Բացել գլխավոր ցանկը

Գաթա , հայկական ազգային հրուշակեղեն[1][2], որը տարածում ունի ինչպես Հայաստանում, այնպես էլ հայկական սփյուռքում: Այս ճարպային խմորեղենը, ի դեմս այլ հայկական և վրացական ուտելիքների, Վրաստանի ադրբեջանցիների շնորհիվ տարածում է գտել նաև ժամանակակից Ադրբեջանում [3]: Պատահական չէ, որ ադրբեջանական խոհանոցում առկա չորս տարատեսակներից (Բաքվի, Ղարաբաղի, Գանձակի, Նախիջևանի) երեքը կոչված են հայկական տարածքների անուններով:

Picto infobox mets.png
Գաթա
Suikerbrood van Geghard. - Armenia.jpg
Գեղարդի գաթա
Հայաստան
Ծագում
Տեսակճարպային խմորեղեն
Ենթատեսակթխվածք և սննդամթերք
Առաջացման երկիրՀայաստան Հայաստան
Gata Վիքիպահեստում

Ստուգաբանություն և ծագումԽմբագրել

Առաջին[4] անգամ այն հիշատակել են հայ առակագիր և քարոզիչ Վարդան Այգեկցին «Խոզը և գաթան» առակում[5][6]: Անվան ստուգաբանությունը անհայտ է[4][7]: Նմանությունը ֆրանսերեն gateau բառի հետ ամենայն հավանականությամբ պատահական է[4][7]: Որպես հնարավոր ստուգաբանություն առաջարկվել է հայկական կաթը, սակայն ակադեմիկոս Հրաչյա Աճառյանը իր աշխատություններում այս վարկածը հերքել է[4]:

Հին ժամանակներում հայերը գաթան թխում էին թոնրի մեջ: Լավաշի մեծ քանակների թխման գործընթացից հետո տաք վառարանը օգտագործվում էր այլ ուտեստների եւ քաղցրավենիքների համար: Խմորը բաղկացած է կարագից, ալյուրից եւ մածնից, իսկ լցոնումը (խորիզ) բաղկացած է կարագից և շաքարից, երբեմն ավելացնելով ընկույզ:

Տարածաշրջանային տեսակներԽմբագրել

Հայաստանում գաթայի շատ տարբերակներ կան: Հաճախ քաղաքները կամ մարզերը ունեն իրենց սեփական տարբերակը: Հանդիպում է տարբեր ձևերով ու չափսերով: Նախկինում գաթան թխում էին թոնրի մեջ, բայց հիմա թխում են նաև վառարաններում: Քաղցրավենիքը գործածական է տոներին (Բարեկենդան), հանդիսությունների ժամանակ և այլն: Բարեկենդանը նշվում է ձմռան վերջին կամ վաղ գարնանը: Ընտանեկան մեծ գաթան պարունակում էր նաև փոքրիկ մետաղադրամ: Այն հավասարապես բաժանում էին ընտանիքի անդամների միջև. ի դեպ, այդպիսիք էին նար շները եւ կատուները: Մետաղադրամը ստացած անձի համար տարին հաջող ընթացք էր ունենալու: Այսօր գաթան գործածական է առօրյա կյանքում, հաճախ մատուցվում է թեյի կամ սուրճի հետ[8]:

Տես նաևԽմբագրել

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. Sweet Treats around the World: An Encyclopedia of Food and Culture։ էջ 11 
  2. Baghdad Barcarolle։ էջ 31 
  3. Н. Г. Волкова. Азербайджанцы Грузии (по материалам полевых исследований 1973—1976 гг.). — Полевые исследования института этнографии: Наука, 1976. — С. 115.

    Թերևս մեր օրերում նյութական մշակույթի մեծ ավանդույթը պահպանվել է սննդամթերքի, և ընդհանուր առմամբ Վրաստանի ադրբեջանցիների սննդի համակարգով: Սա առաջին հերթին դրսևորվում է ավանդական ադրբեջանական խոհանոցին բնորոշ տարբեր ճաշատեսակների պահպանման մեջ: Դրանց թվին են դասվում խանգյալը (ի տարբերություն վրացական խինկալիի պատրաստվում է առանց մսի լցոնի), ղավուրման, տոլման, տարբեր լոբիները, սմբուկը: Պատրաստվում են նաև ավանդական քաղցրավենիքներ:

  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Р. Ачарян. Этимологический корневой словарь армянского языка. — 1973. — Т. 1. — С. 499.
  5. Вардан Айгекци, «Жоховацойк аракай Варданай», С. Петербург, 1899, стр. 320
  6. Вардан Айгекци, «Сборник басен Вардана», оригинал на арм. басня н. 342
  7. 7,0 7,1 Г. Джаукян. Этимологический словарь армянского языка. — Ереван: Асохик, 2010. — С. 144.
  8. Armenians’ Favorite Gata Bread