Բացել գլխավոր ցանկը

Լեռնային բյուրեղապակի, միներալ, բնական մաքուր սիլիցիումի դիօքսիդ, քվարցի անգույն, թափանցիկ տարատեսակ, սիլիկահողի բյուրեղային մոդիֆիկացիաներից մեկը (SiO2): Բյուրեղները պրիզմայաձև, տրիգոնատրապեցոեդրային:

Լեռնային բյուրեղապակի
Quartz Saint Lary Ariège.jpg
Ընդհանուր
Կատեգորիամիներալների բազմազանություն
Բանաձև
(կրկնվող միավորը)
SiO2
Նույնականացում
Գույնանգույն
Բյուրեղային համակարգեռանկյունային բյուրեղային համակարգ
Թափանցիկությունթափանցիկ
ԵնթակատեգորիաՔվարց և Բյուրեղային մարմիններ
Լեռնային բյուրեղապակու բյուրեղաբույլ, 8 սմ. Մերձբևեռային Ուրալ, mindraw.web.ru.

Լեռնային բյուրեղապակու մաքուր, անթերի բյուրեղներ համեմատաբար քիչ են հանդիպում, հետևաբար և բարձր են գնահատվում: Գործնական նշանակություն ունեն 3—5 սմ չափերով բյուրեղները: Բնության մեջ լեռնային բյուրեղապակու առաջացրած ագրեգատներն են. բյուրեղների անկանոն սերտաճումներ, բյուրեղաբույլեր, բյուրեղային «խոզանակներ», ժեոդներ: Գոյություն ունեն նմանակ բյուրեղներ:

Պատմություն և առասպելաբանությունԽմբագրել

Հին Հունաստանի փիլիսոփաները համարում էին, որ լեռնային բյուրեղապակին դա քար դարձած սառույց է: Ճապոնիայում լեռնային ապակին համարում էին հրեշի սառած շունչը: Զրադաշտականության մեջ համարվում էր որ երկինքը լեռնային բյուրեղապակուց է: Ավանդույթների համաձայն աստվածներն ամբրոսիան խմում էին միայն բյուրեղապակե գավաթներով: Լեռնային բյուրեղապակու մաքրությունն ու թափանցիկությունը դարձան մտադրությունների համեստության և մաքրության խորհրդանիշ, երդումով հաստատված պայմանագրերի թալիսման: Միջնադարյան միստիցիզմում և ժամանակակից էքստրասենսորիկայում լեռնային բյուրեղապակու բյուրեղը մոգական է:

ՏարատեսակներԽմբագրել

 
Չմշակված լեռնային բյուրեղապակու մակերևույթը

Ամեթիստ, ցիտրին, ռաուխտոպազ (ծխագույն քվարց), մորիոն, «Վեներայի մազեր» (ռուտիլի ներառումներով): «Մարմարոշյան շողակնը» առաջին անգամ հայտնաբերվել է 1855 թվականին Կարպատների համանուն տեղանքում, հետագայում նաև Ղրիմում և Յակուտյայում: Յուրահատուկ, անչափ մաքուր, լավ ձևավորված, երկու գլխիկներով և ուժեղ փայլով բյուրեղիկներ են, որոնց չափերը 1—12 մմ են, ձևը՝ երկբուրգ պրիզմայաձև : Մարմարոշյան շողակնը ոսկերչության մեջ կարող է օգտագործվել առանց երեսակման:

Հանքավայրեր, ծագումԽմբագրել

Լեռնային բյուրեղապակին հանդիպում է գլխավորապես հիդրոթերմալ հանքերակների դատարկ մասերում: Խոշոր բյուրեղների արդյունաբերական հանքավայրերը գտնվում են «ալպիական» տիպի, բյուրեղապակի պարունակող հանքերակներում: Հանդիպում է նաև պեգմատիտային երակների և տարբեր տեսակի կոնտակտային մետամորֆ ապարների դատարկ մասերում: Շատ տարածված է նստվածքային ապարներում, բայց խոշոր բյուրեղներ չեն առաջացնում, գտնվում են ճաքերի պատերի վրա բյուրեղյա խոզանակների ձևով և ժեոդների ձևով՝ հիմնականում կրաքարերի մեջ ու նստվածքային կարբոնատների խորքերում:

Ռուսաստանում խոշոր հանքավայրեր կան ՈՒրալում (Աստաֆևսկոյե, Մատինսկոյե, Պելիգիչեյ, Պույվա և այլն), ինչպես նաև Յակուտիայում և Անդրբայկալում:

Ուղեկցող միներալներ

Դաշտային սպաթներ, փայլար, կավային միներալներ, լիմոնիտ, տոպազ, բերիլ, հեմատիտ, քլորիտ, ռուտիլ, անատազ, պիրիտ, կալցիտ, բնածին ոսկի և այլն:

Նշանակություն և կիրառությունԽմբագրել

 
Լեռնային բյուրեղապակու բյուրեղ, Բրազիլիա

Լեռնային բյուրեղապակին կիրառվում է ռադիոտեխնիկայում ուլտրաձայնային տատանումներ ստանալու համար, սպեկտրոգրաֆներում, պրիզմաներ և ոսպնյակներ պատրաստելու համար: Լեռնային բյուրեղապակին օգտագործվում է նաև դեկորատիվ կիրառական ապրանքներ ու զարդեր պատրաստելու համար: Այս բյուրեղի գունավորված տեսակներն օգտագործվում են որպես կիսաթանկարժեք քարեր:

Լեռնային բյուրեղապակու խոշոր ու մաքուր բյուրեղներ հազվադեպ են պատահում, դրա հետևանքով էլ դրանք համեմատաբար թանկ են: Բյուրեղապակու անվան տակ արտադրվող արհեստական նյութը սովորական ապակինն է, կապարի ու բարիումի օքսիդների հավելումներով:

Առևտրում հաճախ են այն դեպքերը, երբ ջահերը, գավաթները և արհեստական բյուրեղապակուց պատրաստված այլ իրեր ներկայացվում են որպես բնական քարերից պատրաստած արտադրանք:

Արհեստական բյուրեղների ստացումԽմբագրել

Լեռնային բյուրեղապակու միաբյուրեղները աճեցնում են ավտոկլավներում, գրգռիչ օջախների հարուցուման մեթոդով: Այս ձևով մեկ տարում կարող է աճել 2-3կգ պիեզոօպտիկական բյուրեղ առանց դեֆեկտների: Բեկման ցուցիչը մեծանում է գերմանիում և փոքրանում՝ ալյումին ավելացնելիս: Fe2+ իոնը բյուրեղը գունավորում է կանաչ, Fe3+ իոնը՝ գորշ, կոբալտը՝ կապույտ:

ԱրտադրանքԽմբագրել

Հին հույները և հռոմեացիները լեռնային բյուրեղապակուց քանդակում էին կնիքներ, սափորներ, զարդեր: Ա. Ֆերսմանը գրել է, որ Ներոնն ուներ երկու հրաշագեղ խորանարդներ, որոնք հղկված էին իդեալական թափանցիկություն ունեցող բյուրեղներից: Հռոմեական պատրիկները ամռանն իրենց ձեռքերը սառեցնում են լեռնային բյուրեղապակու գնդերով: Բյուրեղներից պատրաստում էին այրող ոսպնյակներ, որոնց օգնությամբ քրմերը զոհասեղանների վրա վառում էին «աստվածային կրակը»:

Չինաստանում և Ճապոնիայում լեռնային բյուրեղապակուց պատրաստում էին իդեալական գնդեր, որոնցից շատերը հիմա ցուցադրվում են աշխարհի տարբեր թանգարաններում: Այսպես, ԱՄՆ Վաշինգտոնի Ազգային թանգարանում պահվում է Չինաստանում պատրաստված 327մմ տրամագծով համարյա իդեալական գունդը:

Մոսկվայում Կրեմլի զինասրահում կան լեռնային բյուրեղապակուց պատրաստված տարբեր անոթներ, Պետրոս I ինքնաեռը, որը քանդակված է լեռնային բյուրեղապակու ամբողջական կտորից, տակառիկ, պղպեղաման, գավաթ, բաժակներ, լվացարան և այլն: Վիեննայի Արվեստի Պատմության Թանգարանում ցուցադրվում է լեռնային բյուրեղապակուց պատրաստած սպասքի հավաքածու: Ամերիկայում Նյու Յորքի բնագիտական թանգարանում կա մի կնիք, որը ռուսական աշխատանք է երկրագունդը ուսերին պահած Ատլասի ձևով: 18-19 դարերում Ռուսաստանում լեռնային բյուրեղապակուց քանդակում էին ծխախոտատուփեր, կոճակներ, փոքրիկ կնիքներ, եկեղեցական իրեր:

 
Բյուրեղապակե գանգ Բրիտանական թանգարանում

Գ. Ֆլոբերն իր «Սալամբո» վեպում նկարագրում է Կարթագենի մի տաճար, որտեղ միստիկական դեր է խաղում պղնձե սյան վրա դրված բյուրեղապակե ձուն: Հույն պոետ Օնոմակրիտը (Ք.Ա. 5-րդ դար) համարում էր, որ աստվածներն ի զորու չեն մերժել մի մարդու, որը տաճար է մտել ձեռքերի մեջ լեռնային բյուրեղապակի պահած: Հռոմեական բժիշկներն անցած հազարամյակի սկզբին վերքեր այրելու համար օգտագործում էին բյուրեղապակե գնդեր: Մի ժամանակ Եվրոպայում լեռնային բյուրեղապակին անվանում էին արաբական կամ բոհեմական ալմաստ:

Արտաքին հղումներԽմբագրել