Աքորի

գյուղ Հայաստանի Լոռու մարզում

Աքորի, գյուղ Հայաստանի Լոռու մարզի Ալավերդի համայնքում[2]։

Բնակավայր
Աքորի գյուղ
ԵրկիրՀայաստան Հայաստան
ՄարզԼոռու
ՀամայնքԱլավերդի (համայնք)
Այլ անվանումներԱգորի, Ախորի, Ախուրի, Ակոռի, Աքոռի
Մակերես24.8 կմ²
ԲԾՄ1400 մ
Պաշտոնական լեզուհայերեն
Բնակչություն2065[1] մարդ (2011)
Ազգային կազմՀայեր
Կրոնական կազմՀայ Առաքելական եկեղեցի
Տեղաբնականունաքորեցի
Ժամային գոտիUTC+4
Պաշտոնական կայքlori.mtad.am/about-communities/484/ (հայ.)
Աքորի (Հայաստան)##
Աքորի (Հայաստան)

Անուն խմբագրել

Անվան ծագումնաբանությունը ոմանք կապում են ախոռի բառի հետ՝ ենթադրելով, որ այստեղ եղել է իջևանատուն և մսուր (ախոռ) ձիերի համար[3]։

Նախկինում ունեցել է Ագորի, Ախորի, Ախուրի, Ակոռի, Աքոռի անվանումները։

Աշխարհագրություն խմբագրել

Գյուղը գտնվում է Դեբեդ գետի ձախ կողմում՝ Լալվար լեռան հարավարևելյան ստորոտին։ Մայրաքաղաք Երևան քաղաքից հեռու է 151 կմ, մարզկենտրոն Վանաձոր քաղաքից՝ 49 կմ դեպի հյուսիս-արևելք, իսկ ՝ Ալավերդի քաղաքից՝ 1 կմ դեպի արևելք։

Լեռագրություն խմբագրել

Լալվար լեռ խմբագրել

Առավելագույն բարձրությունը՝ 2552 մետր, հայ-վրացական սահմանի երկարությամբ շուրջ 86 կմ՝ մինչև Դեբեդի կիրճ։ Այստեղ առաջացնում է աստիճանակերպ լանջերով զանգվածներ։ Վիրահայոց լեռները չեն կազմում իրար շարունակող լեռների մի ամբողջություն, սրանք իրար մոտ տեղադրված առանձին լեռնազանգվածների խմբեր են, որոնցից սկսվում են տարբեր ուղղությամբ ձգվող լեռնաճյուղեր։ Լեռնաշղթան բաժանվում է 3 մասի՝ Արևմտյան (Լոք լեռնագագաթ՝ 2140 մ), Կենտրոնական (Լալվար լեռնագագաթ՝ 2552 մ), Արևելյան (Լեջան լեռնագագաթ՝ 2527մ)։

Սիս լեռ խմբագրել

Սիս լեռը գտնվում է Աքորի գյուղից 6 կմ հյուսիս, բարձրությունը՝ 2140 մետր, կապում է Վիրահայոց լեռները։

 
Սիս լեռը և Աքորի գյուղը

Կլիմա խմբագրել

Կլիման բարեխառն լեռնային է, տևական և ցուրտ ձմեռներով։ Յուրաքանչյուր տարի հաստատվում է կայուն ձնածածկույթ։ Ամառները տաք են և համեմատաբար խոնավ։ Տարեկան մթնոլորտային տեղումների քանակը կազմում է 600-700 մմ։

Աքորիի կլիմայական տվյալները
Ամիս հունվ փետ մարտ ապր մայ հուն հուլ օգոս սեպ հոկ նոյ դեկ Տարի
Միջին օրական °C (°F) −7.4
(18.7)
−5.5
(22.1)
−1
(30)
6
(43)
11.1
(52)
14.3
(57.7)
17.6
(63.7)
17.7
(63.9)
13.6
(56.5)
7.9
(46.2)
1.9
(35.4)
−3.9
(25)
6.1
(43)
Տեղումներ մմ (դյույմ) 23
(0.91)
27
(1.06)
35
(1.38)
67
(2.64)
111
(4.37)
104
(4.09)
64
(2.52)
49
(1.93)
45
(1.77)
41
(1.61)
31
(1.22)
22
(0.87)
615
(24.21)
աղբյուր:

Պատմություն խմբագրել

Գյուղը կոնկրետ հիմնադրման օր չունի, բնակավայր է անհայտ ժամանակներից։ Նախկինում գյուղը պատկանել է կոմս Լորիս Մելիքովներին (Լոռվա մելիքներին)։ Հարյուրամյակներ առաջ գյուղում վերաբնակեցում է հաստատել Կունենցի Վարդանը[4], իր 5 որդիների հետ։

Պատմամշակութային կառույցներ խմբագրել

Սուրբ Նշան եկեղեցի խմբագրել

 
Սեդվի

Սեդվու վանքը գտնվում է Թումանյանի շրջանի Աքորի գյուղից 4 կմ դեպի հարավ՝ Աքորի-Կաճաճկուտ ավտոճանապարհին մոտ՝ Սեդվու ձորում։ Վանական համալիրից պահպանվել են Սուրբ Նշան եկեղեցին (XIII դ.)՝ կից մատուռով, որոշ օժանդակ շինություններ և պարսպապատերի մնացորդներ։ Հուշարձանի պահպանությունն իրականացնում է նախարարության ենթակայության «Պատմամշակութային արգելոց-թանգարանների և պատմական միջավայրի պահպանության ծառայություն» ՊՈԱԿ-ը։

 
Բգավոր

Բգավոր եկեղեցի խմբագրել

Գյուղից 3 կմ հյուսիս-արևմուտք գտնվում է «Բգավոր» գյուղատեղին (10-14 դարեր) իր համանուն եկեղեցիով[5]։

Եկեղեցու հարավարևմտյան կողմի ցածր մասում տեղակայված է հին գյուղատեղը՝ մեծ թվով կացարանների մնացորդներով՝ «բագերով», որից և եկեղեցին ստացել է Բգավոր («բագեր» ունեցող) անվանումը[3]։

Պատմական աղբյուրները չեն պարունակում որևէ տեղեկություն եկեղեցու կառուցման մասին։ Հուշարձանը չունի վիմական արձանագրություններ։ Բգավոր եկեղեցու ճարտարապետական հորինվածքը հիշեցնում է այս տարածաշրջանում գտնվող 13-րդ դարի Ախթալայի և Քոբայրի հուշարձանները, դա հնարավորություն է տալիս ենթադրել, որ Բգավորը պատկանում է այդ դարաշրջանին։ Եկեղեցու գեղարվեստական հարդարանքի որոշ տարրերը նման են նույն ժամանակաշրջանի վրացական եկեղեցիներին, ինչը պայմանավորված է Զաքարյանների շրջանում (12-14-րդ դարեր) հայ-վրացական տնտեսական ու մշակութային սերտ կապերով։

Այլ խմբագրել

 
Սուրբ Գևորգ եկեղեցի

Գյուղում նաև գտնվում Սուրբ Գրիգոր (10-12-րդ դարեր), «Ագեղցի» (10-13-րդ դարեր) եկեղեցիները, իսկ 4 կմ հարավ-արևելք՝ ձորի մեջ, գտնվում է Սուրբ Գևորգ եկեղեցին։

Բնակչություն խմբագրել

Բնակիչների մի մասը եկել է Թիֆլիսից և Ստեփանավանի գյուղերից[փա՞ստ]։

Ըստ ազգային վիճակագրական ծառայության տվյալների՝ 2019 թվականին համայնքի բնակչությունը կազմել է 2987 մարդ[6]։ Սեռային կազմում տղամարդիկ կազմում են 45%, կանայք՝ 55%։

Աքորիի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև[7].

Տարի 1897 1926 1939 1959 1970 1979 1989 2001 2004 2011 2015 2019
Բնակիչ 824 1169 1816 1701 2309 2235 2423 2617 2682 2065[1] 2973 2987

Գյուղատնտեսություն խմբագրել

Գյուղատնտեսությունում մեծ բաժին ունեն վարելահողերը (220 հա), խոտհարքերը (190 հա)։ Պետական հողերը հիմնականում օգտագործվում են որպես արոտավայրեր (702 հա), վարելահողեր (42 հա) և խոտհարքեր (52 հա)։

Գյուղի մասնագիտացման ուղղությունը երկրագործությունն է։ Զբաղվում են պտղաբուծությամբ (տանձ, խնձոր, մորի, մոշ, կեռաս), դաշտավարությամբ, չեն մշակում հացահատիկային, կերային և բանջարաբոստանային կուլտուրաներ։ Բնակիչների որոշ մասը զբաղվում է նաև խոշոր եղջերավոր անասնաբուծությամբ, թռչնաբուծությամբ և մեղվաբուծությամբ։

Կրթություն խմբագրել

2019 թվականի դրությամբ գյուղն ունի միջնակարգ դպրոց, երաժշտական դպրոց, գրադարան, բուժկետ, մանկապարտեզ[8]։

Աքորու միջնակարգ դպրոցն ունի 7 մասնաշենք, սովորում է շուրջ 300 աշակերտ[9]։

Տես նաև խմբագրել

Ծանոթագրություններ խմբագրել

  1. 1,0 1,1 2011 թ Հայաստանի մարդահամարի արդյունքները
  2. Տեղեկություններ Ալավերդի համայնքի մասին Լոռու մարզի մարզպետարանի կայքում, (արխիվացված 26․06․2023 թվական)։
  3. 3,0 3,1 Հակոբյան, Սամվել; Հակոբյան, Արտեմ (2015). Հայաստանի Հանրապետության պատմական հանրագիտարան. Երևան: Հեղինակային հրատարակություն. pp. 460–461.
  4. "Աքորի – 5 եղբայրներից սկիզբ առած Դարքի գյուղը". Newsflow (ամերիկյան անգլերեն). 2020 թ․ հունվարի 9. Արխիվացված է օրիգինալից 2019 թ․ սեպտեմբերի 6-ին. Վերցված է 2020 թ․ հունվարի 17-ին.
  5. "Աքորիի Բգավոր եկեղեցի".(չաշխատող հղում)
  6. "Թբիլիսիի եւ Ստեփանավանի շրջաններից։ 1897 թ-ին ունեցել է ..." Վերցված է 23.06.2019-ին.
  7. "Հայաստանի հանրապետության բնակավայրերի բառարան, էջ 40" (PDF). Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2014 թ․ սեպտեմբերի 12-ին. Վերցված է 2013 Նոյեմբերի 14-ին.
  8. "Աքորի". Վերցված է 2013 Նոյեմբերի 29-ին.
  9. "Լոռու մարզի Աքորի համայնքի հիմնական դպրոցի ․․․". Վերցված է 25.06.2019-ին.

Արտաքին հղումներ խմբագրել