերը մեծ մասը բազմավանկ են, հիմնականում կազմված բառարմատից և ածանցներից
  • Թեքվող լեզուներ ― նման են նախորդներին, վերջնածանցները հաճախ են փոփոխվում և թեքվում՝ կախված թե որ արմատին են միանում
  • Համադրական լեզուներ ― Նախադասության հիմնական անդամները, սովորաբարյալ ստորոգյալը, ենթական և ուղիղ խնդիրը միանում են որպես մեկ բառ (օրինակ՝ էսկիմո լեզուն

ԳրականությունԽմբագրել

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան (խմբ. Էդ. Բ. Աղայան), Երևան, «Հայկական ՍՍՀ Գիտությունների Ակադեմիայի հրատարակչություն», 1975, էջ 14։

Արտաքին հղումներԽմբագրել