Կանադան Առաջին համաշխարհային պատերազմում

Կանադան Առաջին համաշխարհային պատերազմում ներգրավվեց 1914 թվականի օգոստոսի 5-ին, երբ Կանադայի գեներալ-նահանգապետ արքայազն Արթուրը հաստատեց Գերմանիայի կայսրության և Կանադայի միջև պատերազմական իրավիճակի մասին լուրը: Կանադան՝ որպես Բրիտանական կայսրության մի մաս, մասնակցեց պատերազմին Անտանտի կողմից: 7 միլիոնանոց երկրից պատերազմի ժամանակ բանակում ծառայում էին 360 հազար կանադացիներ: Կանադական զորքերը կռվում էին գերմանական զորքերի դեմ և դրսևորեցին իրենց որպես ամենամարտունակ միացյալ դաշնակից զորքերն Արևմտյան ճակատում: Մեծ Բրիտանիայի վարչապետ Լլոյդ Ջորջը կանադական ստորաբաժանումներն անվանեց «հարվածային զորքեր»: Պատերազմից հետո Կանադան քվեարկելու ձայն ստացավ Փարիզի խաղաղության վեհաժողովին, ինչպես նաև վերջանականապես ստացավ անկախ պետության կարգավիճակ: Դրա հետ մեկտեղ պատերազմի ընթացքում սուր ներքաղաքական ճգնաժամ էր նկատվում երկրում[1]:

Ռոբերտ Բորդեն, Կանադայի վարչապետ, պետության 1-ին համաշխարհային պատերազմին մասնակից լինելու ակտիվ կողմնակից

Նյուֆաունդլենդը, լինելով ինքնավար դոմինիոն և չհանդիսանալով Կանադայի մաս, նույնպես մասնակցություն ունեցավ Առաջին համաշխարհային պատերազմին: Ռազմական գործողություններին մասնակցելու համար ձևավորվեց Թագավորական նյուֆաունդլենդական գունդ:

Պատերազմ և զորահավաքԽմբագրել

1914 թվականի օգոստոսի 4-ին Մեծ Բրիտանիան պատերազմ հայտարարեց Գերմանիային, քանի որ գերմանական զորքերը ներխուժեցին Բելգիայի չեզոք տարածք: Հաջորդ օրը Մեծ Բրիտանիայի բոլոր դոմինիոնները հաստատեցին իրենց մասնակցությունը Գերմանիայի դեմ պատերազմում՝ Մեծ Բրիտանիայի կողմից: Կանադական կառավարությունը վարչապետ Ռոբերտ Բորդենի հետ մեկտեղ պատերազմին մասնակցելու համար հանձնարարեց ձևավորել կանադական ռազմական հրամանատարություն[2]:

Խաղաղ ժամանակ կանադական բանակը մոտ 3000 զինծառայող ուներ: Պատերազմը սկսվելու հետ մեկտեղ Կանադայի կառավարությունը երկրում զորահավաք հայտարարեց: Երկու ամսվա ընթացքում կանադական զինված ուժերի շարքերը համալրեցին մոտ 32 հազար զինվոր ու սպա: Տղամարդկանցից բացի բանակում ներառվեցին նաև 3000 կանադացի կին, որոնք նույնպես մեկնեցին ճակատ, որպես բուժքույրեր, խոհարարներ և այլն: Հաճախ սևամորթները խտրականության էին ենթարկվում: Կանադացի 50 սևամորթ, որոնք ցանկություն հայտնեցին ինքնակամ մեկնել ճակատ, զորահավաքի կետում մերժում ստացան[3]:

  Այս պատերազմը ձեզ համար չէ, տղանե՛ր, սա սպիտակների պատերազմ է:  


Այնուամենայնիվ, սևամորթներից կազմված որոշ առանձին ստորաբաժանումներ ձևավորվեցին: Ինչպես նաև զինված ուժեր հավաքեցին Կանադայի բուն բնակիչներին: Ընդհանուր առմամբ կանադական բանակի շարքեր համալրեցին մոտ 3500 բնիկ կանադացիներ:

Երկրի տնտեսությունը թույլ էր տալիս բանակին ապահովել միայն մի քանի ամիս: Ենթադրվում էր, որ պատերազմը շարունակական բնույթ չի կրելու և կավարտվի 1914 թվականի վերջին: Կամավորների առաջին զորահավաքից անմիջապես հետո երկրում համազգեստի և զինամթերքի պակաս սկսվեց: Քանի որ Կանադայի արդյունաբերությունը բավականին զարգացած չէր, արդյունաբերական սարքավորման մի մասը ստիպված էին ներկրել ԱՄՆ-ից[4]:

 
Ռազմական շքերթ Տորոնտոյում, 1915

Կանադական էքսպեդիցիոն կորպուսի ձևավորումԽմբագրել

Կանադական 1-ին դիվիզիայի 33 հազար զինվոր և սպա 1914 թվականին նավերով Անտլանտյան օվկիանոսով ուղարկվեց Անգլիա: Անգլիա հասնելուց մի քանի ամիս անց կանադական ստորաբաժանումները ուղարկվեցին Արևմտյան ճակատ՝ գերմանական զորքերի դեմ ռազմական գործողություններին մասնակցելու համար:

1915 թվականին Եվրոպա եկավ կանադական երկրորդ դիվիզիան: 1914 թվականին ժամանած 1-ին և կանադական 2-րդ դիվիզիաներից ձևավորվեց Կանադական էքսպեդիցիոն կորպուս: 1915 թվականի դեկտեմբերին ճակատ եկավ կանադական 3-րդ դիվիզիան, որը նույնպես մտավ կորպուսի կազմի մեջ: 4-րդ դիվիզիան Կանադայից եկավ Ֆրանսիա 1916 թվականի օգոստոսին: Բացի այդ ստորաբաժանումներից, կանադական հրամանատարությունը որոշում ընդունեց 5-րդ դիվիզիայի ստեղծման մասին: Սակայն, այդ դիվիզիայի կազմավորումը չավարտվեց, այլ դրա անձնակազմն ուղարկվեց արդեն իսկ գոյություն ունեցող կանադական զորքերի շարքերը համալրելու համար:

Պատերազմի վերջին փուլում կանադական զինվորական կազմավորումները, ավստրալական դիվիզիաների հետ մեկտեղ, համարվում էին առավել մարտունակ միավորված դաշնակցային զորքերն Արևմտյան ճակատում:

Մասնակցություն ռազմական գործողություններինԽմբագրել

Նև-Շապելի ճակատամարտԽմբագրել

Կանադական զորքերի առաջին ճակատամարտը դարձավ Նև-Շապելի օպերացիան: Բրիտանական հրամանատարությունը պլանավորում էր զինվորական երկու կորպուսների ուժով ճեղքել գերմանական պաշտպանությունն այդ գյուղի մոտ: Կանադական զորքերը ճեղքման ընթացքում ակտիվ մասնակցություն չեն ունեցել, հիմնական դերը գրավման ժամանակ խաղացին Հնդկական կորպուսի և զինվորական 4-րդ կորպուսի միավորումը[5]:

1915 թվականի մարտի 7-ին կանադական հրետանին կարճ՝ 35 րոպեանոց հրետանական զորավարժություն իրականացրեց, ինչից հետո բրիտանական զորքերն անցան հարձակման և գրավեցին Նև-Շապել գյուղը և գերմանական ակոսների առաջին գիծը:

Սակայն, անգլիացիների հետագա հարձակումները հաջողությունների չբերեցին: Գերմանացիներն այդ ընթացքում վերականգնեցին պահեստները և համառորեն դիմադրում էին: Հարձակման անհաջողության գլխավոր պատճառներից մեկը անգլիական 1-ին բանակի հրամանատար գեներալ Ֆրենչն անվանեց կանադացիների հրետանային թույլ պատրաստվածությունը: Կրակոցները չափազանց կարճ և թույլ էին՝ գերմանական պաշտպանությունը ճշնելու համար: Նև-Շապելի ճակատամարտի ընթացքում բրիտանացիները մոտ 13 հազար զոհ և վիրավոր տվեցին[6]:

Իպրի ճակատամարտԽմբագրել

1915 թվականի ապրիլին կանադական 1-ին դիվիզիայի ստորաբաժանումներն ուղարկվեցին դաշնակցային զորքերի պաշտպանության կարևորագույն հատված՝ Իպրի բլուր: Դաշնակցային զորքերի պաշտպանական գիծը Ֆլանդրիայում մեծ նշանակություն ուներ պատերազմող կողմերի համար, այդ իսկ պատճառով ապրիլի վերջին գերմանական հրամանատարությունը հարձակման պլան մշակեց Իպրի բլուրը վերացնելու և Իպր քաղաքը գրավելու նպատակով: Օպերացիան իրագործելու նպատակով գերմանացիները մտադիր էին մեծ քանակությամբ թունավոր նյութեր կիրառել: Ապրիլի 22-ին հրետանային հզոր նախապատրաստությունից հետո անգլիական 5-րդ կորպուսի դիրքերի վրա 180 հազար կգ քլոր բաց թողնվեց: Դեղնականաչավուն գազի ամպը հասավ ֆրանսիացիների և անգլիացիների բանակի խրամատները: Զինվորները, որոնք գազից պաշտպանվելու հարմարանքներ չունեին, խեղդվում և մահանում էին: Մյուսները դա տեսնելով՝ երկյուղից լքում էին իրենց դիրքերը և նահանջում:

Միայն կանադական 1-ին դիվիզիայի ստորաբաժանումներն էին պահում իրենց դիրքերը, քանի որ նրանց հաջողվեց մեկուսացնել գազի ազդեցությունը, դեմքին՝ մեզի մեջ թաթախած, վիրակապեր դնելով: Ապրիլի 24-ին գերմանական հրամանատարությունը կանադացիների դեմ նոր հարձակում ձեռնարկեց, թեժ մարտերի արդյունքում կանադական դիվիզիայի մոտ 6000 զինվոր շարքից հանվեց (այսինքն յուրաքանչյուր 3-րդը): Կանադական զորքերը ունեցան 2000 զոհ:

Դրա հետ կապված դաշնակիցների զորքերում ճեղքվածք առաջացավ 3.5 կմ հեռավորությամբ: Սակայն, շուտով անգլիական և ֆրանսիական հրամանատարությունն արագ տեմպերով ձգեցին վտանգավոր գոտի պահեստայինների լրացուցիչ խմբեր: Հանդիպական մարտեր սկսվեցին, գերմանացիներին հետագա օրերի ընթացքում հաջողվեց մեծացնել ճեղվածքը: Սակայն, հանկարծակիության էֆեկտը սպառվեց, անգլիական և ֆրանսիական զինվորներն արդեն իսկ ապահոված էին պաշտպանության պարզագույն միջոցներով[7]:

 
Կանադացի գերիներ, փետրվար 1916

Սոմի ճակատամարտԽմբագրել

Կանադական զորքերը մասնակցում էին դաշնակիցների համար կարևորագույն Սոմի ճակատամարտին: Սոմի վրա հարձակումը պլանավորված էր գերմանական զորքերի ուշադրությունը շեղելու և ֆրանսիական Վերդեն ամրոցի վրա ճնշումը թուլացնելու նպատակով: Սակայն, անգլիական զորքերի կորուստները Սոմում գերազանցեցին ֆրանսիացիների՝ Վերդենի ճակատամարտում ունեցած կորուստներին. Սոմում զոհվեց, վիրավորվեց և գերեվարվեց բրիտանական բանակի 419 654 զինվոր[8]:

Կանադական զորքերը կռվում էին Սոմում հուլիսից մինչև նոյեմբեր: Սոմի ճակատամարտում մասնակցում էր կանադական 4-րդ դիվիզիան, որն այն ժամանակ հասավ Արևմտյան ճակատ: Կանադական զորքերի վրա դրվեց Կուրսելետ գյուղի գրավումը: 1916 թվականի սեպտեմբերի 15-ին կանադական զորքերը բրիտանական բանակի մյուս ստորաբաժանումների և տանկերի աջակցությամբ սկսեցին գերմանացիների դիրքերի վրա հարձակումը գյուղից դեպի արևմուտք: Տանկերի միջոցով հարձակվողներին հաջողվեց գրավել գյուղը[9]:

Կանադական զորքերը կռվում էին Սոմում մինչև նոյեմբերի կես, երբ կանադական 4-րդ դիվիզիայի ստորաբաժանումները տեղափոխվեցին Վիմի շրջան: Սոմի ճակատամարտում կանադական զորքերը 24 029 զինվոր կորցրին՝ սպանված, վիրավոր և գերված: Կանադական ստորաբաժանումները կարևոր դեր խաղացին Սոմի ռազմական գործողությունների ժամանակ: Մեծ Բրիտանիայի վարչապետ Լլոյդ Ջորջը նշում էր կանադական զորքերի դերը Սոմի ճակատամարտում:

 
Կանադացի զինվորները և տանկը Վիմի ճակատամարտում

Վիմի ճակատամարտԽմբագրել

1917 թվականին դաշնակցային հրամանատարությունը պլանավորեց հզոր հարձակումներ իրականացնել մարտական բոլոր կետերում՝ պատերազմը վերջնականապես ավարտին հասցնելու նպատակով: Բրիտանական զորքերը պետք է հարձակվեին Արևմտյան ճակատում՝ Արրասի շրջանում, ֆրանսիցիները պետք է լայնամասշտաբ հարձակում սկսեին Էնե գետի վրա, իտալացիները Սոչա գետի հովտում, ինչպես նաև պլանավորվում էր ռուսական բանակի հարձակումը Արևելքում[10]:

Բրիտանական զորքերի օպերացիայի ժամանակ կարևոր դեր պետք է խաղային կանադական ստորաբաժանումները: Պատերազմի ժամանակ առաջին անգամ կանադական բոլոր դիվիզիաները պետք է գործեին մեկ շրջանում: Կանդական կորպուսը (հրամանատար Ջուլիան Բինգ) անգլիական բանակի ջոկատների և տանկերի հետ մեկտեղ պետք է ճեղքեին գերմանական պաշտպանությունը Վիմի լեռնաշղթայի մոտ և գրավեին այն: Կանադական զորքերի այդ օպերացիան անգլիական բանակի հարձակման մի մասն էր Արևմտյան ճակատում: 1917 թվականի ապրիլի 9-ին կանադական զորքերը սկսեցին հարձակումը հրետանային վերապատրաստում անցնելուց հետո: Կանադական 1-ին, 2-րդ և 3-րդ դիվիզիաները բավականին հեշտությամբ գրավեցին գերմանական խրամատների առաջին գիծը: Եվ միայն 4-րդ դիվիզիան բախվեց դաժան դիմադրության:

Կանադական դիվիզիաներին հաջողություն էր ուղեկցում: Վարպետորեն աշխատելով հրետանու հետ՝ կանադացիները ապրիլի 12-ին լրիվությամբ գրավեցին Վիմի շրջանը: Ապրիլի 12-ի օրվա վերջում մարտն ավարտվեց: Կանդացիները 3598 զոհ և 7004 վիրավոր ունեցան: Գերմանական զորքերը զգալի կորուստներ ունեցան՝ ունենալով միայն 4000 գերեվարված զինվոր[11]: Գերմանական զորքերը չէին փորձում վերադարձնել գրավված դիրքերը և Վիմի լեռնաշղթան մնաց դաշնակիցների զորքի հսկողության տակ մինչև պատերազմի ավարտը[12]:

Վիմիի հաղթանակը դարձավ կանադական զենքի ամենագլխավոր հաղթանակներից մեկը պատմության մեջ: Ինքնուրույն գործելով՝ կանադական զորքերը լրիվությամբ իրականացրին դրված խնդիրը:

Փաշենդեյլի ճակատամարտԽմբագրել

Գարնանային հարձակումից հետո բրիտանական հրամանատարությունը որոշում կայացրեց ևս մեկ հարձակման օպերացիա իրականացնել 1917 թվականին, այս անգամ Ֆլանդրիայում՝ Իպրի մոտ[13]: Դրա արդյունքում ճակատի այդ հատված նետվեցին կանադական կորպուսի բոլոր ստորաբաժանումները, որն այդ ժամանակ գլխավորեց կանադացի Արտուր Կարրին: Կանադական զորքերին հրամայվեց երեք հարձակումներով ճեղքել գերմանական ճակատը Փաշենդեյլի լեռնաշղթայի մոտ[14]:

Առաջին հարձակումը սկսվեց հոկտեմբերի 26-ին, սկսված պատերազմները հաջողություն բերեցին հարձակվողներին: Սակայն, հետագա օրերին գերմանական զորքերի հակահարվածների պատճառով կանադական ստորաբաժանումները ստիպված էին հետ նահանջել: Երկրորդ հարձակումն սկսվեց հոկտեմբերի 30-ին՝ այն դիրքերը գրավելու նպատակով, որոնք չհաջողվեց վերահսկողության տակ վերցնել նախորդ հարձակման ժամանակ: Բարենպաստ եղանակը և նյութատեխնիկական ապահովումը վերջին հարձակման ժամանակ իրենց արդյունքներն ունեցան[15]: Նոյեմբերի 3-6 դաժան մարտերի ընթացքում գերմանական զորքերը ստիպված էին հետ նահանջել, իսկ կանադական ստորաբաժանումներին հաջողվեց գրավել Փաշենդեյլ գյուղը: Դրանից հետո Փաշենդեյլի ճակատամարտն ավարտվեց: 16 օրվա ճակատամարտի ընթացքում կանադական զորքերը տվեցին 15 654 զոհ, վիրավոր և գերի: Նրանցից մոտ 4000 զոհ էին:

 
Կանադական զորքերը Արրաս- Կամբրեի ճանապարհին

100-օրյա հարձակումԽմբագրել

Պատերազմի վերջին օպերացիայի ընթացքում կանադական զորքերը կարևոր դեր խաղացին Անտանտի զորքերի վերջնական հաջողության մեջ: Առաջին հարձակման օպերացիան, որին մասկացում էր կանադական կորպուսը, Ամիենի ռազմական օպերացիան էր: 1918 թվականի օգոստոսի 8-ին կանադական զորքերը ֆրանսիական, անգլիական, նորզելանդական և ավստրալիական զորքերի հետ մեկտեղ ճեղքեցին գերմանական պաշտպանությունը Ամյենի մոտ և լրիվությամբ կատարեցին նրանց առջև դրված խնդիրը: Գերմանական բանակը ծանր պարտություն կրեց: Ամյենի մոտ հաջողության հասնելուց հետո կանադական ստորաբաժանումները տեղափոխվեցին Արրաս քաղաք:

Օգոստոսի 26-ից սեպտեմբերի 2-ը կանադական կորպուսը մի շարք թեժ հարձակումներ իրականացրեց գերմանացիների դիրքերի վրա դյու-Նոր ջրանցքի մոտ: Սեպտեմբերի 27-ին կանադական զորքերը ճեղքեցին Գենդենբուրգի գիծը և հասան Կամբրե քաղաք[16]: Հետագայում կանադական զորքերը, հետապնդելով նահանջող գերմանացիներին, հասան Մոնսին: Պատերազմի վերջին ժամանակահատվածի օպերացիայի արդյունքում կանադական զորքերը 46 000 զոհ, վիրավոր և գերի տվեցին: Կանադացի վերջին զինվորը՝ Ջորջ Լոուրենս Պրեյսը, սպանվեց 1918 թվականի նոյեմբերի 11-ի՝ զինադադարի ուժի մեջ մտնելուց մի քանի վայրկյան առաջ[17]: Նա համարվում է վերջին զինվորը, որը զոհվեց Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ:

 
«Նրանք կհաղթեն, եթե դուք ստորագրեք Հաղթանակի փոխառության համար»: Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակաշրջանի կանադական քարոզչական ցուցանակ:

Իրավիճակը ԿանադայումԽմբագրել

1917 թվականի քաղաքական ճգնաժամԽմբագրել

Ֆրանսիալեզու և անգլալեզու կանադացիների միջև հակամարտությունը հասավ իր գագաթնակետին Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ: Ֆրանսիա-կանադացիներն անհրաժեշտ չէին համարում անգլիական շահերի համար պատերազմել[18]: Քանի որ կանադական բանակը կամավորական էր, իսկ կորուստները ճակատում աճում էին, Կանադայի վարչապետ Ռոբերտ Բորդեն առաջարկեց 1917 թվականին համընդհանուր զինվորական ծառայություն: Այդ օրենքի դեմ արտահայտվեցին ֆրանսիա-կանադացիները Լորիեի գլխավորությամբ: Խորհրդարանական ընտրությունների ընթացքում Բորդենի կուսակցությունը 153 տեղ ստացավ, իսկ Լորիեի լիբերալները ընդամենը՝ 82 տեղ: Սակայն, ֆրանկոֆոն Քվեբեկը աջակցեց Լորիեին (այստեղ Բորդենի կուսակցությունն ընդամենը 3 տեղ ստացավ): Ֆրանսիա-կանադացիների և անգլո-կանադացիների միջև հակասությունները վերաճեցին Կանադայի խոշոր ներքաղաքական խնդրի:

Արտաքին առևտուրԽմբագրել

Առաջին համաշխարհային պատերազմի ընթացքում Կանադան զգալիորեն մեծացրեց արտահանումը[19]: Պատերազմից առաջ Անգլիայի հացի գլխավոր մատակարարները ԱՄՆ-ն, Կանադան, Ավստրալիան և Ռուսաստանն էին: Սակայն, Թուրքիայի կողմից նեղուցի փակումից հետո Ռուսաստանը դադարեցրեց մատակարարումը[20]: Գերմանական նավատորմի գործողությունները կրճատեցին ցորենի ներկրումը Ավստրալիայից և Հնդկաստանից, ինչից հետո Կանադան դարձավ Մեծ Բրիտանիայի պարենամթերքի գլխավոր մատակարարը[21]:

Պարենամթերքից հետո Կանադան զբաղվում էր դաշնակցային եվրոպական երկրներ զինամթերք, տեխնիկա և այլ նյութերի մատակարարմամբ: Այդպես պատերազմի 1 տարվա ընթացքում Կանադական թրթուրավոր մեքենաներ, ինքնաթիռներ, պայթուցիկ նյութեր, շոգեքարշներ, ներքին այրման շարժիչներ և այլ բաներ մատակարարեց: Առաջին համաշխարհային պատերազմն արագացրեց արդյունաբերության ճյուղերի զարգացումը: Արագ զարգանում էին քիմիական արդյունաբերությունը, լեռնա-մետալուրգիական արդյունաբերությունը (մեծացավ նիկելի ձուլումը), ցելյուլոզա-թղթային և այլ արդյունաբերություններ: Օրինակ, 1915-1916 թվականներին կանադական գնացքաքարշային թիմը Ռուսաստան մատակարարեց մեծ թվով գնացքաքարշ:

Առաջին համաշխարհային պատերազմն ամենամեծ օգուտը բերեց ոչ թե եվրոպական պետություններին, այլ ԱՄՆ-ին, Ճապոնիային և Կանադային, որոնք հիմնական մատակարարներն էին եվրոպական պատերազմող երկների համար[22]:

Պատերազմի արդյունքներԽմբագրել

Առաջին համաշխարհային պատերազմում կանադական զորքերը մոտ 56 639 զոհ, 149 732 վիրավոր և 3729 գերի ունեցան: Առաջին համաշխարհային պատերազմը կարևորագույն դեր խաղաց Կանադայի համար: Կանադան վերջնականապես ստացավ անկախություն և Փարիզի խաղաղության վեհաժողովում տեղ: Գտնվելով հաղթողների ճամբարում՝ Կանադան զգալի շահույթ ստացավ իր իսկ համար[23]: Ռազմական արդյունաբերությամբ էին զբաղվում երկրի 350 000 բնակիչներ, կանադական գործարաններում ավելի քան 66 միլիոն ռումբ արտադրվեց, երկրի տնտեսությունը կենդանացվեց: Նոր աշխատավայրեր ստեղծվեցին, աճեց արտահանումը և ներդումները երկրում: Կանադական հասարակության մի մասը միավորվեց հաղթանակի համար, չնայած 1917 թվականի քաղաքական ճգնաժամի, պատերազմը նպաստեց ազգային ինքնագիտակցության բարձրացմանը: Միևնույն ժամանակ ֆրանկոֆոնների և անգլիալեզուների միջև անդուդը մեծացավ:

Բացի դրական կողմերից պատերազմը Կանադային շատ բացասական բան պատճառեց: Աճեցին մաքսային սակագները: Այդպես օրինակ դեռ 1914 թվականին երկրում մտցվեց ռազմական ժամանակաշրջանի մասին օրենք[24]: Օրենքը գրաքննություն մտցրեց, թույլատրում էր արտաքսումներ և ձերբակալություններ: Ավստրո-հունգարիայի 8579 քաղաքացիներ, որը Կանադայի հակառակորդն էր պատերազմի ժամանակ, բանտ նետվեցին: Կառավարությունն ազգայնացրեց երկրի բոլոր երկաթուղիները, բացի խաղաղօվկիանոսայինից: Պատերազմի ավարտին պետական պարտքի ընդհանուր գումարը 544 միլիոն դոլարից (1914 թվական) աճեց մինչև 2.5 միլիոն դոլարի (1919 թվական):

Դրանից բացի 1917 թվականի քաղաքական ճգնաժամը սրեց ֆրանսիա-կանադացիների և անգլո-կանադացիների հակամարտությունը: Ֆրանկոֆոն Քվեբեկը գրեթե միաձայն քվերակեց զինակոչի քաղաքականությանը, որին աջակցեցին երկրի անգլախոս շրջանները: Քվեբեկը երկար տարիներ շարունակ վերածվեց անջատողականության կենտրոնի: Առաջին համաշխարհային պատերազմը Կանադայի համար կարևորագույն նշանակություն ունի, և վեճերն այն մասին, թե ինչ դեր խաղաց պատերազմը Կանադայի համար չեն դադարում մինչ օրս:

Պատերազմ և կանադական համայնքԽմբագրել

20-րդ դարի սկզբին անգլո-կանադացիների մեծամասնությունն ազգային ինքնագիտակցության բավարար մակարդակ չունեին և իրենց անգլիացիներ էին համարում: Նրանք կանադան համարում էին ինչպես Բրիտանական միասնական կայսրության մի մաս: Միևնույն ժամանակ ֆրանսիա-կանադացիների մեծամասնությունը իրենց չէին նույնականացնում Բրիտանական կայսրության հետ: Օրինակ, ֆրանսիա-կանադացիները ակտիվորեն բողոքում էին, երբ կանադական զորքը մասնակցում էր Հարավային Աֆրիկայում տեղի ունեցող պատերազմին 20-րդ դարի սկզբին:

Կանադան մինչև 1914 թվականը հետզհետե շարժվում էր դեպի լրիվ անկախություն: Այպես օրինակ դեռևս 1909 թվականին Կանադայում ստեղծվեց արտաքին գործերի դեպարտամենտ: Սակայն կանադական արտաքին քաղաքականությունը սերտ կապեր ուներ բրիտանացի դիվանագետների հետ, իսկ կանադական արտաքին քաղաքականությունը վարվում էր բրիտանական արտաքին քաղաքականության համահունչ: Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո 1919 թվականին կանադացի դիվանագետներն անկախ արտաքին քաղաքականություն էին վարում: Կանադայի դանդաղ առաջընթացը դեպի անկախություն սկսվեց 20-րդ դարի սկզբին, իսկ առաջին համաշխարհային պատերազմն զգալիորեն արագացրեց այդ գործընթացը:

Պատերազմը նաև նպաստեց կանադացիների ազգային ինքնագիտակցության ձևավորմանը: Բազմաթիվ պատմաբանների կարծիքով, պատերազմից հետո շատ անգլո-կանադացիներ իրենց արդեն ոչ թե անգլիացիներ, այլ կանադացի էին զգում: Ճակատամարտում տեղի ունեցող հաղթանակները սկսեցին կանադական ազգայնամոլություն ձևավորել, իսկ Վիմի հաղթանակը որոշ կանադացիներ անվանում էին «Ազգի ծնունդ»: Այնուամենայնիվ կա տեսակետ, որ Առաջին համաշխարհային պատերազմը, ընդհակառակը, ամրապնդեց անգլո-կանադացիների գիտակցությունը նրանում, որ նրանք Բրիտանական կայսրության մասն են կազմում:

Արդյունքում Առաջին համաշխարհային պատերազմը կարևորագույն հետևանքներ ունեցավ Կանադայի համար: Հավանաբար, ներքաղաքական արդյունքներն ավելի կարևոր էին, քան արտաքին աշխարհում տեղի ունեցող իրադարձությունները:

Հերոսներին նվիրված հուշակոթողներԽմբագրել

Պատերազմն ավարտվելուց և կանադական կորպուսի վերակազմավորումից հետո 1919 թվականին ռազմական գործողությունների առաջին վետերանները սկսեցին վերադառնալ Կանադա: Նրանց պատվին տարբեր տոնական միջոցառումներ և հանդեսներ էին կազմակերպվում, վետերանների կազմակերպություններ ստեղծվեցին: Կանադայում, ինչպես և Բրիտանական նախկին կայսրության բոլոր պետություններում, նոյեմբերի 11-ը տոն օր է համարվում: Այդ օրը նշվում է Հիշատակի օր: Տոնական միջոցառումներ, շքերթներ են անցկացվում: Նոյեմբերի 11-ի առավոտյան ժամը 11:00-ին Կանադայում դադարում է կյանքի բնականոն ընթացքը և բոլորը 2 րոպե լռությամբ պատվում են զոհվածների հիշատակը: Այդ ավանդույթն ի հայտ եկավ 1919 թվականին[25]: Գլխավոր տոնախմբությունները կազմակերպվում են Կանադայի ազգային զինվորական հուշահամալիրում Օտտավայում: Ինչպես նաև տոն օրվա խորհրդանիշն է համարվում կարմիր կակաչը, որը խորհրդանշում է այն կանադացիների հիշատակը, որոնք զոհվեցին Ֆլանդրիայի արյունոտ մարտերի ժամանակ:

Ֆրանսիայում և Բելգիայում 9 հուշարձան կա, որոնք նվիրված են կանադացի զինվորներին: Կանադական զորքի կարևորագույն մարտերի վայրում հուշահամալիրներ են կառուցված: Օրինակ, Վիմիում, որտեղ արյունալի ճակատամարտ է տեղի ունեցել կանադական և գերմանական զորքերի միջև, տեղակայված է կանադական ազգային հուշակոթող Վիմի: 5 հուշահամալիր գտնվում է Ֆրանսիայում, 4՝ Բելգիայում: Բելգիայում, օրինակ, տեղակայված է Փաշենդեյլի հուշակոթողը[26]:

Կանադացի վերջին վետերանն Առաջին համաշխարհային պատերազմի Ջոն Բեբկոկը ծնված 1900 թվականին վախճանվեց 2010 թվականի փետրվարին[27]: Ռազմական գործողությունների ժամանակ Բեբկոկը չէր մասնակցել, սակայն վետերանի մահից հետո Կանադայի վարչապետ Ստիվեն Հարբերը նշեց.

  Բեբկոկ մերօրյա միակ ականատեսն էր, ով իր գոյությամբ կապում էր Կանադայի պատմությունը «Մեծ պատերազմի» հետ:  


ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. Veterans Affairs Canada. 1916 — Prelude to the Somme. Canada and the First World War (անգլերեն)
  2. «Canada Enters the War» (անգլերեն)։ Veterans Affairs Canada։ Արխիվացված է օրիգինալից 2011-08-14-ին։ Վերցված է 2010-02-15 
  3. «History of the Canadian Peoples, 1867-Presehhahnt», Alvin Finkel & Margaret Conrad, 1998 (անգլերեն)
  4. «Канада после Первой мировой войны»։ InToronto.ru։ Արխիվացված օրիգինալից 2011-08-14-ին։ Վերցված է 2010-02-15 
  5. «Canada and the First World War» (անգլերեն)։ Library and Archives Canada։ Արխիվացված օրիգինալից 2011-08-14-ին։ Վերցված է 2010-02-15 
  6. 1914—1918 թթ. Առաջին համաշխարհային պատերազմի պատմությունը / խմբագրվել է Ի. Ի. Ռոստունովի կողմից. — 1975. — Т. 2. — С. 59.
  7. «On the Western Front. Ypres 1915» (անգլերեն)։ Veterans Affairs Canada։ Արխիվացված է օրիգինալից 2011-08-14-ին։ Վերցված է 2010-02-15 
  8. Борис Урланис.։ «Первая мировая война (1914—1918 гг.)»։ Скепсис։ Արխիվացված օրիգինալից 2011-08-14-ին։ Վերցված է 2010-02-15 
  9. 1914—1918 թթ. Առաջին համաշխարհային պատերազմի պատմությունը / խմբագրվել է Ի. Ի. Ռոստունովի կողմից. — 1975. — Т. 2. — С. 64—65.
  10. 1914—1918 թթ. Առաջին համաշխարհային պատերազմի պատմությունը / խմբագրվել է Ի. Ի. Ռոստունովի կողմից. — 1975. — Т. 2. — С. 330—331.
  11. Philip Gibbs.։ «All of Vimy Ridge Cleared of Germans» (անգլերեն)։ The New York Times։ Արխիվացված օրիգինալից 2011-08-14-ին։ Վերցված է 2010-02-15 
  12. 1914—1918 թթ. Առաջին համաշխարհային պատերազմի պատմությունը / խմբագրվել է Ի. Ի. Ռոստունովի կողմից. — 1975. — Т. 2. — С. 336—337.
  13. 1914—1918 թթ. Առաջին համաշխարհային պատերազմի պատմությունը / խմբագրվել է Ի. Ի. Ռոստունովի կողմից. — 1975. — Т. 2. — С. 345—346.
  14. «:: CWGC:: The Ypres Salient»։ Second Passchendaele։ Commonwealth War Graves Commission։ n.d.։ Արխիվացված օրիգինալից 2011-08-14-ին։ Վերցված է 2009-02-08  (անգլերեն)
  15. Michael Duffy. (22 августа 2009)։ «The Canadian Expeditionary Force: Central Ontario Regiment» (անգլերեն)։ First World War.com։ Արխիվացված օրիգինալից 2011-08-14-ին։ Վերցված է 2010-02-15 
  16. 1914—1918 թթ. Առաջին համաշխարհային պատերազմի պատմությունը / խմբագրվել է Ի. Ի. Ռոստունովի կողմից. — 1975. — Т. 2. — С. 490—492.
  17. 1914—1918 թթ. Առաջին համաշխարհային պատերազմի պատմությունը / խմբագրվել է Ի. Ի. Ռոստունովի կողմից. — 1975. — Т. 2. — С. 500—505.
  18. «November 11, 1918 — The Last Hours, The Last Man» (անգլերեն)։ nwbattalion.com։ Արխիվացված օրիգինալից 2011-08-14-ին։ Վերցված է 2010-02-15 
  19. «Канада и Первая мировая война»։ Canada.ru։ Արխիվացված է օրիգինալից 2011-08-14-ին։ Վերցված է 2010-02-15 
  20. Шигалин Г. И. Военная экономика в Первую мировую войну. — М.: Воениздат, 1956. — С. 256.
  21. Шигалин Г. И. Военная экономика в Первую мировую войну. — М.: Воениздат, 1956. — С. 274.
  22. «Экономика Канады» (անգլերեն)։ CHASS։ Արխիվացված օրիգինալից 2011-08-14-ին։ Վերցված է 2010-02-15 Экономика Канады(անգլերեն)
  23. Вадим Дамье.։ «Страны мира. Канада»։ Кругосвет։ Արխիվացված օրիգինալից 2011-08-14-ին։ Վերցված է 2010-02-15 
  24. В. А. Раков. Паровозы серий Еф, Ес, Ек и Ел // Локомотивы отечественных железных дорог 1845—1955. — 1995. — С. 192—197.
  25. «День поминовения в Канаде»։ Calend.ru։ Արխիվացված օրիգինալից 2011-08-14-ին։ Վերցված է 2010-02-15 
  26. «Memorials to Canadians’ Achievements & Sacrifices» (անգլերեն)։ Veterans Affairs Canada։ Արխիվացված է օրիգինալից 2011-08-14-ին։ Վերցված է 2010-02-15 
  27. «Скончался последний канадский ветеран Первой мировой войны»։ РИА Новости։ 19 февраля 2010։ Արխիվացված օրիգինալից 2011-08-14-ին։ Վերցված է 2010-02-15 

ՄեկնաբանություններԽմբագրել

  1. По данным переписи населения 1911 года население страны (без Ньюфаундленда) составляло 7 206 643 человека.
  2. Из них убито в бою 39 739, пропало без вести и впоследствии не были найдены 801, умерло от газовых атак 325, умерло от ран 13 340, умерло от болезней 3919, в плену умерло 397, несчастные случаи и самоубийства — 809.

ԳրականությունԽմբագրել

Անգլերեն

  • R. C. Brown. Robert Laird Borden: A Biography. 2 vols. Toronto: Macmillan, 1975, 1980.
  • R. C. Brown and Ramsay Cook. Canada, 1896—1921. Toronto: McClelland and Stewart, 1974. standard survey
  • R. C. Brown:Canada and the WWI
  • Briton Busch:Canada and the Great War
  • Freeman-Nielsen:Far from Home
  • Bernd Horn:Canadian way of war
  • Nicholson: Canadian Expeditionary Force (1962)
  • Alexander Turner: Vimy Ridge 1917
  • Jonathan Vance:Death so Noble

Ռուսերեն

Արտաքին հղումներԽմբագրել