Բացել գլխավոր ցանկը

Մագնուս III Բոկոտն, կամ Ոտաբոբիկ (հին սկանդ.՝ Magnús berfœtt) (1073 — օգոստոսի 23 1103), Նորվեգիայի թագավոր 1093—1103 թվականներին, Օլաֆ III Լռակյացի և հարճ Տորի որդին: Մագնուս III թագավորի գահակալությունը վիկինգների ագրեսիվ քաղաքականության վերադարձի փորձ էր ուղղված Իռլանդական ծովից մինչև Բրիտանական կղզիների հյուսիսը նորվեգական կայսրության ստեղծմանը: Մագնուսի մահից հետո իր ստեղծած կայսրությունը փլուզվեց: Գոյություն ունի Մագնուս III թագավորի անվան մի քանի վարկած: Ամենատարածվածն ու հավաստին այն է, որ նա հակում ուներ Շոտլանդական լեռներում բնակվող գալերի հագուստ հագնել, այդ թվում՝ քիլթ:

Մագնուս III Բոկոտն
Magnús III berfœtt
Isle of Man 241 b.jpg
Նորվեգիայի թագավոր
Սեպտեմբերի 22 1093 - Օգոստոսի 23 1103
Նախորդող Օլաֆ III Լռակյաց
Հաջորդող Էիսթեին I Մագնուսոն, Սիգուրդ I Խաչակիր, Օլաֆ Մագնուսոն
 
Մասնագիտություն՝ միապետ
Դավանանք քրիստոնեություն
Ծննդյան օր 1073
Ծննդավայր Նորվեգիա
Վախճանի օր Օգոստոսի 23 1103
Վախճանի վայր Դաուն, Օլսթեր
Գերեզման Դաունպատրիկ
Թաղված Դաունպատրիկ
Դինաստիա Հորվագերներ
Հարալդ I Գեղավարսի տոհմ
Քաղաքացիություն Նորվեգիա
Հայր Օլաֆ III Լռակյաց
Մայր Թորա Յոնսդոթեր
Ամուսին Մարգարետա Ֆրեդկուլա
Զավակներ էյսթեյն 1-ին Մագնուսոն, Սիգուրդ 1-ին, Օլաֆ Մագնուսոն, Տորա Մագնուսդոտեր, Սիգուրդ Սլեմբե, Հարալդ IV, Ragnild Magnusdotter? և Eystein I Magnusson, King of Norway?[1]

ԿենսագրությունԽմբագրել

Նորվեգիայի թագավորԽմբագրել

 
Ապստամբների մահապատժի ենթարկելու տեսարանը:

1093 թվականին, Օլաֆ III Լռակյացի մահից հետո, Մագնուսը թագադրվում է որպես Նորվեգիայի թագավոր: Սակայն Օպլանդի բնակիչները հավաքի ժամանակ թագավոր են կարգում Մագնուս II Հարալդսոնի որդի Հակոն I Տորիրի Դաստիարակին:

Այնուհետ Հակոնը մեկնում է մայրաքաղաք Թրոնհեյմ, որպեսզի Մագնուս III թագավորի հետ կիսի երկիրը, ինչպես արել են իրենց հայրերը: Նրա այդ պահանջը արդարացվում է: Դառնալով կոնունգ՝ Հակոնը հավաքում է աշխարհազոր, չեղյալ է հայտարարում որոշ հարկատեսակներ և օրենսադրական բարեփոխումներ է իրականացնում, ինչով արժանանում է բոնդերի համակրանքին: Հակոնի արարքները բացասաբար են ընդունվում Մարկուս III-ի կողմից, և եղբայրների մոտ հակամարտություն է առաջանում:

1093 թվականի վերջին Հակոնն ու Մագնուսը սկսում են պատրաստվել իրար դեմ պատերազմի և զորք են հավաքում: Սակայն 1094 թվականին Հակոնը անսպասելիորեն մահանում է, բայց իր կողմնակիցները զենքերը վայր չեն դնում: Հակոնի կողմնակիցները Հյուսիսային Նորվեգիայում ջախջախում են աշխարհազորին, սակայն հետագայում Մագնուս III-ը արագորեն կարողանում է ընկճել ապստամբությունը: Յարլ Տորիրը և այլ ապստամբներ կախաղան են բարձրացվում:

 
«Մագնուս III-ը սկսեց ղեկավարել երկիրը միայնակ. Նա հաստատեց խաղաղություն և երկիրը մաքրեց վիկինգներից ու հանցագործներից: Նա նպատակասլաց էր, մարտական և ամեն ինչում նմանվում էր իր պապ Հարալդ Խստագույնին: (Սնորի Ստուրլուսոն, «Կլոր Երկիր» սագա Մագնուս Բոկոտնի մասին):[2]»

Սկանդինավիայի պատերազմ (1094—1100)Խմբագրել

 
Մագնուս III թագավորի բանակը

Նորվեգիայում հաստատելով իր գերիշխանությունը՝ Մագնուս III թագավորը սկսեց իրականացնել ագրեսիվ քաղաքականություն հարևան երկրների՝ Դանիայի և Շվեդիայի նկատմամբ: Հակամարտության պատճառ է հանդիսանում Գյոտա-Էլվ գետի ափամերձ սահմանային տարածքները, որտեղով այդ ժամանակ անցնում էր սկանդինավյան թագավորությունների սահմանները: 1094 թվականին Մագնուսը արշավանք է իրականացնում դեպի դանիական Հալանդ շրջան (ներկայումս հանդիսանում է Շվեդիայի մաս), որտեղ մեծ հաջողություններ է ունենում: 1095 թվականին մեծ զորքով Մագնուս III իրականացնում է արշավանք դեպի շվեդական Վեստերգյոտլանդ և ստիպում տեղի բնակչությանը հայտնել իրենց հավատարմությունը իրեն:

Վենեռն լճի հարավային մասում գտնվող Կոլանդսյոյ կղզում կառուցվում է փայտյա զինվորական հենակետ, որտեղ տեղակայվում է կայազոր: Արդեն հաջորդ տարի Շվեդիայի Ինգե I թագավորը գրոհով վերցնում է ամրությունը և վերականգնում իր գերիշխանությունը Արևմտյան Գյոյթալանդում: 1097 թվականին Մագնուսը կրկին իրականացնում է արշավանք դեպի Շվեդիա, բայց պարտություն է կրում Ինգե I-ից Ֆոկսերենի ճակատամարտում:

Վերջապես 1099 թվականին Գյոթե-Էլվ գետի ափին հանդիպում են երեք թագավորները Նորվեգիայի թագավոր Մագնուս III Բոկոտնը, Շվեդիայի թագավոր Իգնե I Մեծը և Դանիայի թագավոր Էրիկ I Բարին: Կողմերը կնքում են սահմանների անձեռմխելիության սկզբունքի առաջնահերթությամբ հաշտության պայմանագիր: Որպես պայմանագրի ամրապնդում՝ Մագնուսը ամուսանանում է Իգնեի դստեր հետ, ով ստացավ Մարգագետ Ֆրեդկուլյա անվանումը («Խաղաղության կին»):

Դեպի Բրիտանական կղզիներ առաջին արշավանք (1098—1099)Խմբագրել

Մագնուսի հաջորդ նախաձեռնությունը դարձավ Անգլիա ներխուժումը: Անցել էր շուրջ 30 տարի Ստամֆորդ-Բրիդջի ճակատամարտում Հարալդ III Խստագույն թագավորի մահից, բայց Անգլիան դեռևս գրավում էր վիկինգների ժառանգներին՝ ցանկանալով կրկնել 800—860 թվականների արշավանքները: Այդ ժամանակներից հետո Անգլիան դարձել էր հզոր թագավորություն: Այդ իսկ պատճառով Մագնուսը որպես թիրախ ընտրում է Անգլիայի սկանդինավյան խիտ բնակչություն ունեցող շրջանները:

Ստեղծված իրավիճակը նպաստավոր էր Մագնուսի արշավանքների համար: Օրկնեյան կղզիներում յարլ Պաուլի և Էրլենդի միջև առաջացել էր իշխանության համար հակամարտություն, Շոտլանդիայում քաղաքացիական պատերազմ էր Դոնալդ III և նրա եղբորորդի Էդգարի միջև, Իռլանդիայում նորվեգացի բնակչության և տեղաբնիկ կելտերի միջև հակամարտություն էր, թագավոր Գոդրետ Կրովանի մահից հետո Մենի թագավորությունը փլուզման շեմին էր, իսկ Ուելսի թագավոր Գրիֆդ ապ Կինանը ապստամբել էր նորմաններ դեմ: Այսպիսի իրավիճակում Մագնուսի հզոր նավատորմի և բանակի հայտնվելը դատապարտված էր հաջողության հասնելու:

Օրկնեսյան և Հեբրիդյան կղզիներ ներխուժումԽմբագրել

 
Սկանդինավյան շախմատային ֆիգուրներ, որոնք հայտնաբերվել են շոտլանդական Լյուիս կղզում:
 
Ռոտսեյ ամրոցը Բյուտ կղզում

Օրկնեսյան կղզիները դեռևս Նորվեգիայի առաջին թագավոր Հարալդ I Գեղավարսի ժամանակներից գտնվում էին նորվեգական թագի ենթակայության ներքո: Սակայն Օլաֆ Լռակյացի իշխանության ժամանակ կղզիների նկատմամբ նորվեգական իշխանությունը հասավ նվազագույնի: 1098 թվականի ժամանելով Օրկենեսյան կղզիներ՝ Մագնուս III թագավորը ձերբակալում է յարլերին և ուղարկում Նորվեգիա բանտարկության: Տեղի բնակչությանը ստիպելով հավատարմություն ցուցաբերել իր որդի Սիգուրդին՝ Մագնուսը ուղևորվում է Հեբրիդյան կղզիներ: Տեղի բնակչությանը թալանելոււց հետո՝ Մագնուսը կղզիները միացնում է իր թագավորությանը: Բացի այդ Մագնուսը նվաճում է Իռլանդիայի և Շոտլանդիայի ափերը:

Այոն կղզում գտնվող սուրբ Կոլումբի վանքը նույնպես ներառվում է Մագնուսի իշխանության ներքո: Թագավորը այնտեղ տեղակայում է իր կայազորը:

Մեն կղզու գրավումԽմբագրել

 
Պիլ ամրոց

Մագնուսի հաջորդ թիրախը հանդիսանում է Մեն կղզին: Մագնուսի այցը կղզի դադարեցնում է կղզու քաղաքացիական պատերազմը: Ձերբակալելով Գոդրեդ Կրովանի որդիներ Օլաֆին և Լեգմանին՝ Մագնուսը տեղի բնակչությանը ստիպում է հավատարմության երդում տալ իրեն: Կղզին դառնում է Մագնուսի հետագա արշավանքների գլխավոր հենակետը: Այստեղ Մագնուսը կառուցում է մի քանի ամրոցներ, որոնք ընդհուպ մինչև 13-րդ դարը ծառայում են որպես Մենի ղեկավարների նստավայր:

Ներխուժումը ՈւելսԽմբագրել

Գտնվելով Մեն կղզում՝ Մագնուսը ներքաշվում է վալոնցիների կռիվին: Վալոնցիները իրենց առաջնորդ Գրիֆիդի գլխավորությամբ պայքարում էին նորմանդացիների դեմ: 1098 թվականին անգլոնորմանդյան զորքերը, հետապնդելով վալոնցիներին, անսպասելիորեն հարձակման են ենթարկվում նորվեգական նավատորմի կողմից: Այդ կռվում անգլիացիները ջախջախվում են, սիկ նրանց զորքի առաջնորդ Գուգո դե Մոնտգոմերին սպանվում: Համաձայն սկանդինավյան սագաների և ուելսյան ժամանակագրության՝ Մարկուսը անձամբ է նետահարել Մոնտգոմերիին: Այդ ճակատամարտի արդյունքը եղավ այն, որ վերականգնվեց Գվինեդայի թագավորությունը, իսկ Մագնուսը գրավեց Անգլսի կղզին: Այն համարվում էր նրա թագավորության ամենահարավային տարածքը:[2] Բրիտանական պատմիչները ենթադրում են, որ Գրիֆիսը, ունենալով սկանդինավյան ծագում, հավատարմության երդում էր տվել Մագնուսին:

Շոտլանդիա ներխուժումԽմբագրել

 
Մագնուսը իր թագավորությանն է միացնում Կինտաիրը

Անգլիացիների հետ ճակատամարտից հետո Մագնուսը ուղևորվում է Շոտլանդիա: 1098 թվականին իր քեռուց Շոտլանդիայի թագը խլած Է Էդգար թագավորը պատրաստ չէր նորվեգական հզոր զորքի ներխուժմանը: Կողմերը բանակցությունների մեջ են մտնում, որի ավարտին կնքում են խաղաղության պայմանագիր: Այդ պայմանագրով Մագնուսին էին փոխանցվում Շոտլանդիայի արևմուտքում գտնվող բոլոր այն կղզիները, որոնց և մայրցամաքային Շոտլանդիայի միջի ընկած հատվածոով կանցներ առագաստը բացած նավ: Այսպիսով Մագնուսի մարդիկ անցան բոլոր կղզիների և մայրցամաքի միջով և միացրեցին Նորվեգիայի թագավորությանը:[2] Բացի այդ Մագնուսին էր անցնում Կոնտաիր քաղաքը:

Հեբրիդյան կղզիներում ձմեռելուց հետո Մագնուս III թագավորը վերադառնում է Նորվեգիա: Գրավված տարածքներում իշխում է իր ոորդի Սիգուրդը, որին Մագնուսը մեկնելուց առաջ ամուսնացնում է Բիդումինի հետ, ով հանդիսանում էր Մանստերի և Լենստերի թագավոր Ուա Բրիաինի դուստրը:

Բրիտանական կղզիների երկրորդ արշավանք (1102—1103)Խմբագրել

 
Իռլանդիայի թագավորությունը 11-րդ դարում
 
Մագնուս III թագավորի արձանը Կրեիգովանում

Նորվեգիայում երկրի ներքին խնդիրները կարգավորելուց հետո Մագնուսը սկսում է նոր արշավանքներին պատրաստվել: Նրա թիրախը Իռլանդիան էր: Իռլանդիայի բարձրագույն թագավոր Ուա Բրիայնի մահից հետո նոր թագավոր չէր ընտրվել: Երկրում սկսվեց թագավորի որդիների միջև իշխանական պայքար: Այդ իրավիճակում Մագունսը հեշտորեն գրավում է Դուբլինը և Միդ թագավորությունը: Հաջորդ տարի գրավում է Օլստերը: Սակայն Նորվեգիա վերադառնալուց որոշ ժամանակ առաջ Մագնուսը իր թիկնազորի հետ հայտնվում է ծուղակում և սպանվում: Իմանալով հոր մահվան մասին՝ Սիգորդը, իշխում էր Մեն կղզում, անմիջապես մեկնում է Նորվեգիա, որպեսզի ներկայացնի իր թեկնածությունը նորվեգական գահին:

Ամուսնություն և երեխաներԽմբագրել

  • Կինը ՝ Մարգարետ Ինգիդոթեր (?-1130), Շվեդիայի Ինգի I Մեծ թագավորի դուստր, Նորվեգիայի թագուհի (1100—1103): Մագնուս III թագավորի մահից հետո ամուսնացել է Դանիայի Նիլս թագավորի հետ, Դանիայի թագավոր (1105—1130): Վերջին ամուսնությունից չի ունեցել երեխաներ:
  • Երեխաներ:
    • անհայտ հարճից ունեցած որդի:
    • Տոր հարճից ունեցած որդի
    • Սիգրիդ Սաքսեդոթեր հարճից ունեցած որդի
      • Օլաֆ Մագնուսոն (1099—1115) հոր մահից հետո ստացել է թագավորության 1/3 մասը, սակայն 4-ամյա թագավորի փոխարեն այդ տարածքը ղեկավարում էին նրա մեծ եղբայրները: Մահացել է 16 տարեկան հասակում:
    • անհայտ իռլանդուհուց ունեցած որդի
      • Հարալդ IV (1103—1136), Նորվեգիայի թագավոր (1130—1136): Հարալդը Նորվեգիա է ժամանել միայն 1127 թվականին և հայտարարել իրեն Մագնուսի որդի: Նրա իրավունքները ճանաչվում են Սիգուրդ I-ինի կողմից:
    • Սիգրիդի քույր Տորի Սակսեդոթեր հարճից ունեցած որդի
      • Սիգուրդ Սլեմբե (?-1139), Նորվեգիայի թագավոր (1136—1139): Իրեն Մագնուսի որդի է հայտարարել 1135 թվականին և ներկայացրել է գահի նկատմամբ հավակնություններ:
    • անհայտ հարճից ունեցած դուստր
      • Ռագնհիլդ Մագնուսդոթեր (?-?), ամուսնացել է Դանիայի թագավոր Էրիկ I Բարիի որդի Հարալդ Էրիկսոնի հետ:

ԾանոթագրություններԽմբագրել

ԱղբյուրներԽմբագրել

ԳրականությունԽմբագրել

  • Джонс, Гвин Викинги. Потомки Одина и Тора. — М.: ЗАО Центрполиграф, 2004. — 445 с.
  • Рыжов, Константин Все монархи мира: Западная Европа. — М.: Вече, 2001. — 560 с. — ISBN 5-7838-0374-X
  • Успенский, Федор Имя и власть: выбор имени как инструмент династической борьбы в средневековой Скандинавии. — М.: Языки русской культуры, 2001. — 144 с.

Արտաքին հղումներԽմբագրել