ԲԵԳ, բեկ, սկզբնական շրջանում տոհմացեղային, հետագայում ֆեոդալական ավագանու տիտղոս Մերձավոր Միջին Արևելքի մի շարք ժողովուրդների մոտ։ Բեգ կոչումը եղել է ժառանգական կամ շնորհատու։ Թուրքիայում այս տիտղոսը օգտագործվել է բեյ ձևով, որը կրել են սանջակի կառավարիչները։ Կովկասի թուրքալեզու ժողովուրդների մոտ Բեգ են անվանվել ազնվականները։ Անձնանվան հետ օգտագործվելիս Բեգ տիտղոսը դրվել է անունից հետո։

Բեկ, նաև սովորաբար հնչում է Բեյգ, Բեգ, Բեյ կամ Խան (պարսկերեն՝ بیگ, Bay, թուրքերեն՝ Բեյ) կոչում, որն օգտագործվում էր որպես անուն տոհմը ճանաչելու համար: Նշանակում է առաջնորդ կամ հրամանատար և տարածված է Պակիստանում, Հնդկաստանում, Աֆղանստանում, Բանգլադեշում, Թուրքիայում, Իրանում, Կովկասում, Կենտրոնական Ասիայում և Արևելյան Եվրոպա (նախկին Հարավսլավիա) և դրանց թվում նաև Սփյուռքում:

ՍտուգաբանությունԽմբագրել

Բեկի ծագումնաբանությունը դեռևս վիճելի է, չնայած հիմնականում այն փոխառություն է: Առաջարկվել է երկու հիմնական ստուգաբանություն: Առաջին ստուգաբանությունը միջին-իրանական բագա ձևից է, թեև իմաստը համապատասխանում էր միջին պարսկական ձևին, որը հաճախ նշանակում էր «տեր», և օգտագրործվում թագավորների և այլ մարդկանց կողմից: Երկրորդ ստուգաբանությունը չինարենից է՝ «ավագ (եղբայր), (ֆեոդալ) տիրակալ»: Խերարդ Դոերֆերը լրջորեն խորհում է այն հավանակությունը, որ այս բառը իրականում թուրքերեն է: Ինչ էլ, որ լինի ճշմարտությունը, ոչ մի կապ չկա թուրքական բերկի, մոնղոլական բերկի՝ «ուժեղ» կամ թուրքական բոգու, մոնղոլական «կախարդ, շաման»-ի հետ[1][2]:

Բեկը հետագայում օգտագործվել է որպես ռազմական կոչում Օսմանյան կայսրությունում:

Այն օգտագործվել է նաև Չինաստանում Ցին կայսրության ժամանակ: Երբ Ցին կայսրությունը կառավարում էր Սինծիանը, դա թույլ տվեց թուրքական բեկերին պահպանել իրենց նախկին կարգավիճակը Ալտիշարում, և նրանք կառավարում էին տարածքը Ցին կայսրության համար որպես պաշտոնատար անձինք[3][4][5][6]: Բարձրաստիճան բեկերին թույլ էր տրվում կրել սանրվածք[7]:

Գործածումը որպես անունԽմբագրել

Որպես պարսկական անուն, սովորական է տեսնել բեկ անունը 'զադա' (արական), 'զադի' (իգական) պարսկերեն ածանցներում, որը նշանակում է «որդի» կամ «դուստր»: Օրինակ՝ Միրզա Բեկզադա կամ Նուր Բեկզադի[փա՞ստ]: Որպես թուրքական անուն]], առավել հաճախ ընդունված է «բեկ» կամ «բեյ» ուղղագրությամբ:

(Երբեմն, այն օգտագործվում է «Միրզա» կոչումի հետ, որը նման է մողոլի օգտագործմանը)[փա՞ստ]:

Մոնղոլների դինաստիայում բոլոր տղամարդկան տրվել է Միրզա (պարս․՝ مرزا) պատվավոր կոչումը, ինչպես նաև «Բայգ» (պարս․՝ بیگ) կոչումը կամ Բեգում (պարս․՝ بگوم) տղամարդկանց համար, ավելացվել է որպես ընտանեկան անուն: Օրինակ՝ Միրզա Աբդուլլահ Բեկ կամ Ֆարզանա Բեգում: Սա մոնղոլյան դինաստիայի ժառանգների համար պատվավոր կոչում էր: Այսօր, այնուամենայնիվ, մոնղոլների սերունդներն օգտագործում են «Բայգ»-ը որպես միջին անուն, իսկ Միրզան որպես ազգանուն կամ հակառակը: Օրինակ՝ Աբդուլլահ Բայգ Միրզա կամ Աբդուլլահ Միրզա Բայգ:

Որպես սլավոնական կամ բոսնիական անուն, բեկ անունին ավելանում է «ovic», «ovich» սլավոնական վերջածանցները, որոնք կոչվում են «սերունդ»: Չնայած «բեկ» տիտղոսը այլևս չի օգտագործվում Բոսնիայում, «բեկ» ծագմամբ ընտանիքների հետքերը պահպանվում են: Սակայն «begović» վերջածանց պարունակող ազգանունը, ինքնին ծագման հստակ ցուցանիշ չէ: Օրինակ՝ «Բեգովիչ» անվամբ մի շարք ընտանիքներ կան, ոմանք ազնվական ծագում ունեն, իսկ ոմանք՝ ոչ: «Իդրիզբեգովիչը» ոչ-ազնվական ընտանիքի ևս մեկ օրինակ կլիներ վերջածանցով: «Բեկ» անվամբ ընտանքիների որոշ օրինակներ են՝ Շահբեկովիչ, Ռիզվանբեկիչ և այլն: Մյուս կողմից «Կուկավիցան» հայտնի «բեկ» անվամբ ընտանիքի օրինակ է, որն ինքնին տիտղոս չի պարունակում: Էնվեր Իմամովիչի «Porijeklo i pripadnost stanovništva Bosne i Hercegovine» գիրքը մանրամասն ներկայացնում է Բոսնիա և Հերցեգովինայում մեծ թվով ընտանիքների ծագումը[փա՞ստ]:

Այսօր, կան նաև այլընտրանքային ուղղագրություններ, ինչպիսիք են՝ Բեգ, Բեյգ, Բեկ, Բիկ:

Հատկանշական ԲեգԽմբագրել

Աֆղանստան

  • Սուլթան Աբու Սաիդ Բեգ
  • Մոհամեդ Մուրադ Բեգ, Էմիր Բոխարա
  • Միր Յար Բեգ և Միր Յար Բեգ Սահիբզադա, Էմիր Բոխարա

Ալբանիա

Ադրբեջան

Բանգլադեշ

Բոսնիա

Կենտրոնական Ասիա

Անգլիա

Հնդկաստան

Իրան

Քաշգար

Պակիստան

Լեհաստան

Ռուսաստան

Շրի Լանկա

Թուրքիա

ԱՄՆ

  • Էդ Բայգ, ամերիկացի տեխնոլոգիական թղթակից է:

Տե՛ս նաևԽմբագրել


Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։  
  1. http://www.iranicaonline.org/articles/beg-pers
  2. http://www.iranicaonline.org/articles/baga-an-old-iranian-term-for-god-sometimes-designating-a-specific-god
  3. Rudelson Justin Jon, Rudelson Justin Ben-Adam (1997)։ Oasis Identities: Uyghur Nationalism Along China's Silk Road (illustrated ed.)։ Columbia University Press։ էջ 31։ ISBN 0231107862։ Վերցված է 24 April 2014 
  4. Clarke Michael E. (2011)։ Xinjiang and China's Rise in Central Asia – A History։ Taylor & Francis։ էջ 20։ ISBN 1136827064։ Վերցված է 10 March 2014 
  5. Millward James A. (2007)։ Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (illustrated ed.)։ Columbia University Press։ էջ 101։ ISBN 0231139241։ Վերցված է 10 March 2014 
  6. Crossley Pamela Kyle, Siu Helen F., Sutton Donald S., eds. (2006)։ Empire at the Margins: Culture, Ethnicity, and Frontier in Early Modern China։ Volume 28 of Studies on China (illustrated ed.)։ University of California Press։ էջ 121։ ISBN 0520230159։ Վերցված է 10 March 2014 
  7. James A. Millward (1998)։ Beyond the pass: economy, ethnicity, and empire in Qing Central Asia, 1759-1864։ Stanford University Press։ էջ 204։ ISBN 0-8047-2933-6։ Վերցված է 2010-11-28 
  8. Same surname beg, baig, bey / surname in part of Mirza and Ottoman Empire in Name Osman I